Gazprom (Russisch: Открытое Акционерное Общество «Газпром»; Otkrytoje Aktsionernoje Obsjtsjestvo "Gazprom") of Gasprom (afkorting van het Russische: газовая промышленность, gazovaja promysjlennost) is het grootste bedrijf in Rusland en het grootste aardgasbedrijf ter wereld. Het levert aardgas aan veel landen in Europa, met name in Centraal- en Oost-Europa.
De Russische federale overheid verkreeg in 2005 een meerderheidsbelang in het bedrijf en had per ultimo 2020 nog 50,23% van de aandelen in handen.
Kerngegevens Gazprom controleert 17% van de wereldwijde gasreserves en 12% van de globale gasproductie (2017) Gazprom Annual report 2017, geraadpleegd op 15 mei 2019 72% van de Russische aardgasreserves (2017) aandeel in de Russische gasproductie was 68% (2017) marktaandeel in Russische gasconsumptie was 70% en in Europa (ex-Rusland) 35% (2017) aandeel van 15% in de Russische elektriciteitsproductie (2017) medewerkers: 469.600 (2017) – met 0,6% van de totale werkgelegenheid is het de grootste werkgever van Rusland aandeelhouders: ongeveer 0,5 miljoen langste leidingnetwerk voor aardgas ter wereld: 172.100 kilometer aardgaspijpleidingen (2017)
Activiteiten miniatuur|260px|Russische gasleidingen naar Europa Gazprom is de grootste producent van aardgas in de wereld en een belangrijke producent van aardolie en aardgascondensaat. De belangrijkste klanten zijn Russische afnemers en export naar voornamelijk Europa. De activiteiten zijn als volgt ingedeeld: productie van aardgas; transport van aardgas via een groot pijpleidingsysteem; distributie van gas in binnen- en buitenland; opslag van gas in ondergrondse opslagplaatsen; productie van ruwe aardolie en aardgascondensaat; raffinage van olie naar aardolieproducten; opwekking en verkoop van elektriciteit en warmte; en overige activiteiten waaronder financiële dienstverlening. privemilitie
Reserves, productie en export Per eind 2020 had Gazprom een aandeel van 70% van de totale Russische gasreserves; ofwel 33.575 miljard m³ (2008: 33.100). Deze reserves zijn berekend op basis van de Russische methode. Deze wijkt af van hetgeen internationaal gebruikelijk is. De Russische methode neemt alleen de geologische karakteristieken van de gasvoorkomens in beschouwing terwijl de internationale methode ook economische elementen meeneemt. Aardgas dat alleen met verlies kan worden geproduceerd, wordt niet tot de reserves gerekend. Op basis van de internationale berekeningsmethode liggen de gasreserves van Gazprom ongeveer een derde lager.
In 2020 produceerde Gazprom 455 miljard m³ gas, 47 miljoen ton aardolie en 16 miljoen ton aardgascondensaat.
Gazprom koopt ook gas uit de Centraal-Aziatische landen van de voormalige Sovjet-Unie zoals Kazachstan, Turkmenistan en Oezbekistan. Deze landen beschikken vaak niet over een eigen netwerk of een te klein netwerk om gas te exporteren naar Europese markten en de enige exportmogelijkheid is dan via het Gazpromnetwerk.
Een substantieel deel van het Russische aardgas wordt geëxporteerd naar Europese landen. Daar waar voormalige Sovjetlanden hun afname van Gazprom flink hebben gereduceerd, is de afname in andere delen van Europa juist toegenomen tot 2018. Gazprom is de enige die het gas per pijplijn mag exporteren, de verkoop van vloeibaar aardgas per tanker staat open voor andere partijen, waaronder Novatek. Van de export naar Europa gaat ongeveer een vijfde naar Centraal-Europa en de rest naar West-Europa. Binnen West-Europa was Nederland de grootste afnemer van gas met een aandeel van 48 miljard m³, gevolgd door Duitsland (41), Italië (21) en Turkije (16). Het Russische gas dekte in 2020 ongeveer een derde van de West-Europese behoefte.
