De Timmerfabriek is een industrieel monument in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. Het ensemble van fabrieksgebouwen aan het Bassin maakte ooit deel uit van de kristal- en aardewerkfabriek Koninklijke Sphinx en bestaat uit werkplaatsen, magazijnen, een showroom en een elektriciteitscentrale. Het gebouwencomplex kwam tussen 1905 en 1911 (met een kleine uitbreiding in 1933) tot stand. Delen ervan vormen sinds 1996 een rijksmonument; de tramremise, het Hennebiquegebouw en de ketelhuizen zijn gemeentelijke monumenten.GM-249, GM-250 en GM-251 op flexinext.maastricht.nl. Begin 21e eeuw is het ruim 5000 m² grote complex omgevormd tot een zogeheten cultuurfabriek als onderdeel van het Sphinxkwartier.
Geschiedenis Biesenboomgaard en militair terrein
Het gebouwencomplex dat tegenwoordig wordt aangeduid als Timmerfabriek staat op een terrein dat tot begin 19e eeuw bekendstond als Biesenboomgaard. De onbebouwde boomgaard behoorde tot 1794 aan de naastgelegen Commanderij Nieuwen Biesen van de ridders van de Duitse Orde, vallende onder de balije Alden Biesen. In 1794, bij de verovering van Maastricht door de Fransen, werd de commanderij in brand geschoten. Zoals alle kapittels en kloosters in Maastricht, werd ook de commanderij Nieuwe Biesen opgeheven en de eigendommen, waaronder de Biesenboomgaard, verkocht.
Van 1822 tot 1826 werden hier de Zuid-Willemsvaart en de binnenhaven Bassin aangelegd, waardoor het gebied aantrekkelijk werd voor industriële activiteiten. Tot 1853 maakte het overgebleven deel van de Biesenboomgaard echter nog deel uit van de vestingwerken van Maastricht. Aan de oostkant van de Boschpoort stond een militair wachthuis en iets verderop, op het latere terrein van de KNP papierfabriek, een affuitenloods.
Regout's stoomzagerij Op een tekening van Philippe van Gulpen uit 1848 zijn ten westen van het Bassin al enkele fabrieken van de ondernemer Petrus Regout te zien. Het militaire terrein van de latere Timmerfabriek was toen nog onbebouwd en functioneerde onder andere als bleekveld. In 1853 verwierf Regout een deel van het terrein binnen de stadsmuur van het Departement van Oorlog. In 1860 verrezen op de voormalige Biesenboomgaard een tweetal gebouwen. Het westelijke gebouw was ingericht als stoomzagerij, een voorloper van de latere Timmerfabriek. Het andere gebouw was waarschijnlijk een magazijn. In 1865 publiceerde Petrus Regout een boek waarin hij trots zijn industriële imperium toonde. Op een tekening is te zien dat toen de gehele noordwesthoek van de stad was volgebouwd, inclusief het bleekveld. De kade direct aan het Bassin ligt vol met goederen, klaar voor verscheping. In 1867 werd de vestingstatus van Maastricht opgeheven en verwierf Regout ook de aangrenzende terreinen. De Boschpoort en de (tweede) stadsmuur werden kort daarna gesloopt.
Bouw magazijnen, kantoren en showroom In 1896 kocht de firma Regout de remise voor de omnibussen van de Maastrichtse Omnibus-Maatschappij aan de Boschstraat. Twee jaar later werd, met gemeentelijke toestemming, onder de Boschstraat een tunnel en een korte spoorlijn aangelegd. De tunnel was bedoeld voor goederentransport tussen de Sphinx-fabrieken en de aan de overkant van de straat gelegen magazijnen. Over deze tunnel ontstonden in de loop der tijd allerlei verhalen. Zo zou de tunnel gebruikt zijn door de Regouts om controles op kinderarbeid te ontduiken.Zie discussie 'Maastrichtse Mythen' op forum.mestreechonline.nl.
Op een ongedateerde prent, waarschijnlijk gebruikt voor een fabrieksbrochure die tussen 1905 en 1910 is verschenen, is te zien dat de op de hoek van de Boschstraat gelegen zagerij is vervangen door een gebouwencomplex dat nog steeds bestaat: de magazijnen annex toonzaal. Op de prent is ook te zien dat het meer naar het oosten gelegen pakhuis, op de hoek van het Bassin en de Zuid-Willemsvaart, toen nog bestond. De rond 1905 gebouwde magazijnen werden waarschijnlijk alleen voor de glasafdeling van de Sphinx gebruikt.'Inventarisatie Bestemmingsplan Timmerfabriek', p.6. De klassiek ingerichte toonzaal werd gebruikt om het in de eigen fabrieken geproduceerde glas, kristal en aardewerk tentoon te stellen. Toen in 1950 aan de overkant van de Boschstraat de nieuwe showroom gereed kwam, raakte de enigszins excentrisch gelegen toonzaal in de Timmerfabriek in onbruik.
