miniatuur|Bijbel van de Heilige Lodewijk - Openingsminiatuur, Christus als Schepper van de wereld. De Bijbel van de Heilige Lodewijk ook de Rijke Bijbel van Toledo genoemd, is een Bible moralisée in drie volumes die tussen 1226 en 1234 gemaakt werd voor Lodewijk IX van Frankrijk in opdracht van zijn moeder Blanche van Castilië. Het is een verlucht handschrift waarin tekstfragmenten uit de Bijbel geïllustreerd worden aan de hand van telkens twee miniaturen. De eerste miniatuur geeft een voorstelling van het tekstfragment als dusdanig, de tweede toont theologische of allegorische taferelen die het tekstfragment ‘moraliseren’, verklaren in het licht van de leer van de kerk. De miniaturen zijn vergezeld van een korte tekst die het typologische verband tussen de beide beelden becommentarieert. Het boek bevat niet de volledige tekst van de Bijbel en is dus, ondanks zijn naam, eigenlijk geen echte Bijbel. Het werk zou gediend hebben voor de opleiding van de jonge koning. Het wordt sedert meer dan acht eeuwen bewaard in de Catedral Primada de Toledo. Een fragment ervan, met signatuur M240, bevindt zich in de Pierpont Morgan Library in New York
Geschiedenis Vrij algemeen wordt aangenomen dat de eerste verwijzing naar de Bijbel van de Heilige Lodewijk te vinden is in het tweede testament van Alfonso de Wijze opgesteld op 10 januari 1284 waarin een gehistorieerde Bijbel werd vernoemd, in drie volumes, ‘die ons werd geschonken door de koning van Frankrijk’. De in het Spaans gestelde tekst luidde: "E mandamos otrosi, que las dos biblias et tres libros de letra gruesa, cobiertas de plata, é la otra en tres libros estoriada que nos dió el rey Luis de Francia, é la nuestra tabla con las reliquias, e las coronas con las piedras é con los camafeos é sortijas, é otras nobles que perteneçen al Rey, que lo aya todo aquel que con derecho por nos heredare el nuestro señorío mayor de Castilla é León".Memorial Histórico-Español. Coleccion de documentos, Opúsculos y Antigüedades que publica la Real Academia de la Historia, Bd. II, Madrid 1851, p. 126 Deze tekst is een kopie van een verloren gegaan origineel. Kort na het overlijden van Alfonso werden de testamenten in het Latijn vertaald en die originelen zijn nog wel beschikbaar.
De Luis de Francia die genoemd wordt in het testament kan theoretisch Lodewijk VIII van Frankrijk geweest zijn, maar gezien Alfonso slechts 5 jaar oud was bij het overlijden van Lodewijk VIII is dit weinig waarschijnlijk zodat de genoemde koning van Frankrijk Lodewijk IX moet zijn. Fernando III, de vader van Alfonso was een neef van Lodewijk IX en er waren nauwe banden tussen het Franse en Castiliaanse koningshuis.
Over het feit of de driebandige gehistorieerde Bijbel die in het testament vernoemd werd zich bij het opstellen van het testament in Sevilla of in Toledo bevond blijft het gissen. Volgens een nota in de Historia Ecclesiastica de Toledo van J. Roman de la Higuera,Madrid, Bibl. Nac., ms. 1289, fol. 139v had Alfonso, apart van de vorige tekst, ook zijn bezittingen die zich op dat moment in Toledo bevonden overgemaakt aan zijn rechtmatige opvolger. Toledo werd in 1284 bezet gehouden door Sancho, de opstandige zoon van Alfonso. Het feit dat de driebandige bijbel apart werd vernoemd laat veronderstellen dat die zich op het moment van het schrijven van het testament in Sevilla in het bezit van Alfonso bevond. Alfonso zou zich voor zijn dood nog met Sancho hebben verzoendP. O’Callaghan, The Learned King, London 1993, p. 267. en op die manier werd Sancho de rechtmatige opvolger en kwam de Bijbel dus waarschijnlijk in zijn bezit. Hieruit zou men kunnen besluiten dat de Bijbel pas na de dood van Alfonso in 1284 in de kathedraal van Toledo terechtkwam, misschien als schenking van Sancho.Philippe Büttner, Bilder zum betreten der zeit: Bible Moralisée und Kapetingishes Königtum, Allschwill 2002, Gissler Druck AG, p.50.