Een overzicht van de gasverkopen van Gazprom naar regio:Diverse jaarverslagen van Gazprom Omschrijving20072008200920102011201220132014201520162017201820192020Verkopen binnenland (in miljarden m³)307,0287,0262,6262,1265,3249,7228,1217,2221,2214,9229,9239,7235,8225,1Idem aan voormalige Sovjetlanden 100,996,566,770,281,766,159,448,140,333,235,038,138,731,2Idem aan Europa en overige landen 168,5167,6148,3148,1156,6151,0174,3159,4184,4228,3242,0243,3232,4219,0Idem verkopen totaal 478,6480,4503,6466,8461,8424,7445,9476,4506,9521,1506,9475,3Verkoopopbrengst binnenland (in $/1000 m³)50,966,659,577,392,995,4106,790,959,456,965,363,363,757,7Idem voormalige Sovjetlanden 110,9148,9173,1211,3265,8258,0224,2262,1194,1153,6158,4162,6157,4136,7Idem aan Europa en overige landen 269,4303,2235,2244,4313,0325,2304,2349,4245,6176,0200,2246,4210,6143,0
Uit de figuur blijkt duidelijk dat het gas voor binnenlandse klanten goedkoop is. De Russische regering reguleert de gasprijs en had het beleid deze laag te houden. Vanaf begin 2008 is dit beleid gewijzigd en worden de gasprijzen stapsgewijs verhoogd. Dit blijkt niet duidelijk uit de figuur hierboven, omdat hier de bedragen in Amerikaanse dollars zijn weergegeven. In lokale valuta is de binnenlandse gasprijs gestegen van 1300 roebel per 1000 m³ in 2007, via 1885 roebel in 2009 naar 3641 roebel in 2015. Voor Europese klanten is de gasprijs gekoppeld aan de prijs van ruwe olie op de wereldmarkten. Met een vertraging van zes tot negen maanden wordt de exportprijs van het gas aangepast. In 2008 is de ruwe olieprijs sterk gestegen hetgeen gereflecteerd werd in een hogere exportprijs. Voor de voormalige Sovjetlanden, een groep waarbinnen Oekraïne de belangrijkste afnemer was, streefde Gazprom eenzelfde prijssystematiek na als voor de Europese afnemers. In 2011 hadden de prijzen voor beide exportmarkten aan elkaar gelijk moeten zijn, maar dit doel werd niet behaald zoals uit de bovenstaande figuur blijkt.
De belangrijkste financiële resultaten van Gazprom:Diverse jaarverslagen van Gazprom + in miljarden roebelJaarOmzetBedrijfs-resultaatNetto-resultaat 2007 2423 702 658 2008 3519 1260 743 2009 2991 857 780 2010 3957 1114 969 2011 4637 1657 1307 2012 5003 1357 746 2013 5247 1430 812 2014 5661 1344 -137 2015 6073 1228 968 2016 6111 726 997 2017 6546 871 767 2018 8224 1930 1529 2019 7660 1120 1270 2020 6322 615 162 2021 10241 2411 2159
Geschiedenis De productie en export van aardgas in de Sovjet-Unie kregen na de Tweede Wereldoorlog meer belangstelling. Reeds in 1946 werd het eerste gas geëxporteerd naar Polen. Tot 1958 bedroeg de export van gas nooit meer dan 200 miljoen m³ op jaarbasis. In 1967 kwam de export in een stroomversnelling door de aanleg van een grote exportpijpleiding naar Bratislava in Tsjecho-Slowakije, de zogenaamde Droezjba-pijpleiding. Deze had een capaciteit van 1 miljard m³ per jaar en meer gas stroomde naar Polen en een jaar later naar Tsjecho-Slowakije. Op 1 september 1968 werd Oostenrijk aangesloten. Het Oostenrijkse energiebedrijf OMV tekende als eerste West-Europese onderneming een langjarig contract voor de levering van aardgas uit de Sovjet-Unie. In 1969 tekende het Italiaanse Eni een nog groter contract voor de levering van 6 miljard m³ per jaar voor een periode van 20 jaar. Het eerste gas onder dit contract werd op 1 mei 1974 aan Italië geleverd. Midden jaren zeventig waren Bulgarije, de DDR, de Bondsrepubliek, Hongarije, Frankrijk, Italië en Finland aangesloten op het Sovjetgasnetwerk. The Enigma of Soviet petroleum, Uitgeverij: George Allen & Unwin, Londen (1980) p.78
Einde Sovjettijdperk In de jaren zeventig en tachtig van de 20e eeuw was de Sovjet-Unie een belangrijke gasproducent geworden door de vondsten van aardgas in de Oeral, de Wolgaregio en in Siberië. De exploratie, ontwikkeling en distributie van aardgas werden daarop ondergebracht in een apart ministerie voor gas.
