De Parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties was een enquêtecommissie ingesteld op 16 april 2013 die onderzoek heeft gedaan naar de opzet en het functioneren van het stelsel van woningcorporaties om daarmee een bijdrage te kunnen leveren aan de ontwikkeling van toekomstig beleid. De onderzoeksperiode liep vanaf de verdere verzelfstandiging van de woningcorporaties begin jaren 90 tot nu. Voorzitter van de commissie was Roland van Vliet, ondervoorzitter Ed Groot. De enquêtecommissie heeft op 30 oktober 2014 haar eindrapport aangeboden aan de Voorzitter van de Tweede Kamer. De commissie was in haar rapport zeer kritisch over de rol van de corporatiebestuurders, over het falen van het toezicht en over de rol van de politiek.Harde conclusies enquêtecommissie, de Telegraaf, 30 oktober 2014Toezicht op corporaties rammelt aan alle kanten, RTLNieuws, 30 oktober 2014Keihard oordeel enquêtecommissie, NOS, 30 oktober 2014Enquêtecommissie: het ging mis door overambitie en soms zelfs fraude, de Volkskrant, 30 oktober 2014
Instelling van de enquête De Tweede Kamer besloot op voorstel van Bas Jan van Bochove op 20 maart 2012 unaniem een parlementaire enquête in te stellen naar het stelsel van de volkshuisvesting, het beheer, het interne en externe toezicht, en de positie van de huurders bij woningcorporaties. Volgens de motie waren de belangen van zowel huurders bij deze sociale verhuurders als het algemene belang van een integere en stabiele volkshuisvesting in het geding. Er werd in de motie gewezen op de noodzaak om betrokken partijen onder ede te verhoren en dat daarom een enquête moet worden ingesteld. Ook de rol van externe partijen zoals banken, toezichthouders en gemeenten wenste de Tweede Kamer in de enquête te betrekken. Vooral dit toezicht ligt onder vuur. Stemmingen over het Vestia debat van 8 maart, Officiëlebekendmakingen.nl Volgens de motie is 'laakbaar gedrag door het interne en externe toezicht onvoldoende en te laat onderkend'.
Aanleiding voor de motie was aanhoudende negatieve publiciteit over woningcorporaties, zoals de financiële problemen bij Vestia. Vervolgens verzocht het Presidium de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken de motie uit te werken. De vaste commissie besloot in oktober 2012 om de opdracht aan een speciaal daartoe ingestelde tijdelijke commissie Woningcorporaties (TCW) te geven. Die commissie werd op 5 december 2012 ingesteld. Deze adviseerde over de in te stellen enquête en stelde een plan van aanpak op. Op basis hiervan besloot de Tweede Kamer op 16 april 2013 een parlementaire enquêtecommissie in te stellen naar de opzet en het functioneren van woningcorporaties. Het onderzoek richt zich op het stelsel van woningcorporaties, het beheer ervan en het toezicht erop.
Het voorzitterschap van de parlementaire enquêtecommissie kreeg Roland van Vliet, toen nog als lid van de PVV. Hoewel hij op 21 maart 2014 weg ging bij die partij bleef hij aan als Kamerlid, en zit sindsdien als eenmansfractie in de Kamer, omdat hij zijn voorzitterschap van de enquêtecommissie niet wilde opgeven.De voorzitter die bleef voor zijn magnum opus, Trouw, 4 juni 2014 De commissie heeft zich in 2013 vooral bezighouden met voorbereidend onderzoek. De commissie richtte zich hierbij op de periode vanaf begin jaren negentig tot het heden. In juni en juli 2014 vonden de openbare verhoren plaats.
Voorgeschiedenis thumb|Het SS Rotterdam kwam op 4 augustus 2008 in Rotterdam aan na haar laatste reis thumb|De Calatrava-campus in Maastricht, waarvan slechts de fundering gereed kwam Begin jaren negentig zijn woningcorporaties verder verzelfstandigd omdat de rijksoverheid de overheidssubsidiëring voor de volkshuisvesting wilde beëindigen, zodat de miljardenleningen van woningcorporaties niet langer zouden meetellen voor de staatsschuld. Nadat het rijk amper meer een financieel belang had bij de sector, was het overheidstoezicht op de sector tegelijk sterk afgebouwd. Hoewel de sector in juridische zin vrijwel volledig was verzelfstandigd, bleek in de decennia daarna uit allerlei Kamervragen en media-aandacht dat in brede kring werd verondersteld dat de rijksoverheid nog een stevige grip had op de woningcorporaties.
