Ihara Saikaku (井原 西鶴, ook wel getranscribeerd als Ibara Saikaku, geboren en gestorven te Osaka, 1642 – 9 september 1693) was een van de belangrijkste Japanse schrijvers van de Edo-periode en vond bij het toenmalig lezerspubliek veel weerklank omwille van zijn meeslepende liefdesverhalen. Hij begon zijn carrière als haikai-schrijverHaikai (ook wel mushin renga) zijn een variatie op de renga, een versvorm waarbij twee dichters samen moeten werken om een gedicht te schrijven. In tegenstelling tot de normale renga, een eerder serieuze versvorm, ligt de focus bij haikai op het humoristische gehalte van het gedicht. en werd al snel bekend dankzij zijn uitzonderlijk vermogen om aan hoog tempo versregels te verzinnen. Zijn ukiyo-zoshi, "verhalen over de vlietende wereld" die seksueel gedreven hoofdpersonages hadden maakten hem echter pas echt populair; verhalen als 「好色一代男」 (Kshoku ichidai otoko, Life of an Amorous Man, 1682) en 「好色五人女」 (Kôshoku gonin onna, Five Women Who Loved Love, 1685) waren algemeen geliefd omwille van hun fantasierijke en seksueel getinte plotten. Hij schreef ook verhalen over samoerai, hoewel deze iets minder uitbundig ontvangen werden. De auteur was een van de toonaangevende schrijvers van zijn eeuw en wordt in één adem vernoemd met Chikamatsu Monzaemon (近松門左衛門) en Matsuo Basho (松尾 芭蕉) vanwege hun grote invloed op de Japanse literatuur die hen na zou volgen.
Leven Ihara Saikaku werd geboren als zoon van een welvarende handelaarsfamilie te Osaka en droeg in die tijd waarschijnlijk de naam Hirayama Tōgo. In eerste instantie werd hij zelf ook een succesvolle handelaar en had hij een redelijk aantal werknemers onder zich, maar hij genoot niet echt van het werk en besloot dan toch een professioneel haikai-schrijver te worden. In zijn jeugd reisde hij bijzonder veel, wat hem toeliet indrukken op te doen die hij later aan zou wenden in zijn werken. Na zijn periode als haikai-dichter zou hij ook beginnen met het schrijven van verhalen in proza en dankzij deze werken een seminale schrijver worden voor de Japanse literatuur.
Saikaku schreef reeds haikai rond zijn vijftiende en wist toen hij twintig was de status van “haikai-meester” te bereiken. Onder het pseudoniem Ihara Kakuei slaagde hij erin toe te treden tot de Teimon-school, een zeer populair gezelschap van haikai-poëten dat opgericht was door Matsunaga Teitoku. Zijn ster rees en spoedig ging hij in de leer bij Nishiyama So'in, een grootmeester van de renga. Binnen de kortste keren behoorde hij tot So'ins meest geliefde studenten, en in 1673 zou hij zijn schrijversnaam om die reden van Kakuei naar Saikaku veranderd hebben.De “sai-” van Saikaku is een alternatieve lezing van 西, nishi, wat “westen” betekent. Op die manier refereerde Saikaku op een eerbiedige manier aan zijn meester.
Tegen 1673 was zijn faam als schrijver van haikai zodanig groot geworden dat hij een groot dicht-evenement kon organiseren nabij de tempel van Ikudama in Osaka, waarbij het de bedoeling was in de tijdspanne van 12 dagen een slordige 12.000 haikai-verzen te produceren. Hijzelf was een expert in het “snel-dichten”; om de zoveel jaar daagde hij zichzelf uit om in één nacht een zeer grote hoeveelheid verzen te schrijven. Hoewel hij dit meerdere keren deed, behaalde hij in 1684 zijn persoonlijk record; in een luttele 24 uur componeerde hij ongeveer 23.500 verzen, wat hem de titel “Dichter van 20.000 verzen” opleverde.
In 1675 stierf de echtgenote van Saikaku op de leeftijd van 25 jaar aan een agressieve koortsaanval. Ze liet hem achter met drie zeer jonge kinderen, waaronder één blinde. Ter nagedachtenis componeerde hij een sneldicht van 1000 verzen dat hij uitbracht als Haikai Single-Day Thousand Verses (Haikai dokugin ichinichi senku). De dood van zijn vrouw maakte van hem een geslotener man. De bestiering van het huishouden liet hij voortaan bijna volledig over aan zijn assistenten. Ook begon hij met het dagelijkse scheren van zijn hoofd en werd hij boeddhistische leken-monnik, waarna hij zich nog uitsluitend wilde wijden aan het schrijverschap.