Als de driebandige gehistorieerde Bijbel waarvan sprak is in het testament inderdaad de Bijbel van de Heilige Lodewijk zou zijn, blijft ook nog de vraag bij welke gelegenheid de Heilige Lodewijk de Bijbel aan Alfonso schonk. Vermits Alfonso pas koning werd tijdens de deelname van Lodewijk IX aan de Zevende Kruistocht kan men vermoeden dat het handschrift pas na 1254 in Spanje terechtkwam. Dit was trouwens een periode van drukke dynastieke contacten tussen Spanje en Frankrijk.
Deze Bible moralisée werd voor het eerst opgenomen in een inventaris van de kunstschatten van de kathedraal van Toledo opgemaakt in 1539 naar aanleiding van een bezoek aan de kathedraal van aartsbisschop Tavera,Le comte A. de Laborde, Etude sur la Bible Illustrée, Paris, 1911-1927. Volume 5, p.45. maar ook in 1466 wordt de ‘Rijke Bijbel’ al vermeld door de Neurenbergse patriciër Gabriel Tetzel.Mezquita Mesa, M. T, La Biblia moralizada de la catedral de Toledo. In: Goya 20, 1984, pp. 17-20. In Madrid bevindt zich een kopie van de teksten van de Bijbel van de Heilige Lodewijk, Madrid, Biblioteca Nacional de España, Ms. 10232. De Osuna-Bijbel, gebaseerd op de Toledo-Bijbel, de miniaturen waren wel voorzien maar werden nooit uitgevoerd. die gemaakt werd op het einde van de 14e eeuw of in het begin van de 15e eeuw. Deze tekst stopt bij de Apocalyps van Johannes XIX, 15-16, zoals het huidige volume 3, dit toont aan dat het Morgan fragment toen al uit het werk verwijderd was.
Het Morgan fragment met de opdrachtminiatuur, de boekband wordt gedateerd op ca. 1500., kwam omstreeks 1593 is het in het bezit van François de la Majorie, Seigneur des Granges et de la Majorie, die op folium 1 zijn wapenschild laat aanbrengen. Het wapen in kwestie werd gebruikt vanaf 1593 na zijn huwelijk met Anne de Turenne. Het werk blijft in de familie en komt in 1838 terecht bij Alois de Chievres (1828-1904) en daarna bij diens schoonzoon Vicomte George Marie Louis de Hillerin (1842-1892). Daarna kwam het in het bezit van Otto Weiner. Morgan kocht het van Louis Badin, een Parijse boekhandelaar, in 1906.Pierpont Morgan Library, M 240.
Het kapittel van de kathedraal van Toledo waakt angstvallig over het kostbare werk en studie ervan door de kunsthistorici is nagenoeg onmogelijk. Om aan de vraag van talrijke geleerden te kunnen voldoen werd door het kapittel beslist om een facsimile uitgave te laten verzorgen en men koos voor de uitgeverij Moleiro in Barcelona.Francisco Álvarez Martínez, kardinaal aartsbisschop van Toledo, La Bible de Saint Louis in l’Officiel du Manuscrit, 76, December 2005 – Januari 2006. Op die wijze is het werk in een vrijwel originele kopie vandaag voor iedereen toegankelijk voor studie en onderzoek.
Opdrachtgever miniatuur|Bijbel van de Heilige Lodewijk - Fragment in de Pierpont Morgan Library, Opdrachtminiatuur In de ‘Rijke Bijbel van Toledo’ op fol. 8 recto van het fragment bewaard in de Pierpont Morgan Library in New York vinden we een visueel colofon. De bladzijde is horizontaal in twee verdeeld door een architectonisch kader. In het bovenste gedeelte zien we een koningin en een jonge (baardloze) koning. De koningin lijkt iets uit te leggen aan de koning. Onderaan zien we links een geestelijke, herkenbaar aan de tonsuur, die instructies geeft aan de schrijver die een leek blijkt te zijn. Volgens John LowdenJohn Lowden, The Holkham Bible picture and the Bible Moralisée in “The Medieval Book Glosses from Friends & Colleagues of Christopher de Hamel” edited b y James H. Marrow, Richard A . Linenthal, & William Noel, Hes & De Graaf publishers, p.80. is dit een afbeelding die Blanche van Castilië en haar zoon Lodewijk IX voorstelt. De schrijver werkt aan een Bible Moralisée, wat duidelijk op de afbeelding te zien is en krijgt instructies van de geestelijke. Samenvattend zou men kunnen zeggen dat Blanche opdracht geeft om het boek te maken voor haar zoon en dat het wordt gemaakt onder de leiding van een geestelijke (theoloog).
