Mozes van Chorene, ook Moses Chorenensis, of Movses Khorenatsi (Armeens: Մովսես Խորենացի, ), soms geschreven als Movsēs Xorenac‘i, Movses Khorenats'i, (ca. 410 – 490),Er zijn geleerden die voorgesteld hebben dat Moses van Chorene tussen de 7e en de 9e eeuw geleefd zou hebben; zie de latere discussie in het artikel. was een vooraanstaand Armeens geschiedschrijver en auteur van de Geschiedenis van Armenië.
Mozes van Chorene wordt gezien als de eerste historicus van Armenië, maar ook als dichter, schrijver van hymnes en grammaticus. Zijn Geschiedenis van Armenië werd geschreven op verzoek van prins Sahak Bagratuni en heeft een enorme invloed gehad op de Armeense geschiedschrijving. Het werk is door Armeense schrijvers in de latere middeleeuwen uitgebreid geciteerd. Hoewel er eerdere werken over de Armeense geschiedenis geschreven waren, zoals dat van Agat'angeghos, is het werk van Mozes van Chorene van bijzonder belang omdat het uniek materiaal bevat dat teruggrijpt op de oude mondelinge overlevering van voor de bekering van Armenië tot het christendom. Hij staat dan ook bekend als de "vader van de Armeense geschiedenis (patmahayr), en wordt soms beschreven als de "Armeense Herodotus"To Hellēnikon: Byzantinoslavica, Armeniaca, Islamica, the Balkans and modern Greece. Jelisaveta S. Allen, John Springer Langdon - 1993 - p. 112Chahin, Mack. The Kingdom of Armenia: A History. London: RoutledgeCurzon, 2001, p. 181, .
Mozes beschrijft zichzelf als een jonge leerling van Sint Mesrob, de uitvinder van het Armeense alfabet. Door de Armeens-Apostolische Kerk wordt hij beschouwd als een van de Heilige Vertalers.Traina, Giusto. "Մովսես Խորենացու «Դասական» Ավանդության Հայոց Պատմության Ա գրքի 5-րդ գլուխին մեջ" ("The 'Classical' Tradition of Movses Khorenatsi in Chapter 5 of Book I in the History of Armenia"). Patma-Banasirakan Handes № 1 (134), 1992, p. 28-32.
Biografie Zijn vroege leven en opleiding Aan het einde van zijn Geschiedenis van Armenië staan biografische gegevens over hem, maar aanvullende informatie wordt verstrekt door latere middeleeuwse historici. Er wordt verondersteld dat hij geboren is in het dorp Chorni (ook Khoron or Khoronk) in de Armeense provincie Taron of Turuberan ergens in het jaar 410.Daarom wordt hij soms ook Movses van Taron genoemd. Daartegen spreekt dat hij gewoonlijk niet Movses van Khorneh of Khoron genoemd wordt.Malkhasyants, Stepan. "Introduction" in Movses Khorenatsi's History of Armenia, 5th Century (Հայոց Պատմություն, Ե Դար). Gagik Kh. Sargsyan (ed.) Yerevan: Hayastan Publishing, 1997, p. 7, . De geboorteplaats wordt daarom wel verplaatst naar de provincie Syunik, naar het dorpje Khorena in de streek van Harband.Malkhasyants. "Introduction" in History of Armenia, p. 7.
Hij ontving zijn opleiding in Syunik en werd later in de leer gestuurd bij Mesrop Mashtots,Great historians from antiquity to 1800: an international dictionary, by Lucian Boia, 1989 - 417 pages, P. 9 die de uitvinder van het Armeense alfabet was en van de catholicos Sahak Partev. Mesrop en Sahak ondervonden grote moeilijkheden bij het vertalen van de Bijbel van het Grieks in het Armeens. Daarom besloten zij Mozes en enige andere studenten naar Alexandrië in Egypte te sturen. In deze tijd was dit een belangrijk centrum voor geleerdheid. Mozes kreeg zo de gelegenheid de Griekse en Syrische taal te leren alsmede grammatica, retoriek, theologie en filosofie te studeren.Sargsyan, Gagik Kh. «Մովսես Խորենացի» (Movses Khorenatsi). Soviet Armenian Encyclopedia. vol. viii. Yerevan, Armenian SSR: Armenian Academy of Sciences, 1982, p. 40-41.