Na het succes van het gedicht voor zijn overleden vrouw veranderde de doelstelling van zijn schrijfwerk; hij droeg de flitsende beeldvorming en colloquialismen van de haikai over naar proza en begon verhalen te schrijven zoals het beroemde Life of an Amourous Man.In het Engels ook vaak vertaald als Life of a Sensuous Man. Deze sappige liefdesverhalen werden opgegeten door het 17de-eeuwse publiek en luidden het ontstaan van een nieuw genre in; de zogenaamde ukiyo-zoshi of "Verhalen van de vlietende wereld", waar Saikaku tot op vandaag voor bekendstaat. Tot op dat moment was Saikaku vooral lokaal zeer populair geweest, maar toen hij met zijn proza de aandacht van shogun Tokugawa TsunayoshiDe vijfde shogun van Japan, die van 1680 tot 1709 regeerde, als lid van het Tokugawa-shogunaat. trok groeide zijn publiek tot over heel het rijk.
De daaropvolgende periode wordt gekenmerkt door een grote productiviteit (tussen 1667 en 1668 wist Saikaku twaalf boeken uit te brengen) en ook zijn stijl was aan verandering onderhevig. Waar hij in het begin vooral verhalen over impulsieve en passionele liefde vertelde schreef hij nu ook over andere maatschappelijke thema's, vaak geïnspireerd door de politieke of economische realiteit. Werken die onder deze noemer geclassificeerd kunnen worden zijn onder andere The Eternal Storehouse of Japan (日本永代蔵 Nippon Eitaigura, 1688) en This Scheming World (世間胸算用 Seken Munesan'yō, 1692). Deze boeken belichten een enkel thema en benaderen het telkens opnieuw vanuit een ander oogpunt. Het is mogelijk dat deze stijl Saikaku zo goed lag omdat hij als Haikai-dichter altijd al in zulke termen had gedacht.
Hoewel Ihara Saikaku grote populariteit genoot onder het volk werd hij door de intellectuele literaire salons van die tijd niet echt onderkend als zijnde een groot schrijver. Tegen het einde van de achttiende eeuw zou hij door fictie-schrijvers zoals Santo Kyoden terug opgegraven worden en kan men spreken van een hernieuwde interesse in Saikaku's proza. Inmiddels wordt de auteur beschouwd als een van de groten uit de Japanse literaire geschiedenis, en als belangrijkste fictie-schrijver van de Edo-periode. Nog steeds worden hedendaagse Japanse fictie-schrijvers beïnvloed door zijn nalatenschap.
Werken Ukiyo-zoshi Ukiyo-zoshi (浮世草子)Zie ook ukiyo-e, 浮世絵, “Tekeningen van een vlietende wereld”. betekent letterlijk “Verhalen van de vlietende wereld”. Ze worden gezien als de logische opvolging van de zogenaamde kana-zoshi (仮名草子)Simpelweg “boeken die in kana geschreven zijn”. Het zijn dus in de praktijk boeken die ofwel volledig in kana ofwel in een mengeling van kana en kanji opgeschreven waren en zo de literaire overgangsvorm waren van de middeleeuwse literatuur naar de ukiyo-zoshi van Saikaku., met Life of an Amorous Man van Ihara Saikaku als absoluut beginpunt.
De term werd voor het eerst gebruikt in 1710, toen men de sappige liefdesverhalen van onder andere Saikaku een specifieke naam wou geven. Later zou de term uitgebreid worden qua betekenis en eerder verwijzen naar zowat alle literatuur die in de Edo-periode geschreven was en verschillende aspecten van het dagelijkse Japanse leven poogde te belichten.
Met Saikaku als grondlegger ligt het zwaartepunt van de productie van ukiyo-zoshi logischerwijs in Kioto en Osaka. Hij zou nagevolgd worden door onder andere Nishizawa Ippu, Miyako no Nishiki, Hojo Dansui en Ejima Kiseki. Deze laatste wordt gezien als de schrijver die de genre-periode afsloot. Ten tijde van Ejima's dood was het literaire centrum van Japan immers al naar EdoDe voormalige naam van de stad Tokio. verschoven.
