Alternative für Deutschland (Alternatief voor Duitsland), afgekort AfD, is een Duitse radicaal-rechtse politieke partij, die op 6 februari 2013 werd opgericht. De partij is sinds 2014 vertegenwoordigd in het Europees Parlement en sinds 2017 ook in het Duitse nationale parlement, de Bondsdag.
Ideologie en koers van de AfD worden wisselend omschreven en zijn in de loop der tijd veranderd, onder andere door een aanwas van rechts-radicale leden, die met de eerder liberaal-conservatieve oprichters van de partij een succesvolle vleugelstrijd zijn aangegaan. Belangrijkste doel was aanvankelijk vooral het opheffen van de eurozone en het herinvoeren van nationale munteenheden of het vormen van kleinere en stabielere muntunies, zoals een noordelijke en een zuidelijke eurozone. Inmiddels huldigt de partij vooral anti-islamitische en anti-migratiestandpunten.
Geschiedenis Beginjaren 2013–2015 De basis van de AfD werd in september 2012 gelegd toen Bernd Lucke, Alexander Gauland en Konrad Adam een vereniging stichtten onder de naam Wahlalternative 2013 (Nederlands: Verkiezingsalternatief 2013). Het verlaten van de eurozone en een herinvoering van de Duitse mark waren daarbij de belangrijkste ambities. Onder de vlag van de Freie Wähler (FW) werd in januari 2013 deelgenomen aan de deelstaatverkiezingen in Nedersaksen, maar zonder succes. De samenwerking met de FW, die ook voorzien was bij de Bondsdagverkiezingen later dat jaar, werd wegens meningsverschillen stopgezet en op 6 februari 2013 richtten de betrokken politici van de Wahlalternative een nieuwe partij op: Alternative für Deutschland (AfD).
Bij de Bondsdagverkiezingen van 2013 bleef de AfD met 4,7% van de stemmen onder de kiesdrempel van 5%. Een plaats in de Bondsdag zat er daarmee op dat moment niet in. Een jaar later was de partij echter wel succesvol bij de verkiezingen voor het Europees Parlement (vanuit het niets naar 7 zetels) en verschillende deelstaatverkiezingen in het oosten van Duitsland: in Brandenburg (12,2%), Thüringen (10,6%) en Saksen (9,7%) trad de partij toe tot de Landdag. Relatief veel kiezers liepen over van de FDP, die bij diezelfde verkiezingen onder de kiesdrempel belandde. In 2015 werd de AfD ook verkozen in de parlementen van Hamburg en Bremen.
Ruk naar rechts 2015–2021 Het voorzitterschap van de AfD werd tot juli 2015 gedeeld door Bernd Lucke (tot dan toe het belangrijkste gezicht van de partij), Konrad Adam en Frauke Petry. Intern woedde een machtsstrijd over de richting waarin de partij zich moest ontwikkelen, waarbij de toenmalige extreemrechtse vleugel Der Flügel een belangrijke rol speelde. Petry en Jörg Meuthen werden in 2015 op het partijcongres tot voorzitters gekozen, waardoor de AfD een significante ruk naar rechts maakte.Duitse AfD maakt ruk naar rechts, NOS, 4 juli 2015. Gearchiveerd op 1 december 2017. Als gevolg van deze machtsstrijd traden vijf van de zeven Europarlementariërs, meerdere leden van deelstaatparlementen en meer dan duizend leden uit de partij. Op 8 juli 2015 kondigde ook Bernd Lucke zijn vertrek aan; hij stelde daarbij niet langer als 'burgerlijk uithangbord' te willen worden misbruikt voor denkbeelden – in het bijzonder van (vermeende) islamofobe, xenofobe, antiwesterse en pro-Russische aard – die hij 'ten diepste' afwijst.Bernd Lucke tritt aus der AfD aus, Die Welt, 8 juli 2015. Gearchiveerd op 2 oktober 2021.Erklärung im Wortlaut: Bernd Lucke zu seinem Austritt aus der AfD, Der Spiegel, 8 juli 2015. Gearchiveerd op 22 november 2021. Uit peilingen uit 2017 bleek dat ook de overgrote meerderheid (85%) van de AfD-stemmers vond dat de partij zich niet genoeg van extreemrechts distantieerde. Verschillende AfD-politici werden in verband gebracht met organisaties als de Identitaire beweging en Pegida.