Terugkeer naar Armenië De studenten verlieten Armenië tussen 432 en 435. Eerst gingen zij naar Edessa waar zij studeerden bij de plaatselijke bibliotheek. Daarna reisden zij door naar Jeruzalem en Alexandrië. Na daar vijf of zes jaar gestudeerd te hebben keerden zij terug naar Armenië, maar tot hun verdriet vernamen zij daar dat ondertussen zowel Mesrop als Sahak overleden waren. Mozes drukte zijn rouw uit in een lamentatie aan het eind van zijn Geschiedenis van Armenië:
Om de zaken nog ingewikkelder te maken, was de atmosfeer in het Perzisch Armenië waarin Mozes en zijn medestudenten terugkeerden allesbehalve vriendelijk. Ze werden door de plaatselijke bevolking met de nek aangekeken. Hoewel latere historici dit weten aan de onkunde van het volk, speelde zeker ook de Perzische politiek een rol, omdat de Perzische heersers "geen goed onderlegde jonge geleerden zojuist terug uit de Griekse centra van geleerdheid konden tolereren."Hacikyan, Agop Jack, Gabriel Basmajian, Edward S. Franchuk, and Nourhan Ouzounian. The Heritage of Armenian Literature: From the Oral Tradition to the Golden Age, Vol. I. Detroit: Wayne State University, 2000, p. 307, . Perzië was Zoroastrisch en stond wantrouwend tegenover het christendom van de Armeniërs. Vanwege deze atmosfeer en de vervolging door de Perzen dook Mozes onder in een dorp bij Vagharshapat en leefde enige decennia in relatieve afzondering.
thumb|Movses afgebeeld in een 14e-eeuws Armeens manuscript. De catholicos van Armenië, Gyut (461-471) ontmoette Mozes op reis door zijn streek en nodigde hem, zonder te weten wie hij werkelijk was uit, voor het diner samen met enkele van studenten. Aanvankelijk hield Mozes zijn mond, maar uiteindelijk gaf hij een prachtige toespraak aan tafel. Een van de studenten van de catholicos maakte hem erop attent dat Mozes een van de mensen was naar wie Gyut op zoek was. Later bleek dat zij zelfs klasgenoten geweest waren.Malkhasyants. "Introduction" in History of Armenia, p. 15. Gyut omarmde Mozes en omdat hij een Chalcedonisch christen was, of daar ten minste tolerant tegenover stond bracht hij zijn vriend terug uit de afzondering en benoemde hem tot bisschop in Bagrevan.
De Geschiedenis van Armenië Als bisschop werd Mozes benaderd door prins Sahak Bagratuni (die in 482 sneuvelde in de slag van Charmana tegen de Perzen). Prins Sahak had gehoord van Mozes' reputatie en verzocht hem een geschiedenis van Armenië te schrijven, met name de biografieën van de Armeense koningen en over de oorsprong van de Armeensenakharar-families.Malkhasyants. "Introduction" in History of Armenia, p. 16. Mozes stemde toe en voltooide zijn boek in 482. Echter, een deskundige in middeleeuwse Armeense manuscripten, Artashes Matevosyan, plaatst de voltooiingsdatum op 474. Hij baseert zijn conclusies op nieuwe details die aan het licht kwamen in zijn onderzoek aan de Kroniek van de zesde-eeuwse Armeense geschiedschrijver Atanas Taronatsi.Matevosyan, Artashes S. "Մովսես Խորենացին և Աթանաս Տարոնացու Ժամանակագրությունը" ("Movses Khorenatsi and Atanas Taronatsi's Chronicle). Patma-Banasirakan Handes. № 1 (124), 1989, p. 226. Als een van de voornaamste redenen om aan Sahaks verzoek te voldoen, stelt Mozes zelf in het eerste deel van de Patmutyun Hayots, of Geschiedenis van Armenië:Movses Khorenatsi. History of Armenia, 1.4., p. 70-71.
Zijn werk is het eerste geschiedkundige werk dat de hele geschiedenis van Armenië vanaf de grijze oudheid tot de dood van de schrijver vastlegt. Het boek werd nog tot de 18e eeuw gebruik als leerboek voor de Armeense geschiedenis. Het boek bevat ook een levendige beschrijving van de mondelinge overleveringen die destijds de ronde deden, zoals de romance van Artashes en Satenik en de geboorte van de god Vahagn. Mozes leefde nog geruime tijd nadien en stierf in de late jaren 490.
Vroege verwijzingen Er zijn drie mogelijke vroege verwijzingen naar Mozes in andere bronnen aan te wijzen. De eerste is in Ghazar Parpetsis Geschiedenis van Armenië (rond 500), waar de auteur details verstrekt over de vervolging van een aantal vooraanstaande Armeniërs, waaronder de "gezegende Mozes de filosoof", die door sommige geleerden gelijkgesteld wordt aan Mozes van Chorene.Hasratyan, Morus. “Որ՞ն է Մովսես Խորենացու ծննդավայրը.” (“Where was Movses Khorenatsi’s Birthplace?”) Lraber Hasarakakan Gituyunneri. № 12, 1969, p. 81-90.Hovhannisyan, Petros. "Review of History of the Armenians." Banber Yerevani Hamalsarani. № 3 (45), 1982, p. 237-239. Maar er is geen aanwijzing in Parpetsi dat deze Mozes "geschiedkundige werken geschreven had."Thomson, Robert W. "Introduction" in Moses Khorenats'i. History of the Armenians. Cambridge, Ma.: Harvard University Press, p. 3, .