1989–1993: Ontstaan Gazprom ontstond op 8 augustus 1989 als staatsbedrijf Gazprom (ГГК "Газпром") toen Sovjetpresident Michail Gorbatsjov de ministeries van olie en gas liet fuseren als onderdeel van zijn economische hervormingsprogramma. The Piratization of Russia, uitgeverij Routledge, New York (2001) , p.105-116 Gazprom werd vervolgens als orgaan aangewezen voor de productie, distributie en verkoop van gas. De eerdere minister van gas en olie Viktor Tsjernomyrdin werd benoemd tot president van dit orgaan. Hij wilde voorkomen dat Gazprom opgesplitst zou worden zoals was gebeurd bij de Russische olie-industrie. Tsjernomyrdin kon echter niet voorkomen dat Gazprom in 1991 door het uiteenvallen van de Sovjet-Unie een deel van zijn bezittingen verloor: ongeveer een derde van zijn pijpleidingen en een vierde van zijn compressiecapaciteit.
1992–1997: Privatisering President Boris Jeltsin benoemde Tsjernomyrdin in december 1992 tot premier van Rusland, waardoor de politieke invloed van Gazprom groeide. Rem Vjachirev werd zijn opvolger bij Gazprom. Iets eerder, in november 1992 werd Gazprom geprivatiseerd, na het besluit hiertoe van de Russische president op 5 november 1992 ("over de omvorming van het staatsbedrijf Gazprom in een nationale corporatie"), mede door middel van een voucherprivatisering. Er waren hieraan echter voorwaarden verbonden: de verkoop van deze vouchers was aan strenge regels onderworpen en het werd buitenlandse aandeelhouders door de bedrijfsregels verboden meer dan 9% van de aandelen te kopen. Het bedrijf zelf geeft 25 februari 1993 als startdatum (ОАО "Газпром"). Kort daarop sloot het concern de eerste partnerschapsverdragen met buitenlandse ondernemingen, namelijk het Franse Gaz de France en het Finse Neste.
In 1994 was 15% van de aandelen in handen van de werknemers van Gazprom, zo’n 35% was verdeeld onder het publiek door het voucherprogramma, 10% was in handen van het bedrijf zelf en de staat had een belang van 40%. De staat was geen actieve aandeelhouder, het stemrecht op bijna alle aandelen was overgedragen aan Rem Vjachirev die Gazprom daarmee bijna volledig in zijn macht kreeg.
De goede relatie tussen Tsjernomyrdin en Vjachirev bleef bestaan en de premier keurde diverse dubieuze transacties goed. Vitaly, de zoon van Tsjernomyrdin, kreeg een hoge functie bij Stroitransgaz, een gasbedrijf en bouwbedrijf voor gaspijplijnen. Zijn broer Andrei en Tatyana, de dochter van Tsjernomyrdin, werden aandeelhouder en samen met andere familieleden en vrienden van Gazprom-bestuurders hadden ze samen zo’n 60% van de aandelen van Stroitransgaz in handen. Premier Tsjernomyrdin keurde een transactie goed waarbij Stroitransgaz een aandelenpakket van 4,8% van Gazprom in handen kreeg voor US$ 2,5 miljoen, een fractie van de werkelijke waarde.
In oktober 1996 werd 1% van de aandelen opengesteld voor buitenlandse investeerders in de vorm van depositary receipts op de London Stock Exchange (LDR's: certificaten die aandelen van buitenlandse bedrijven vertegenwoordigen en worden aangehouden bij banken in Londen). Door de hoge vraag naar aandelen in het buitenland lag de koers daar minstens tweemaal hoger dan in Rusland zelf. In 1997 werd een succesvolle obligatie-uitgifte ter waarde van 2,5 miljard dollar verricht.
In 1992 was de in Florida geregistreerde Iteragroep (Itera) opgericht. De aandeelhouders van de groep waren onduidelijk, maar de verdenking was dat er duidelijke relaties zijn met Gazprombestuurders. Itera groeide uit tot het op een na grootste gasbedrijf van Rusland. Itera nam bijna de volledige gasexport naar de voormalige Sovjetrepublieken voor haar rekening. Radio Free Europe Gazprom-Itera Ties Come Under Scrutiny, 26 oktober 2001, geraadpleegd op 24 april 2020. Gearchiveerd op 26 januari 2021. Het kocht goedkoop gas in bij Gazprom, of daaraan gelieerde bedrijven, en verkocht het gas tegen prijzen die tot twintig keer hoger lagen. Volgens een accountantsonderzoek en een onderzoek van de Staatsdoema leidde dit soort afspraken tot gemiste inkomsten bij Gazprom van honderden miljoenen dollars.