De vluchtelingencrisis, die vanaf het najaar van 2015 het publieke debat en de politiek beheerste, deed de AfD groeien in de peilingen. De partij nam het op voor Duitse tradities en verzette zich tegen het vluchtelingenbeleid van de regering-Merkel. Het linkse tijdschrift Stern beweerde dat Beatrix von Storch, afgevaardigde in het Europees Parlement, in het debat over de massale vluchtelingeninstroom gesteld had dat vluchtelingen die via Oostenrijk Duitsland binnenkwamen per definitie geen recht hebben op asiel en indien zij een bevel van de grenspolitie zouden negeren, deze het recht hadden met pistool hun bevel af te dwingen, ook tegen vrouwen en kinderen.Beatrix von Storch will Frauen und Kinder an Grenze mit Waffengewalt stoppen, Stern, 31 januari 2016. Gearchiveerd op 20 augustus 2021. Zijzelf ontkende dit en wees erop dat 'een Duitse wet de inzet van wapens door grenswachten regelt'.‘Ze proberen ons steeds met de naziknuppel dood te slaan’, NRC Handelsblad, 4 mei 2016. Gearchiveerd op 8 mei 2021.
thumb|Partijcongres in Keulen (2017)
Bij de Bondsdagverkiezingen van 2017 wist de AfD voor het eerst zetels in het nationale parlement (de Bondsdag) te verwerven. Met 12,6% van de stemmen (94 zetels) werd ze ook meteen de derde partij. De AfD trok vooral in voormalig Oost-Duitsland veel stemmen en mobiliseerde voornamelijk tegenstemmers, die niet zozeer vóór het AfD-programma (voornaamste reden voor 34% van de stemmers) maar tégen de andere partijen (60%) stemden. Daags na de verkiezingen stapte co-partijleider Frauke Petry onaangekondigd uit de partij, vanwege de radicale koers die deze was gaan varen, om als zelfstandig Bondsdaglid verder te gaan. Gedurende het kabinet-Merkel IV (2018–2021) was de AfD de grootste oppositiepartij, waarbij Alice Weidel en Alexander Gauland als oppositieleiders fungeerden.
In december 2017 werd Gauland, samen met Jörg Meuthen, ook co-partijvoorzitter. Gauland bekleedde die functie tot november 2019, toen hij opgevolgd werd door Tino Chrupalla. In januari 2022 stapte co-voorzitter Meuthen uit de partij, omdat hij vond dat de AfD te radicaal naar rechts was opgeschoven, ten koste van de conservatief-liberale lijn die de partij aanvankelijk volgde. Enkele maanden later werd Alice Weidel tot zijn opvolger benoemd.
Groei van de partij sinds 2021 Tijdens de coronacrisis in Duitsland probeerde de AfD meer aanhang te kweken onder burgers die ontevreden waren met het beleid van de zittende bondsregering. Interne verdeeldheid deed het imago van de partij echter geen goed. In 2021 kreeg de AfD verschillende verkiezingsnederlagen te incasseren, zowel bij deelstaatverkiezingen als bij de Bondsdagverkiezingen. In de Bondsdag viel de partij terug naar 10,4% van de stemmen (in totaal 9 zetels verlies), ondanks dat zij in Thüringen en Saksen de grootste was geworden.
In 2022 verloor de AfD al haar zetels in de Landdag van Sleeswijk-Holstein. In 2023 werd de partij uitgesloten bij de verkiezingen voor het parlement van Bremen. De reden was dat er, als gevolg van meningsverschillen binnen de partij, twee kandidatenlijsten waren ingediend. Bij de deelstaatverkiezingen in Beieren en Hessen wist de AfD zich in 2023 echter flink te versterken. In dat jaar werd ook voor het eerst een AfD'er tot burgemeester verkozen (Hannes Loth in Raguhn-Jeßnitz).Extreemrechtse AfD verovert in oosten van Duitsland haar eerste burgemeesterspost (De Volkskrant, 3 juni 2023) thumb|Verkiezingsposter voor de Europese verkiezingen 2024: "Remigratie onmiddellijk starten!" Tijdens de campagne voor de Europese verkiezingen van 2024 kwam de partij opnieuw in opspraak, toen een medewerker van lijsttrekker Maximilian Krah werd opgepakt op verdenking van spionage voor China.Medewerker van Europees Parlementslid van radicaal-rechtse AfD opgepakt op verdenking van spionage voor China (VRT Nieuws, 23 april 2024) Ook zorgde een uitspraak van Krah, die verklaarde dat 'niet alle SS'ers automatisch crimineel waren', voor opschudding. Hoewel Krah vervolgens (onder zware druk) op non-actief gesteld werd, werden uiteindelijk alle AfD-parlementariërs uit de fractie Identiteit en Democratie gezet.Duitse partij AfD uit Europese fractie gezet na uitspraken lijsttrekker (NOS, 23 mei 2024) Bij de verkiezingen behaalde de AfD desondanks 15,9% van de stemmen en 15 van de 96 zetels. Met andere radicaal-rechtse partijen (waaronder het Franse Reconquête) werd kort daarna een nieuwe fractie gevormd: Europa van Soevereine Naties (ESN).