Uitbreiding aan het Bassin In 1910 werd het oude pakhuis gesloopt en werd op deze plek een elektriciteitscentrale met ketelhuis gebouwd. Hier werden twee stoommachines geplaatst die de voor de fabriek benodigde gelijkstroom opwekten. Een jaar later werd ook de ruimte tussen de elektriciteitscentrale en de toonzaal bebouwd. Hier verrees een betonnen bouwwerk, gebouwd door de firma Stulemeyer uit Breda, volgens het betonconstructiesysteem van de Fransman François Hennebique. Het gebouw huisde de kistenmakerij, een bescheiden timmerfabriekje, waar de kisten werden gemaakt om het glas- en aardewerk in te verschepen. Het gebouw werd pas veel later de naamgever van het hele gebouwenensemble van de Sphinx ten oosten van de Boschstraat. Op de binnenplaats van de Timmerfabriek werden tussen 1924 en 1927 nog een viertal loodsen opgericht. De elektriciteitscentrale werd in 1933 uitgebreid met een tweede ketelhuis.
Einde Sphinx en plannen voor 'cultuurfabriek'
In 2006 verliet Koninklijke Sphinx, dat enkele jaren eerder overgenomen was door het Finse Sanitec, de historische fabriekspanden aan de Boschstraat om een ultramodern pand op het industrieterrein Beatrixhaven te betrekken, "de modernste sanitairfabriek ter wereld". Nog geen drie jaar later verdween de productie volledig naar Scandinavië en sloot het bedrijf na 175 jaar de deuren.Zie artikel 'Maastricht rouwt om vertrek van Sphinx', door Raoul du Pré. In: De Volkskrant, 15 juli 2009 (online tekst). De Timmerfabriek stond toen al geruime tijd grotendeels leeg.
De herontwikkeling van de fabrieksterreinen van Sphinx werd onderdeel van het stedelijk ontwikkelingsproject Belvédère, een megaproject dat door de economische crisis in de jaren daarna in omvang teruggebracht werd. Vanaf 2010 werd, in het kader van de Maastrichtse kandidatuur voor de titel Culturele Hoofdstad van Europa 2018, voorrang verleend aan de herbestemming van de Timmerfabriek tot 'cultuurfabriek'. Hoewel de titel in 2013 aan Leeuwarden werd toebedeeld, werden de plannen voor de Timmerfabriek toch doorgezet, als onderdeel van het culturele Sphinxkwartier.
Tijdelijke bestemmingen In afwachting van definitieve plannen ondergingen de magazijnen en de toonzaal in 2008 een cascorestauratie om deze ruimtes geschikt te maken voor tijdelijke evenementen. Het eerste grote evenement was in mei 2009 de KunstTour, die ook daarna nog enkele malen terugkeerde naar de Timmerfabriek. Van het mode-evenement Fashionclash vonden de eerste twee edities plaats in de Timmerfabriek in 2009 en 2010. Van juni 2011 tot maart 2012 vond er de grote expositie van hedendaagse kunst Out of Storage plaats. In 2014 en 2015 werd de Affordable Art Fair in de Timmerfabriek gehouden.
Op 8 maart 2013 opende de Muziekgieterij haar deuren in een deel van de Timmerfabriek. Het Maastrichtse poppodium, dat vanwege geluids- en parkeerhinder niet langer op de vorige locatie in de wijk Mariaberg kon blijven, kreeg van de gemeente toestemming om maximaal drie jaar in de Timmerfabriek te blijven, waarna het de bedoeling was dat het centrum voor popmuziek naar een definitieve locatie elder op het Sphinxterrein zou verhuizen.Zie artikel 'Concerten Muziekgieterij tijdelijk in Timmerfabriek' op maastrichtnet.nl. Doordat de verhuizing naar de Timmerfabriek zo voorspoedig verliep en doordat vestiging elders te kostbaar bleek, werd daarna besloten om de Muziekgieterij voor langere tijd op deze plek te houden.Zie artikel 'Opinie Peter Corsius (CDA): "Muziekgieterij als gegoten in de Timmerfabriek"' op dichtbij.nl, 5 april 2013.
