thumb|250px|Kunstschilder aan het werk: fijnschilder (Josep-Enric Balaguer in zijn atelier, Sabadell 2007) thumb|250px|Kunstschilder aan het werk: moderne schilderkunst (Matt Lamb in zijn atelier, Chicago 2002) Schilderkunst is in veel landen een vorm van vrije beeldende kunst, vervaardigd door een kunstschilder.
Toelichting Een kunstenaar brengt verf op een oppervlak (drager of ondergrond) aan. De drager is in het algemeen een op een spieraam opgespannen doek (canvas) gemaakt van linnen, ongebleekt katoen of halflinnen. De ondergrond kan ook van hout, papier, karton, steen, metaal of kunststof gemaakt zijn. De verf bestaat uit pigment (kleurstof) in een vloeibaar medium.
Het fundamentele verschil tussen schilderkunst en andere tweedimensionale kunstvormen is dat schilderkunst werkt met in een vloeistof (schildermedium) opgeloste (geëmulgeerde) pigmenten. Door menging kunnen ontelbare nuances en schakeringen van kleur en intensiteit bereikt worden.
De lagen kunnen dun of dik (pasteus) opgebracht worden. Schilderkunstige uitingen zijn vaak opgebouwd uit meerdere transparante lagen en contrasterende kleurvlakken, terwijl tekentechnieken en grafiek in eerste plaats met lijnen werken en meestal direct dekkend uitgevoerd worden. De grenzen zijn soms niet scherp te trekken. Bijvoorbeeld van een 'penseeltekening' is moeilijk te zeggen of het een tekening is of een schildering.
Traditionele methoden en ondergronden Rotstekeningen in grotten of op rotsen in de open lucht behoren tot de oudste uitingen van schilderkunst. Muurschilderingen aangebracht in een natte kalklaag worden fresco's genoemd.
Brandschilderen is een oude techniek waarmee men glas-in-loodramen kan maken. Gebrandschilderd glas werd veel in kerken toegepast.
Majolica, plateel of faience is geschilderd aardewerk. Een glasachtige massa (glazuur) in een dunne laag ter versiering aangebracht op aardewerk of op metalen voorwerpen heet email.
Kleine geschilderde illustraties in oude handschriften heten miniaturen.
Religieuze op hout geschilderde voorstellingen heten iconen.
Japan staat bekend om zijn kunstige Japans lakwerk, dat bestaat uit talloze over elkaar heen aangebrachte laklagen op een gevormde ondergrond van papier.
Wordt de huid van het menselijk lichaam als drager van de voorstelling gebruikt, dan spreekt men van bodypainting. Voorstellingen die met een naald met inkt onder de opperhuid worden aangebracht worden tatoeages genoemd.
Ten slotte kan een dichter 'schilderen' met beeldrijke ('bloemrijke') taal; dit wordt dichtkunst of poëzie genoemd.
Af en toe wordt weleens een autocarrosserie door een kunstenaar beschilderd.
Technieken en materialen Er bestaan vele verschillende schildertechnieken, waarbij verschillende schildersmaterialen worden gebruikt. Voorbeelden van algemene schildertechnieken zijn de olieverftechniek en de aquareltechniek. Een vrij nieuwe methode is het werken met airbrush of spuitbussen.
Schildersmaterialen zijn bijvoorbeeld tempera, gouache, pigment, lijnolie, siccatief, vernis, beits, acrylverf, spieramen, linnen en diverse papiersoorten.
Gereedschappen en werktuigen Schildergereedschappen zijn bijvoorbeeld kwasten, penselen, paletten, paletmessen, spantangen en nietpistolen. Een schildersezel is een in hoogte verstelbaar werktuig, waarop de kunstschilder zijn werkstuk kan plaatsen. Atelierezels zijn meestal zwaar uitgevoerd voor de standvastigheid, voorzien van kleine wieltjes en een verstelmechanisme. Veldezels, die bedoeld zijn voor het schilderen in de buitenlucht, zijn vaak driebenig, lichtgebouwd en inschuifbaar en inklapbaar.