Op basis van deze miniatuur wordt het werk gedateerd tussen 1226 en 1234. Lodewijk IX besteeg de troon in 1226 en hij huwde met Margaretha van Provence in 1234. Vermits de miniatuur een ongehuwde, maar reeds gekroonde Lodewijk IX voorstelt kan men het werk in die periode dateren. Lowden is van oordeel dat het werk werd gemaakt in opdracht van Blanche voor haar zoon Lodewijk als een huwelijksgeschenk voor hem en zijn bruid MargueriteJ. Lowden, The Making of the Bibles Moralisées, II: The Book of Ruth, University Park, Pennsylvania 2000 p. 201J. Lowden, The Making of the Bibles Moralisées, I: The Manuscripts, University Park, Pennsylvania 2000, p.132
Beschrijving De Bijbel van de Heilige Lodewijk bestaat vandaag uit drie volumes die bewaard worden in de kathedraal van Toledo en een fragment dat bewaard wordt in New York.
Volume 1 Grootte: 422 x 305 mm, bladspiegel ca. 295 x 210 mm. Het bestaat uit 192 genummerde folia uit perkament. Voor- en achteraan zijn er twee perkamenten schutbladen, achteraan nog een papieren schutblad. Dit deel begint met een volbladminiatuur van God de Zoon als Schepper van de wereld. De rest van het werk bevat de teksten en miniaturen zoals beschreven in de paragraaf vormgeving. Het eerste volume bevat 1529 miniaturen die de teksten behandelen uit de Bijbelboeken: Genesis; Exodus; Leviticus; Numerus (Numeri); Deuteronomium; Jozua; Rechters; Ruth; Regum .i. (1 Samuël); Regum .ii. (2 Samuël); Regum .iii. (1 Koningen); Regum .iiii. (2 Koningen); Esdrae i (Ezra); Esdrae ii (Nehemia); Tobit; Judith; Esther en Job.De Labarde, 1911-1927. Volume 5, pp.49-56.
Volume 2 Grootte: 422 x 305 mm, bladspiegel ca. 300 x 215 mm. Het bestaat uit 224 genummerde folia uit perkament. Voor- en achteraan zijn er drie perkamenten schutbladen. Dit deel bevat 1792 miniaturen. Volume 2 gebruikt teksten uit Job; Psalmen; Spreuken; Ecclesiastes; Hooglied; Wijsheid; Ecclesiasticus; Jesaja; Jeremia; Ezechiël; Daniël; Hosea; Joël; Amos; Obadja of Abdias; Jona; Micha; Haggai; Zacharia en Maleachi.
Volume 3 Grootte: 430 x 305 mm, bladspiegel ca. 293 x 207 mm. Het bestaat uit 190 genummerde folia uit perkament. Voor- en achteraan zijn er drie perkamenten schutbladen. Dit deel bevat 1520 miniaturen. Het volume is gewijd aan het Nieuwe Testament en bevat teksten uit de vier Evangeliën, de Handelingen der Apostelen, de Brieven van Paulus, Jacobus, Petrus en Johannes, de epistola catholica judae en het eindigt met de Apocalyps van Johannes die eindigt bij XIX, 15-16.
Volume 4 (Pierpont Morgan M240) Grootte: 375 x 265 mm, bladspiegel ca. 285 x 208 mm. Het bestaat uit 8 folia uit perkament. Voor- en achteraan is er telkens één perkamenten schutblad. Dit deeltje bevat 57 miniaturen waarbij één volbladminiatuur die de opdracht voor het werk afbeeldt. De acht folia van volume 4 zijn niet in de correcte volgorde ingebonden. Volume IV bevat de rest van de Apocalyps van Johannes vanaf XIX, 17.
De inhoud van de Bijbel van de Heilige Lodewijk stemt dus grotendeels overeen met die van de Vulgaat zoals die voorkomt in de zogenaamde ‘Parijse Bijbel’Een herziening van de Bijbel naar de Vulgaat, die in tegenstelling tot de vroegere werken gepubliceerd werd in één volume en zonder de overvloed aan glossen die daarvoor gebruikelijk was. uit de 13e eeuw. Er zijn enkele uitzonderingen, de boeken Kronieken I en II, III Ezra, Baruch en de Makkabeeën komen in de Bijbel van de Heilige Lodewijk niet voor. De boeken van de Makkabeeën komen daarentegen wel voor in Harley 1526 (zie ‘Gelijkaardige manuscripten’) dat als gerelateerd aan de Bijbel van de Heilige Lodewijk wordt gezien. Dit laat veronderstellen dat de Makkabeeër boeken oorspronkelijk wel aanwezig waren maar in de loop der tijden verloren gingen.Philippe Büttner, 2002, p.37.
Vormgeving miniatuur|Bijbel van de Heilige Lodewijk, f58r met teksten en scènes uit Leviticus