alt=Domkerk_DS29|miniatuur|Domkerk uit doos DS29 De Anker-bouwdozen (Duits: Anker-Steinbaukasten), ook wel Ankerstenen genoemd, zijn wereldberoemd geworden Duits speelgoed met miniatuurbakstenen.
Deze dozen werden aan het einde van de negentiende eeuw ontwikkeld door de Duitse vliegtuigpionier Otto Lilienthal en diens broer Gustav, die architect was. Gustav was naast zijn werk als architect actief als sociaal en pedagogisch hervormer.
thumb|left|Bouwdoos van de DS serie uit 1910 De bouwdozen zijn gevuld met echte miniatuur bakstenen en zijn voorzien van een nauwgezette instructietekening. Daarmee kunnen – deels echt bestaande – huizen, kerken en paleizen worden nagebouwd. De verschillende bouwstenen hebben daartoe nummers. Overigens zijn sommige dozen ook voorzien van metalen onderdelen, waarmee bruggen gebouwd kunnen worden. De bestaande bouwvoorbeelden zijn vooral geïnspireerd door de neo-stijlen uit het eind van de negentiende eeuw zoals neo-gotiek en neoclassicisme, verder Jugendstil en rococo.
Het idee had een voorloper: al in 1863 ontwikkelde de hervormingspedagoog Jan Daniel Georgens en zijn vrouw Marie von Gayette-Georgens een hoekig stenen bouwsysteem in hun pedagogische kring, waaraan Gustav Lilienthal als jongeman deelnam. Gustav ontwikkelde in 1878 zijn eigen, verbeterde recept voor kunstmatige stenen — een mengsel van fijn zand, krijt en ruwe lijnolie, geperst in gietvormen en gehard bij 150–200°C.
De beide broers – beiden door geldzorgen achtervolgd en zonder een houdbaar businessplan – verkochten het patent op hun bouwdozen in 1880 aan de zakenman Friedrich Adolf Richter, die het in Duitsland liet octrooieren. De broers dienden daarnaast zelf een Amerikaanse patentaanvraag in eigen naam in, met de aantekening "assignors to Friedrich Adolf Richter". Richter begon in 1882 met de productie van de stenen in zijn farmaceutische fabriek in Rudolstadt. Het commerciële succes van het product leidde tot een langdurig patent- en rechtsgeschil tussen de uitvinders en Richter, dat Richter uiteindelijk won; Gustav Lilienthal kreeg een boete van 10.000 mark opgelegd en moest na een beroepsprocedure in november 1887 ook nog eens 10.000 mark proceskosten betalen.
Vanaf 1890 breidde Richter zijn assortiment uit met een Tangram-puzzel en vanaf 1892 met de raadspellen "Pythagoras" en "Quälgeist", die voortbouwden op dezelfde geometrische legtechniek en onder hetzelfde merk "Anker" werden verkocht.
Daar werden de dozen vervolgens verder in productie genomen. De Ankerbouwdozen overleefden twee wereldoorlogen; in de DDR werd het bedrijf in 1953 genationaliseerd tot het volkseigen bedrijf "VEB Anker-Steinbaukasten". De productie in Rudolstadt stopte officieel op 31 december 1963. Na de Wende werd de productie in 1995 hervat door verzamelaar Georg Plenge, met steun van EU- en deelstaatmiddelen uit Thüringen. Het bedrijf ging vervolgens over naar Gerhard Gollnest en Fritz-Rüdiger Kiesel, bekend van de speelgoedmerken goki, Heimess en Holztiger. Sinds 2017 wordt het bedrijf gedreven door de Rudolstadt-afdeling van de Duitse welzijnsorganisatie Arbeiterwohlfahrt (AWO), als sociaaleconomische onderneming met ongeveer tien medewerkers. Op dit moment zijn alle dozen van de NF-serie (tot 3851 stenen) weer te koop bij Ankerstein GmbH, nog steeds in Rudolstadt.
Er bestaat een gemeenschap van verzamelaars van en bouwers met Ankerstenen. Belangrijkste kenniscentra zijn de internationale Club van Ankervrienden en het Ankerstein center. Hier wordt de omvangrijke historie van de ontwikkeling van Ankerstenen onderzocht en worden nieuwe bouwvoorbeelden ontwikkeld met hulp van een geavanceerd 3D programma (AnkerPlan2) dat speciaal voor Ankerstenen is ontwikkeld.
Het bouwsysteem is in bescheiden vorm te zien in het Speelgoedmuseum Deventer, in het Speelgoedmuseum ‘Op Stelten’ in Oosterhout (Noord-Brabant) en in het Speelgoedmuseum Mechelen. Maar zeer uitgebreid in het Ankermuseum in Spandau (West-Berlijn).
Referenties
Categorie:Speelgoed Categorie:Rudolstadt