Meesterwerken Enkele voorbeelden van beroemde schilderijen van bekende kunstschilders die ook wel meesterwerken genoemd zijn: Het Lam Gods van Jan van Eyck in Gent Mona Lisa van Leonardo da Vinci in Parijs De Kruisafneming van Peter Paul Rubens De Nachtwacht van Rembrandt van Rijn in Amsterdam Zonnebloemen van Vincent van Gogh De Intocht van Christus te Brussel van James Ensor Waterlelies (Nymphéas) van Claude Monet Les Demoiselles d'Avignon van Pablo Picasso Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan
Genres in de schilderkunst thumb|Pieter Brueghel. De Oogst. 1565. thumb|Largillière. Catherine Coustard met haar zoon Léonor. Circa 1699. thumb|Johannes Vermeer. Gezicht op Delft. 1658-1660 thumb|Beschilderde Dorpskapel in het Freilichtmuseum Tittling, Beieren. Afhankelijk van de afgebeelde voorstelling spreekt men in de schilderkunst onder meer van:
Landschap In de landschapsschilderkunst draait het om weergave van landschappen; bergen, valleien, bomen, rivieren en bossen, als onderdeel van de schilderkunst. De hemel is vrijwel altijd onderdeel van het kunstwerk en de weersgesteldheid is een aspect van de compositie. Uit de eerste eeuw zijn Romeinse fresco's van landschappen ter versiering van ruimtes bewaard gebleven in Pompeï en Herculaneum.
Portret Een portret is vaak een eenvoudige afbeelding van het gezicht of een buste met een ingetogen pose (zoals pasfoto's). Portretkunst bloeide reeds in Romeinse beeldhouwwerken, waarbij een realistische weergave werd gewenst. Realistische portretten van individuen verschenen opnieuw in Europa in de late middeleeuwen, in Bourgondië en Frankrijk.
Stilleven Stillevens zijn voorstellingen zonder levende wezens. Met het schilderen van een stilleven kan een schilder zich concentreren op de compositie en op het gebruik van kleur en toon. Een stilleven is dus een studiewerk. De stillevens uit de Vlaams-Nederlandse schilderkunst uit de 17e eeuw zijn vooral beroemd om de stofuitdrukking, de weergave van het oppervlak van een voorwerp. In één stilleven laat de schilder zijn vaardigheid zien om tegelijkertijd bijvoorbeeld het karakter van een satijnen kleed, een droog brood, een mat ei, bedauwde druiven, een hard, glanzend glas en een parelmoeren schelp weer te geven. Vaak gebruikten schilders hun geliefde objecten telkens opnieuw.
Stadsgezicht Een stadsgezicht is een schilderij, tekening, prent of foto waarin een (deel van een) stad centraal staat. Uit de eerste eeuw na Chr. stamt een fresco in het badhuis van Trajanus te Rome dat een stad weergeeft in vogelvlucht perspectief. In de middeleeuwen verschijnt het stadsgezicht als achtergrond voor Bijbelse taferelen en portretten.
Marines Een marine of zeegezicht, een onderdeel van de figuratieve kunst, heeft de zee als onderwerp. Een marine haalt zijn inspiratie voornamelijk uit alles rond de zee en schepen. Het is een genre dat vooral tussen de 17e en 19e eeuw werd beoefend. In de praktijk omvat de marine ook scheepvaart op rivieren en boten op het strand.
Historiestuk Een historiestuk geeft een afbeelding van een Bijbels, mythologisch, historisch, allegorisch of literair tafereel. Het gaat meestal om een schilderij van een relatief groot formaat, waarop meerdere figuren zijn afgebeeld. De term is niet van toepassing op de Bijbelse schilderijen uit de middeleeuwen. Vanaf de renaissance, toen het afbeelden van scènes uit de oudheid in de mode kwam, gold het genre als het hoogste in de schilderkunst. Aan deze bevoorrechte hiërarchische positie kwam aan het eind van de negentiende eeuw een eind.
Genrestuk Een genrestuk is een schilderij met een voorstelling uit het dagelijkse leven of uit de alledaagse omgeving. Het genre van de genreschilderkunst kreeg die benaming pas in de negentiende eeuw. Dit genre werd populair in de zeventiende eeuw. Zij schilderden toen bijvoorbeeld huiselijke taferelen, feestvierende boeren, vrolijke gezelschappen en kinderen die kattenkwaad uithalen. De afgebeelde personen zijn meestal anoniem. Vaak zat er in de voorstelling een morele boodschap verborgen.
