De KNSM-laan is een laan op het KNSM-eiland in het Oostelijk Havengebied van de Nederlandse hoofdstad Amsterdam. De naam verwijst naar de Koninklijke Nederlandse Stoomboot-Maatschappij (KNSM), die van 1903 tot 1979 op het kunstmatige 'eiland' was gevestigd.
Na het vertrek van de KNSM namen krakers en kunstenaars bezit van de havengebouwen, enkele jaren later gevolgd door stadsnomaden die neerstreken op de open ruimte tussen de gebouwen. In de eerste helft van de jaren 1990 werd het verloederde gebied heringericht volgens een masterplan van architect-stedenbouwkundige Jo Coenen. Het plan voorzag in een boulevard-achtige hoofdstraat, die in 1991 de naam KNSM-laan kreeg. De laan werd aangelegd op de plaats van het voormalig spoorwegemplacement langs de middenas van het eiland. De bebouwing aan de KNSM-laan bestaat deels uit gerenoveerde havengebouwen, deels uit nieuwe wooncomplexen, waarvan enkele ontworpen zijn door internationaal bekende architecten. Ondanks de voor die tijd dichte bebouwing heeft de laan een vrij groen karakter.
Ligging thumb|BAG-kaart van het KNSM-eiland met rood omrand de openbare ruimte die tot de KNSM-laan gerekend wordt De KNSM-laan is de hoofdstraat van het KNSM-eiland, zowel verkeerstechnisch als stedenbouwkundig. De laan strekt zich uit van het Azartplein in het westen tot aan de Venetiëstraat / Venetiëhof in het oosten. De cirkelvormige Venetiëstraat vormt de oostelijke begrenzing van het eiland. Daarmee is de KNSM-laan feitelijk een doodlopende straat. De laan telt aan de noordzijde enkele korte zijstraten, waarvan alleen de meest westelijke een eigen naam heeft: de Messinastraat. De andere 'straatjes' behoren tot de openbare ruimte van de KNSM-laan. Ook de zijstraten aan de zuidzijde van de KNSM-laan hebben geen eigen naam. Twee daarvan, aan weerszijden van het kantinegebouw, zijn onderdeel van het Levantplein; de andere zijstraten en openbare ruimten − inclusief het plantsoen aan de zuidwestzijde en het plein aan de zuidoostzijde − worden tot de KNSM-laan gerekend.KNSM-laan, op data.amsterdam.nl, geraadpleegd op 8 oktober 2024. Gearchiveerd op 1 augustus 2023.
De laan is van west naar oost gemeten ongeveer 600 meter lang en op de meeste plaatsen zo'n 35 meter breed (inclusief trottoirs en groenstroken). Aan de oostzijde verbreedt de straat zich tot een vierkant plein van circa 60 × 60 m.BAG-kaart KNSM-laan, op data.amsterdam.nl. Selecteer meetfunctie (symbool meetlat rechtsboven). Gearchiveerd op 1 augustus 2023. Het plein loopt naar het oosten toe ongeveer een meter op, wat goed te zien is aan de keermuur bij het pand aan de zuidzijde (zie laatste afbeelding onder Oostelijk straatdeel). Vanaf het noordoostelijk deel van het pleintje voert een trappartij naar de lager gelegen Surinamekade. Naar de Levantkade toe bevinden zich aan de zuidzijde van de Venetiëstraat twee trappartijen, ter plaatse Rijnloodspad genoemd. Het hoogteverschil dateert uit de tijd van de herinrichting, maar de reden is niet bekend.Zie o.a. deze en deze afbeelding op Wikimedia Commons.
Geschiedenis Naamgeving De KNSM-laan kreeg zijn naam op 30 oktober 1991 van het toenmalige stadsdeel Zeeburg. De straat is vernoemd naar de Koninklijke Nederlandse Stoomboot-Maatschappij (KNSM), die hier decennialang gevestigd was en waarnaar het eiland is vernoemd. Andere straatnamen in de omgeving verwijzen naar de handelsbetrekkingen van de KNSM met het Middellandse Zeegebied (Levantkade, Levantplein, Piraeusplein, Barcelonaplein, Messinastraat, Venetiëstraat en Venetiëhof) of de betrekkingen met 'de West' (Surinamekade). Op het aanluitende Java-eiland verwijzen de straatnamen naar de contacten met 'de Oost' (Javakade, Sumatrakade). (1998): Stadsatlas Amsterdam. Stadskaarten en straatnamen verklaard. Derde druk, 2006. Amsterdam Publishers [etc.]. .
