De Heilig-Kruiskerk (Frans: Collégiale Sainte-Croix) is een historisch kerkgebouw in het centrum van de Belgische stad Luik, gelegen aan de Rue Sainte-Croix. Het gebouw is opgetrokken deels in Maaslands romaanse, deels in Maasgotische stijl. Het behoort tot het uitzonderlijk onroerend erfgoed van de regio Wallonië.
Geschiedenis Het eerste kerkgebouw op deze locatie werd gesticht door bisschop Notger van Luik. De bouw vond plaats tussen 976 en 986. De kerk zou gebouwd zijn op de plaats van het legendarische Silvesterkasteel. Aan de kerk werd een seculier kapittel van vijftien kanunniken toegewezen, dat in 1045 werd uitgebreid tot dertig kanunniken. Het was een van de zeven Luikse kapittelkerken.
Volgens een bewaard gebleven akte van 5 april 1005 bevestigde de Duitse koning Hendrik II (later Rooms-Duits keizer en na zijn dood heilig verklaard) op die dag de kerkstichting en de oprichting van het kapittel. In de akte is tevens sprake van de schenking van diverse koninklijke goederen aan het kapittel. Een plaatselijke overlevering verhaalt dat de koning een jaar later, in 1006, een andere belangrijke schenking aan de kapittelkerk deed in de vorm van enkele splinters van het kruis waaraan Jezus zou zijn gestorven. De kruisrelieken werden aanvankelijk bewaard in een klein, gouden reliekenkruisje, maar omstreeks 1160-1170 liet het kapittel een rijk versierd verguld koperen drieluik vervaardigen, waarin het reliekenkruisje werd opgenomen. Deze kruistriptiek van Sainte-Croix geldt als een meesterwerk van Maaslandse edelsmeedkunst en bevindt zich thans in het museum Grand Curtius.
Omstreeks 1200 werd de kerk geheel verbouwd in een laatromaanse/vroeggotische overgangsstijl, waarbij van de oorspronkelijke kerk slechts een muurfragment bleef gespaard. Bijzonder is dat de kerk is uitgevoerd met een dubbel koor: een westkoor, dat tegenwoordig dienstdoet als doopkapel, en een oostkoor.
Tussen 1324 en 1361 werd het huidige, driebeukige schip gebouwd in gotische stijl.
In 1797 werd het kapittel opgeheven en in 1801 werd de Heilig-Kruiskerk parochiekerk.
Beschrijving Exterieur De Heilig Kruiskerk is een driebeukig kruisbasiliek met een klein dwarsschip en een oostelijk en westelijk koor. Het westkoor is voorzien van een achthoekige toren.
Interieur De kerk bezit een aantal kunstschatten, zoals een grafmonument in zwarte kalksteen (marmer van Theux) voor Hubert Mielemans, schatbewaarder van de prins-bisschop, uit 1558. Achter in de kerk staan meer dan levensgrote, witmarmeren beelden van Guillaume Coquelet, die de Heilige Helena en haar zoon Constantijn de Grote voorstellen (1662). Helena is volgens de traditie degene die in de vierde eeuw het kruis van Jezus terugvond.
Van de hand van Bertholet Flémal is een schilderij uit 1674 in barokstijl dat de Heilig Kruisvinding voorstelt. Van dezelfde schilder is de Opdracht van Jezus in de tempel. Tot de schilderijencollectie van de kerk behoort verder een vroeg-18e-eeuwse Opstanding van Edmond Plumier.
Het gotische oostkoor heeft een neogotische aankleding. In 1861 werd een zeer groot orgel geplaatst, waarvan de orgelkast uit 1609 dateert.
Zie ook Kruistriptiek van Sainte-Croix
Categorie:Kerkgebouw in Luik (stad) Categorie:Gotisch kerkgebouw in België Categorie:Bouwwerk in Maasgotiek Categorie:Architectuur in België uit de 13e eeuw Categorie:Kerkgebouw in het bisdom Luik