Abstracte kunst Abstracte kunst is een richting binnen de moderne kunst waarin niet wordt geprobeerd om objecten uit de natuurlijke wereld weer te geven. Er worden geen zaken uit de reële wereld afgebeeld, maar er worden met vormen en kleuren, ritmes en contrasten onderliggende principes zichtbaar gemaakt. Abstracte kunst ontstond in het begin van de 20e eeuw. Het komt voor in de beeldhouwkunst en de schilderkunst van de 20e eeuw en vindt nog steeds aanhangers in de hedendaagse kunst. Volksschilderkunst Enkele penselen en tubes verf volstaan om tal van doodgewone gebruiksvoorwerpen te veranderen in mooie stukjes volksschilderkunst. De techniek van het volksschilderen is aan de hand van voorbeelden en patronen, zoals bloemen, vruchten en dieren en het beschilderen van dozen, klokken, dienbladen en grotere voorwerpen, zoals een dekenkist, tafeltje, stoel en een tuinbankje na veel oefening te leren. In Nederland is de Hindelooper schilderkunst het meest bekend. Volksschilderkunst wordt ook gedaan in Assendelft, Jisp, Ameland, Marken, Staphorst, Zeeland. In Noorwegen kent men het Rosemåling en in delen van Duitsland de Bauernmalerei. Daar begon men reeds in de zestiende eeuw in Beieren met de volksschilderkunst.
Geschiedenis Tabel van de geschiedenis van de schilderkunst en schilderstijlen Schilderstijl Typering Voorbeelden Prehistorie - Steentijd - IJzertijd - bronstijd Rotswandschilderingen Veelal jachttaferelen. Ook weergave van stammentradities. LascauxAltamiraDordrecht in Zuid-AfrikaCreswell Crags Oudheid Oud-Egyptische schilderkunst Een kunst in dienst van goden en doden. Voorstellingen van religieuze aard, onder vorm van beeldverhaal, in reliëfs en in fresco's op droge wand. mastabagraven - Licht van Aton. Oud-Griekse schilderkunstvanaf de 7e eeuw v.Chr. Idealistische vormgeving, ordening, anatomie, naakten. Beschilderd vaatwerk: zwartfigurig op rode achtergrond of roodfigurig op zwarte achtergrond. Attische stijl Etruskische schilderkunst8e t/m 5e eeuw v. Chr Mensen, dieren, natuur, beweging, sensualiteit, individualisme, dynamiek in grafschilderingen Etruskische tomba's. Romeinse schilderkunst Psychologisch portret, actualiteit, landschap, legende, mythologie, stilleven; frivoliteit, dreigende ondergang, vroeg-christelijke thema's. Mozaïekkunst als vloerbekleding. Pompeï - catacomben - Domus Aurea Vroege Middeleeuwen Karolingische renaissance, 8e/9e eeuw n. Chr. Boekverluchtingskunst in miniatuurschilderingen. Ada-Evangelarium - Godescalc-evangelistarium. Romaanse kunst Zonder ornamentiek. Gestileerde mensen- en dierenfiguren binnen vele variëteiten van blad- en bloemenornamenten. Catalonië/fresco - Moralia in Job - Etienne Harding - Meesters van Tahull Byzantijnse kunst Mozaïeken verkozen boven fresco's. - Iconen: zowel profane als religieuze. San Vitale te Ravenna. Islamitische kunst Alleen profaan karakter. Muurschildering meestal als abstracte decoratie, vaak voluptueus van karakter. Qusair'Amra - Ali Qapu (Isfahan). Middeleeuwen Gotiek Paneelschilderkunst: erg schematische voorstelling met weglaten van details. Einde 14e eeuw: natuurlijk milieu, interieur, landschap met uiterst nauwgezette weergave van werkelijkheid. Melchior Broederlam - Santa Maria Novella Italië Fresco's, sterk onder Byzantijnse invloed: statische voorstelling, vlakke achtergrond. Giotto - Cimabue - Duccio - Ambrogio Lorenzetti - Orcana - Simone Martini Duitsland Laat-gotiek: madonna's, Bijbelverhalen en heiligenfiguren, geplaatst in natuur, in kerk- of wooninterieur, niet meer op vlakke achtergrond. Gebruik van olieverf brengt breed kleurengamma. Meester Bertram von Minden - Konrad von Soest - Meester Francke- Stephan Lochner - Matthias Grünewald - Konrad Witz - Lukas Moser - Martin Schongauer Frankrijk Fresco: muur- of gewelfschilderij, aangebracht op nog vochtige verse kalk, zodat de verf niet op de muur ligt, maar in de kalk dringt. Paneelschilderij: verplaatsbare voorstelling op houten paneel, meestal geschilderd voor altaren.