In januari 2012 kwam naar buiten dat er ernstige financiële problemen waren bij de grootste woningcorporatie, Vestia. De corporatie was in de problemen gekomen door een megafraude rond een grote portefeuille derivatenhttp://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Rechtbanken/Den-Haag/Nieuws/Pages/Voormalig-kasbeheerder-Vestia-mag-ex-topman-oproepen.aspx en kampte tijdens de Vestia-affaire met een miljardentekort. Ook andere woningcorporaties, zoals Woonbron (met het SS Rotterdam), Servatius (met de Calatrava-campus in Maastricht), Rochdale, De Kleine Meierij en SGBB, haalden het nieuws door financiële problemen. Hierop nam in 2012 het CDA het initiatief om een onderzoek aan te vragen naar het stelsel van woningcorporaties. Die partij vermoedde dat gebrekkig toezicht een belangrijke oorzaak van de problemen zou zijn.
Onderzoeksvragen Het doel van het onderzoek is inzicht verschaffen in de opzet en de werking van het stelsel van woningcorporaties. Om deze vraag te beantwoorden heeft de commissie een aantal onderzoeksvragen geformuleerd: Hoe is het stelsel van woningcorporaties samengesteld? Uit welke actoren bestaat het stelsel en hoe heeft het stelsel zich sinds begin jaren 90 ontwikkeld? Wat zijn de taken, verantwoordelijkheden, bevoegdheden, rollen en prestaties van de woningcorporaties en hoe is daar invulling aan gegeven? Hoe heeft het bestuur en toezicht van woningcorporaties zich ontwikkeld en wat is de invloed hiervan op het functioneren van het stelsel? Hoe heeft de financiële situatie en het risicoprofiel van woningcorporaties zich ontwikkeld en wat is de invloed hiervan op het functioneren van het stelsel? Wat is de invloed van de politieke besluitvorming en beleidsvorming op lokaal, nationaal, en Europees niveau op het functioneren van het stelsel?
Naast deze overkoepelende onderzoeksvragen, zijn er ook onderzoeksvragen naar specifieke woningcorporaties. Dit zijn de zogenaamde casusonderzoeken naar woningcorporatiesCasussen die in de openbare verhoren aan de orde komen, factsheet van de parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties.: Hoe zijn de problemen bij Vestia ontstaan en aangepakt en hoe hebben betrokken actoren daarbij gehandeld? Is dit een incident of een symptoom van meer structurele tekortkomingen in het stelsel? Wat is de taakopvatting en taakinvulling van de door de enquêtecommissie onderzochte corporaties? Hoe functioneert het toezicht en bestuur bij deze casussen? Zijn geconstateerde problemen incidenten of een symptoom van meer structurele tekortkomingen in het stelsel?