Havengebied
Het KNSM-eiland is het oostelijk deel van een eind negentiende eeuw aangelegd eiland in het IJ, aanvankelijk aangeduid als IJ-eiland. Oorspronkelijk diende het slechts als golfbreker voor de al langer bestaande Oostelijke Handelskade. Later werd aan de zuidzijde een havenkade aangelegd, de IJ-kade. Het westelijk deel van die kade, later Javakade genoemd, werd het eerst in gebruik genomen. In 1903 verhuisde het etablissement van de Koninklijke Nederlandse Stoomboot-Maatschappij naar het oostelijk deel van het IJ-eiland.Korporaal (2009), p. 85. De eerste loodsen en administratiegebouwen in dit deel van het IJ-eiland verrezen aan de IJkade, de latere Levantkade. De noordkade, de latere Surinamekade, werd pas vanaf circa 1910 ontwikkeld. De bebouwingsgeschiedenis van het KNSM-eiland is voor een deel af te lezen aan de nummering van de havenloodsen: aan de Levantkade van west naar oost 1 tot en met 3 en aan de Surinamekade 4 tot en met 6 van oost naar west. Het gebied tussen de kades, het middendeel van het eiland, was in gebruik als spoorwegemplacement. Op een plattegrond van 1909 is ter plekke van de latere Levantkade een tweetal treinsporen te herkennen. Ten noorden van de bebouwing aan die kade bevinden zich dan een viertal sporen en een verkeersweg. Op de noordkade/Surinamekade lagen twee treinsporen en een kraanspoor. Op een prent uit circa 1910-1920 (zie afbeelding hiernaast) is het aantal sporen op het middendeel van het KNSM-eiland toegenomen tot acht of meer. Goederentreinen reden vanaf het rangeerterrein De Rietlanden over de Verbindingsdam naar het Java-eiland. Vanwege de scherpe hoek tussen de dam en het eiland moesten ze daar keren om het KNSM-eiland te bereiken.
Foto's uit de jaren 1920 en '30 tonen grote bedrijvigheid, zowel aan de kades als op het spoorwegemplacement. Het middengebied, inclusief het tracé van de tegenwoordige KNSM-laan, was een groot aaneengesloten emplacement met vijf tot acht sporen, diverse aftakkingen naar de kadesporen en talrijke wissels. Ter hoogte van het latere kantinegebouw liep een loopbrug diagonaal over het emplacement, waardoor men zich veilig van de ene kade naar de andere kon begeven. De kades waren niet toegankelijk voor wegverkeer. Het overladen van scheepsvracht op handkarren, paard en wagens of vrachtwagens gebeurde aan de achterkant van de loodsen, waar twee parallelle verkeerswegen liepen. Deze droegen dezelfde namen als de kades, zoals te zien is op een foto uit 1949 van loods 6 met straatnaambordje Surinamekade (afbeelding hiernaast). Naast de L-vormige loods 3 (de "fruitloods") stond het kantoor van de Nieuwe Rijnvaart Maatschappij (NRM), een dochtermaatschappij van de KNSM. Tussen loods 4 en 5, ter plekke van het huidige woongebouw Archimedes, bevond zich een gebouwencluster, waarvan de functie niet duidelijk is. Het douanegebouw, in feite een onderdeel van loods 5, was door middel van overbouwingen verbonden met loods 6.BAG-kaart KNSM-laan, op data.amsterdam.nl. Selecteer Legenda → Historische kaarten → 1943.
In september 1944, tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog, werden alle Amsterdamse havenarbeiders ontslagen. Nadat enkele dagen later de etablissementen van de KNSM en andere rederijen op last van de Duitse bezetter waren ontruimd, blies een speciaal Sprengkommando alle ruim 150 havenkranen in het Oostelijk Havengebied op. Daarbij raakten ook kades en havenloodsen beschadigd.Heijdra (1993), pp. 109-110. De nog min of meer intacte loodsen op het KNSM-eiland werden in de laatste oorlogsmaanden gebruikt als interneringskamp voor Nederlandse mannen die vanwege de Arbeitseinsatz waren opgepakt.De Baar (2001), ongepagineerd. Na de oorlog werd een deel van de loodsen gebruikt als interneringskamp voor collaborateurs, NSB'ers en andere 'foute' Nederlanders.