De tweede verwijzing is het "Boek van Letteren" uit de 6e eeuw, dat een korte verhandeling bevat van "Mozes van Chorene."Brock, S. P. "Review of The Incarnation: a study of the doctrine of the Incarnation in the Armenian Church in the 5th and 6th centuries according to the Book of Letters." Bulletin of the School of Oriental and African Studies. Vol. 46, № 1, 1983, p. 159-160. Echter deze verhandeling die geen geschiedschrijving bevat kan niet op overtuigende wijze toegeschreven worden aan een 'geschiedschrijver Mozes". See Annie and Jean-Pierre Mahé's introduction to their translation of Moïse de Khorène Histoire de l'Arménie. Paris: Gallimard, 1993, p. 13.
De derde mogelijke vroege verwijzing is in een manuscript van de 10e-11e eeuw. Het bevat een lijst datums toegeschreven aan Athanasius (Atanas) van Taron uit de zesde eeuw: onder het jaar 474, vermeldt de lijst "Mozes van Chorene, filosoof en schrijven." Deze vermelding wordt echter als te onzeker beschouwd.
Een geschiedschrijver genaamd Mozes was voor de 10e eeuw in de Armeense literatuur niet bekend.
Kritische blik Het oorspronkelijke manuscript van Mozes' Geschiedenis van Armenië is verloren gegaan en de oudste nog bestaande kopie stamt uit de 14e eeuw. Het was gebaseerd op een herziene versie die dateerde uit de 7e of 8e eeuw.Hacikyan et al. Heritage of Armenian Literature, p. 309-310. Vanaf de 19e eeuw is daarom twijfel gerezen aan de authenticiteit van het werk, vooral omdat men een aantal historische onjuistheden en anachronismen ontdekte. De conclusies die Alfred von Gutschmid hieruit trok luidde een periode van scepticisme in.Jean-Pierre Mahé's review of Aram Topchyan's The Problem of the Greek Sources of Movsēs Xorenac‘i's History of Armenia, in Revue des études arméniennes, No. 30, 2005-2007, p. 505.Traina, Giusto. "Moïse de Khorène et l'Empire sassanide", in Rika Gyselen (ed.), Des Indo-Grecs aux Sassanides: Données pour l'histoire et la géographie historique. Peeters Publishers, 2007, , p. 158. Veel Europese en Armeense geleerden van rond de eeuwwisseling van de 19e en 20e eeuw kenden weinig belang toe aan het werk als historische bron en dateerden het tussen de 7e en 9e eeuw.Topchyan, Aram. The Problem of the Greek Sources of Movsēs Xorenacʻi's History of Armenia. Leuven: Peeters Publishers, 2006, p. 5-14, notes 21-22, 31-33. Stepan Malkhasyants, een Armeens filoloog en deskundige in de klassieke Armeense literatuur, stelde daarover, dat het wel leek of er een competitie was in het bagatelliseren van het werk van Van Chorene.Malkhasyants. "Introduction" in History of Armenia, p. 2-5.
Latere studies In de vroege decennia van de 20e eeuw kwamen geleerden terug op deze overdreven kritieke houding. Geleerden zoals F. C. Conybeare, Manuk Abeghyan en Stepan Malkhasyants verwierpen de eerdere conclusie dat het werk vrijwel waardeloos was. Etnografisch en archeologisch onderzoek in deze periode bevestigde een aantal zaken die alleen in het werk van Mozes terug te vinden waren. Zo kwam men tot de overtuiging dat het oorspronkelijke werk wel degelijk uit de vijfde eeuw moest stammen.Hacikyan et al. Heritage of Armenian Literature, p. 305-306. Ondanks deze studies verstomde de kritiek nietAram Toptchyan. "Moïse de Khorène" in Claude Mutafian (ed.), Arménie, la magie de l'écrit. Somogy, 2007, , p. 143. en herleefde in de tweede helft van de 20e eeuw. Geleerden in het Westen blijven tot op vandaag sceptisch en herhalen eerder gemaakte bezwaren.Toumanoff, Cyril. "On the Date of Pseudo-Moses of Chorene." Handes Amsorya. № 10 (75), 1961, p. 467-471.Malkhasyants. "Introduction" in History of Armenia, p. 3-5, 47-50.
Opnieuw kritiek