Ukiyo-zoshi kregen grote bijval van het volk, al zagen de literaire critici van die tijd Saikaku niet als een groots schrijver. Dankzij hun relatief realistische stijl en hun vermogen de maatschappij een ludieke spiegel voor te houden verdienden de grote schrijvers van het kersverse genre echter veel geld met het produceren ervan.
Ukiyo-zoshi vallen voornamelijk uiteen in vier mogelijke onderwerpen;
Chonin-mono (町人物), oftewel "verhalen over de gewone dorpelingen". Setsuwa-mono (説話物), oftewel “verhalen over het rare of mysterieuze.” Buke-mono (武家物), oftewel "verhalen over krijgers en samoerai." Koshoku-mono (好色物), oftewel "verhalen over de liefde."
Belangrijke proza-werken Deze sectie behandelt louter de werken van Ihara Saikaku die worden beschouwd als zijn meest impactvolle. Saikaku was een hoogst productieve schrijver, zowel in haikai als proza, en hij heeft bijdragen geleverd aan de Japanse literatuur via alle vier de soorten ukiyo-zoshi. Toch ligt het zwaartepunt van zijn oeuvre bij de liefdesverhalen, en onderstaande lijst is dan ook vooral op deze verhalen terug te brengen.
Life of an Amorous Man Life of an Amorous Man (好色一代男, Kôshoku ichidai otoko, 1682) is een fictief verhaal dat het genre van de ukiyo-zoshi inluidt. Het was tevens Saikaku's eerste prozawerk en bevatte in de originele uitgave ook illustraties die door de schrijver zelf verzorgd waren.De daarop volgende uitgaves bevatten tekeningen van Hishikawa Moronobu, niet toevallig de eerste ukiyo-e-artiest. Het verhaal draait om ene Yonosuke, een inwoner van de regio Osaka-Kioto wiens ouders een vrij, artistiek en passioneel leven leiden. Het is dus niet verrassend dat Yonosuke zich reeds als jong kind in dit scabreuze leven werpt. Reeds op de prille leeftijd van zeven jaar wordt hij ontmaagd. Zijn voortvarendheid maakt hem echter tot schande in het publieke oog en hij is gedwongen zijn toekomst als handelaar in de steek te laten, waarop hij zijn thuisstad verlaat.
Het boek volgt Yonosuke vanaf zijn zes jaar en loopt helemaal door tot zijn zestigste levensjaar, waarin hij sterft. Doorheen zijn reizen neemt hij kennis van vrouwen van alle leeftijden en maatschappelijke posities. Wanneer hij 34 is sterft zijn vader echter plots, wat hem met een niet onaanzienlijke erfenis achterlaat. Vanaf dan wendt hij zijn rijkdom aan om met de vele tayuTayu (太夫, tayû) zijn dames van plezier die echter niet helemaal overeenkomen met de westerse klassieke definities van courtisanes of prostituees. Ze waren intelligent, werden gerespecteerd en hadden bijzonder uiteenlopende vaardigheden. van Japan om te kunnen gaan (zijn moeder zelf was ook een tayu.)
Yonosuke lijkt op het eerste gezicht een nogal immoreel personage, maar de lezer kan desondanks met hem sympathiseren vanwege zijn aangename gedragingen, zijn intelligentie en zijn vermogen om zijn lage afkomst te overkomen en toch met de bovenklasse om te gaan. Het verhaal draait uiteindelijk om Yonosuke's strijd om de onvoorwaardelijke liefde van een vereerde tayu, Yoshino, te verkrijgen. Normaal gesproken zijn tayu zoals zij slechts weggelegd voor mannen van hoge afkomst, maar Yonosuke weet dankzij de oprechtheid van zijn liefde haar hart te stelen.
Het boek is opgedeeld in vijf volumes en 54 secties die elk een jaar van zijn leven verhalen en op die manier verwijzen naar de eveneens 54 hoofdstukken tellende Genji monogatari (源氏物語, "Het verhaal van prins Genji"). In het eerste deel is Yonosuke een avontuurlijke maar arme jongeman, in het tweede wordt zijn leven vol rijkdom en pleziertjes uit de doeken gedaan. Het verhaal is overigens geschreven in een bijzondere mix van colloquialismen en meer formeel taalgebruik.Het zogenaamde haibun.
De verhalen van Saikaku uit verschillende provincies