Het kamp werd in juli 1946 ontruimd, waarna het herstel van de havenfaciliteiten ter hand werd genomen. In de jaren 1950 maakte de KNSM een nieuwe bloeitijd door. Tegen het einde van dat decennium bezat de rederij honderd zeeschepen en had circa 6.000 medewerkers in dienst. Het honderdjarig bestaan in 1956 werd groots gevierd. Het personeel schonk een beeldengroep (Amphitrite), die een plaats kreeg in de vijver van een vermoedelijk omstreeks 1952 door Mien Ruys ontworpen bedrijfsparkje.Korporaal (2009), pp. 11-18., 'Gedenk het erfgoed van Mien Ruys', in: IJopener, 23 februari 2018. Geraadpleegd op oost-online.nl op 31 juli 2023. Gearchiveerd door web.archive.org op 30 juli 2023.Database TUiN, zoekterm: 'KNSM' op library.wur.nl, geraadpleegd op 23 oktober 2024. Een deel van loods 6 werd omstreeks dezelfde tijd (1956) verbouwd tot eersteklas vertrek- en aankomsthal met als pronkstuk de Kompaszaal. Omstreeks 1960 kwam het markante, op betonnen kolommen rustende kantine- en ontspanningsgebouw tot stand. Luchtfoto's uit de jaren 1950 en '60 tonen het 'eiland' in het autotijdperk. Het aantal sporen op het middendeel is afgenomen tot drie of vier, op het Azartplein en aan weerszijden van het kantinegebouw zijn parkeerterreinen ingericht, en bij de loodsen staan vrachtauto's te laden of te lossen. Op het latere buspleintje staat een grote schuur met onbekende bestemming.Koster (1995), pp. 59-60.
Vanaf eind jaren 1960 ging het minder goed met de Nederlandse zeevaart, in het bijzonder met de KNSM. Het Oostelijk Havengebied ondervond steeds meer concurrentie van het Westelijk Havengebied, dat beter geoutilleerd was voor de containervaart. In 1979 verhuisde de KNSM naar het Westelijk Havengebied. Twee jaar later ging het bedrijf op in Nedlloyd.Koster (1995), pp. 17-18. Een gedetailleerde plattegrond uit 1985 geeft een beeld van de inrichting en bebouwing van het KNSM-eiland voor de herontwikkeling.BAG-kaart KNSM-laan, op data.amsterdam.nl. Selecteer Legenda → Historische kaarten → 1985. Foto's uit dezelfde periode tonen aan dat vrijwel het gehele middengebied van het KNSM-eiland bedekt was met stelconplaten.Zie foto's Levantkade 10 op Wikimedia Commons. Het is niet bekend uit welke tijd die dateren.
Krakers en stadsnomaden De gebouwen op het KNSM-eiland werden in maart 1979 overgenomen door de gemeente Amsterdam. Al voor het vertrek van de KNSM had de gemeente plannen om het eiland in te richten als woongebied, maar het was bekend dat die plannen niet snel gerealiseerd zouden kunnen worden. Het beheer van het haventerrein kwam in handen van het Gemeentelijk Havenbedrijf, dat de loodsen op jaarbasis verhuurde als opslagruimte. Vanaf 1980 namen krakers en kunstenaars bezit van de enigszins bewoonbare gebouwen, waaronder Loods 6, het douanegebouw, de KNSM-kantine (daarna "Edelweis" genoemd) en het NRM-kantoor ("Levantkade 10"). Vooral over dit laatste pand ontstonden langdurige discussies met wethouder Heerma, die stelde dat het pand voor de sloop bestemd was., 'Chantage, koehandel, woonrecht... Wie heeft gelijk?', in: de Volkskrant, 3 januari 1981, geraadpleegd op Delpher op 28 juli 2023.Wallast e.a. (1987), pp. 3-4, 14-23.