Later in 2024 boekte de AfD bij de Landdagverkiezingen in Brandenburg, Saksen en Thüringen eveneens een forse winst. In laatstgenoemde deelstaat werd de AfD met 32,8% van de stemmen zelfs de grootste partij. Dat gebeurde onder leiding van de omstreden Björn Höcke, die al jaren werd beschuldigd van racisme en beboet was voor het uitspreken van de verboden nazi-slogan "Alles für Deutschland".AfD'er Höcke krijgt geldboete voor verboden nazislogan (De Morgen, 15 mei 2024) Het was de eerste keer sinds de Tweede Wereldoorlog dat extreemrechts de grootste fractie werd in een Duits deelstaatparlement. Tot een regeringsdeelname kwam het echter niet, omdat geen van de andere partijen met de AfD wilde samenwerken.
Het kabinet-Scholz werd op 27 december 2024 plotseling ontbonden. Er werden voor 23 februari 2025 nieuwe Bondsdagverkiezingen uitgeschreven. De AfD kwam in aanloop naar deze verkiezingen meermaals negatief in het nieuws. Zo werden onder allochtonen in Karlsruhe zogenaamde vliegtickets verspreid waarmee een terugkeer naar hun land van herkomst werd aangekondigd.Radicaalrechtse AfD deelt valse ‘deportatietickets’ uit aan allochtonen in Duitse stad (Het Laatste Nieuws, 15 januari 2025) Alice Weidel, de naar voren geschoven kandidaat voor het bondskanselierschap, zorgde op haar beurt voor beroering door op X uitgebreid in gesprek te gaan met Elon Musk, die ervan verdacht werd de Duitse verkiezingen van buitenaf te willen beïnvloeden.Elon Musk in gesprek met AfD-leider Alice Weidel: extra steun voor radicaal-rechts of lusten Duitsers "bemoeizucht" niet? (VRT Nieuws, 9 januari 2025) Tegelijkertijd sneed de AfD de banden door met haar jongerentak Junge Alternative, die volgens de partijtop te extremistisch was geworden.Duitse AfD breekt met jongerentak, die als rechts-extremistisch is aangemerkt (NOS, 12 januari 2025)
Bij de verkiezingen werd de AfD met 20,8% van de stemmen groter dan ooit. De partij veroverde 152 van de 630 Bondsdagzetels en werd daarmee de op een na grootste fractie. Bij de hieropvolgende regeringsformatie was de AfD echter niet welkom.
Extreemrechts Het Bundesamt für Verfassungsschutz (BfV, de binnenlandse veiligheidsdienst) bestempelde de AfD al in 2021 als 'mogelijk rechts-extremistisch'. De partij diende hiertegen een bezwaar in, maar werd door de rechtbank in het ongelijk gesteld. De BfV behield het recht om de partij in de gaten te houden en af te luisteren.Rechter: Veiligheidsdienst noemt AfD terecht verdacht (Duitsland Instituut, 13 mei 2024)
De AfD is begin mei 2025 dan door het Bundesamt definitief gecategoriseerd als "extreemrechts" en als "anti-constitutioneel". De dienst besloot hiertoe op basis van een uitgebreid, maar niet openbaar gemaakt rapport. Kort nadien publiceerde Der Spiegel de inhoud van het rapport. In de praktijk kon de inlichtingendienst nu telefoongesprekken aftappen, e-mails inkijken, en informanten inzetten binnen de partij. Ambtenaren, leraren, politieagenten en rechters mogen geen lid meer zijn van de organisatie.
De AfD noemde de uitspraak van het Bundesamt "een zware klap voor de Duitse democratie" en zou dringende juridische stappen ondernemen. Dit leidde het Bundesamt ertoe de “definitieve” categorisering alsnog tijdelijk op te schorten. De Amerikaanse vicepresident J.D. Vance en buitenlandminister Marco Rubio hekelden de Duitse regering voor de uitspraak van het Bundesamt: “Dat is geen democratie - dat is vermomde tirannie. Duitsland zou zijn koers moeten wijzigen.”
Acties tegen de AfD thumb|Protesten in Hamburg tegen rechtsextremisme (2024)