Definitieve bestemmingen In verband met de ongunstige economische omstandigheden werd de herontwikkeling van de Timmerfabriek in 2012 opgesplitst in verschillende fasen. De eerste bestond uit de bouw van een poppodium voor de Muziekgieterij, expositieruimtes in het magazijngebouw, en de aanleg van een centraal ontmoetingsplein op het binnenterrein.Zie bericht 'Timmerfabriek Fase 1' op forum.mestreechonline.nl. M.b.t. de nieuwe entree, zie dit bericht. Om allerlei redenen zijn deze plannen niet of ten dele tot uitvoering gekomen. In 2014 werd een nieuw plan voor de Muziekgieterij gepresenteerd. Er zouden twee zalen komen: een kleine zaal voor 350 bezoekers in de Timmerfabriek zelf en een nieuw te bouwen grote zaal voor 800-1100 bezoekers op de plek waar tot 2013 hotel De Ossekop stond.'Wat gebeurt allemaal in en rond de Timmerfabriek?' op belvedere-maastricht.nl, 9 mei 2015. In 2017 ging de bouw van de nieuwe zaal van start en begin 2019 volgde de opening. Het ontwerp is van Maurer United Architects en de totale kosten bedroegen circa 10 miljoen euro.'Verbouwing Muziekgieterij miljoen duurder' op rtvmaastricht.nl, 17 juli 2017.
In 2013 verhuisde het architectuurforum Bureau Europa van de Wiebengahal naar het kantoren- en toonzaalgedeelte van de Timmerfabriek. Omstreeks dezelfde tijd begon ook de ingrijpende verbouwing van de voormalige elektriciteitscentrale en bijbehorende gebouwen voor het filmhuis Lumière. In de ketelhuizen, die geheel opnieuw zijn opgebouwd, met behoud van de stalen dakconstructie, zijn zes filmzalen gerealiseerd. Het filmhuis werd in oktober 2016 geopend.Zie artikel 'Nieuw onderkomen voor Lumière Maastricht' op filmkrant.nl. In 2017 nam de internationale studentenclub Kaleido een deel van het magazijngebouw in gebruik, maar eind 2018 werd duidelijk dat dit geen gelukkige combinatie met de Muziekgieterij was.'IInternationale studentenclub moet weg uit Timmerfabriek' op observantonline.nl, 21 november 2018. Het is de bedoeling dat de magazijnen, voor zover niet in gebruik door de Muziekgieterij, beschikbaar blijven voor evenementen en exposities.
In 2020 kreeg het binnenterrein tussen de Muziekgieterij en Lumière de naam Richie Backfireplein, genaamd naar Richard Bruinen ofwel Richie Backfire (1972-1999), drummer van de Maastrichtse hardcore punkband Backfire!., 'Maastricht eert iconische artiest met Richie Backfireplein', op 1limburg.nl, 3 november 2020, geraadpleegd op 30 mei 2023. Het opnieuw ingerichte plein, dat door een trappartij verbonden is met het Bassin, werd in maart 2022 geopend door Cesar Zuiderwijk., 'De fakkel brandend houden in de geest van Richie Backfire', op muziekgieterij.nl, geraadpleegd op 30 mei 2023. Het plein wordt gebruikt voor openlucht filmvertoningen van Lumière en vanaf 2021 vindt hier het festival Bruis plaats.'Muziekfestival Bruis van start', in: De Limburger, 2 september 2022.
Industrieel erfgoed Remise en magazijnen Het oudste deel van het gebouwenensemble dat tegenwoordig wordt aangeduid als Timmerfabriek, is nooit onderdeel van de Regoutfabrieken geweest. De paardentramremise van de Maastrichtse Omnibus Maatschappij dateert uit 1888 en werd tussen 1902 en 1904 uitgebreid ten behoeve van de Maastrichtsche Tram, die na enkele jaren experimenteren met gastrams in 1903 weer teruggreep naar paardentrams. Na de Eerste Wereldoorlog werd de remise tot woning verbouwd. Op de binnenplaats waren tot 2015 nog resten van de vroegere stallen aanwezig. Het gebouw werd in 2018 grotendeels gesloopt voor de nieuwbouw van de Muziekgieterij. Alleen de decoratieve baksteengevel aan de Boschstraat bleef gespaard.