Gerelateerde onderzoeken thumb|Eerste woningwetwoningen in Amsterdam, gebouwd door Rochdale In de aanloop naar de openbare verhoren door de parlementaire enquêtecommissie Woningcorporaties zijn diverse publicaties uitgebracht door partijen die vaak zelf direct betrokken zijn bij het stelsel van woningcorporaties. Een selectie is hierna opgenomen.Dit is zeker geen uitputtend overzicht. Zie voor een verwijzing naar andere publicaties bijvoorbeeld ook de website van Aedes: Publicaties over de toekomst van corporaties
Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting Het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting (CFV) heeft een onderzoek gedaan naar het gebruik van derivaten door woningcorporaties. Het rapport Renterisico’s beheerst of financiële risico’s vergroot? Derivaten bij woningcorporatiesRenterisico’s beheerst of financiële risico’s vergroot? Derivaten bij woningcorporaties, CFV, Baarn, 31 mei 2012 is op 11 juni 2012 door minister Spies van Binnenlandse Zaken aangeboden aan de Kamer. Het onderzoek was gebaseerd op een enquête onder 162 corporaties die gebruikmaken van derivaten hanteren. Uit het onderzoek bleek het gebruik van derivaten in de afgelopen jaren sterk te zijn gegroeid. Exclusief Vestia was de totale derivatenportefeuille op 31 december 2010 € 15,0 miljard en op 31 december 2011 € 17,9 miljard. Een stijging van bijna 20%. Naast een analyse van de situatie staan in het rapport een groot aantal aanbevelingen voor zowel corporaties als voor aanscherping van de regelgeving.Derivatenonderzoek, Jaarverslag CFV over 2012, Financieel toezicht, Pagina 38
Autoriteit Financiële Markten De Autoriteit Financiële Markten (AFM) heeft op 11 december 2012 een rapport uitgebracht naar aanleiding van haar onderzoek naar de jaarrekeningcontrole van woningcorporaties door de vier grootste accountantsorganisaties.Rapport naar aanleiding van AFM-onderzoek naar wettelijke controles bij woningcorporaties. AFM, 11 december 2012 Deze 'Big Four' (KPMG, Deloitte, PricewaterhouseCoopers en Ernst & Young) controleren meer dan 90 procent van de corporaties, gemeten naar aantallen woningen die de corporaties verhuren. De jaarrekeningcontroles van woningcorporaties zijn sinds december 2009 met terugwerkende kracht tot 1 juli 2009 aangewezen als wettelijke controles. De belangrijkste conclusies waren, dat twee van die kantoren met ingang van hun controle over boekjaar 2010 maatregelen hebben genomen om de kwaliteit van de controles te verbeteren en te bewaken. Van de andere twee heeft er één extra maatregelen genomen, maar pas nadat er sprake was van maatschappelijke onrust over Vestia en het gebruik van derivaten door woningcorporaties.Big 4-accountants hebben verhoogde aandacht voor controle woningcorporaties, AFM, 12 december 2012AFM: Accountantscontrole woningbouwcorporaties pas vanaf 2010 verbeterd, Beurs.nl, 12 december 2012
Commissie Kaderstelling en Toezicht Woningcorporaties De Commissie Kaderstelling en Toezicht Woningcorporaties - beter bekend als de 'commissie Hoekstra' - heeft op verzoek van de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) onderzoek gedaan naar de risico's van het maatschappelijke ondernemerschap van de woningcorporaties, waarbij ook specifiek is gekeken naar de Vestia-casus. Op 17 december 2012 heeft de commissie haar eindrapport uitgebracht.Eindrapportage Commissie Kaderstelling en Toezicht Woningcorporaties, 17 december 2012 De commissie is van mening, dat het toezicht op woningcorporaties faalt. Zowel het Centraal Fonds voor de Volkshuisvesting, als het Waarborgfonds Sociale Woningbouw en het ministerie voor Wonen zouden tekortschieten.Toezicht woningcorporaties faalt, NOS, 14 jan 2013 De commissie stelt dat het wetsvoorstel tot wijziging van de Woningwet, zoals dat toen bij de Eerste Kamer lag, al bijdraagt aan de verbetering van het toezicht op woningcorporaties, maar doet ook voorstellen tot verdere maatregelen om het in- en externe toezicht te verbeteren.Commissie Hoekstra adviseert over aanpassingen toezicht woningcorporaties, nieuwsbericht Rijksoverheid, 14 januari 2013
Aedes Aedes, de landelijke branchevereniging van woningcorporaties in Nederland, heeft ter voorbereiding op de enquête de recente geschiedenis van de corporatiesector laten analyseren. Uit het rapport 'De Balans Verstoord'De Balans Verstoord, Drs. Rudy de Jong MRE, Den Haag, februari 2013 van februari 2013 komt als belangrijkste conclusie, dat het huidige systeem van zelfstandige woningcorporaties mislukt zou zijn.Rapport Aedes: systeem zelfstandige woningcorporaties mislukt, NRC Handelsblad, 31 mei 2013 Het rapport bevat ook een opsomming van het twintigtal incidenten dat sinds de jaren negentig bekend is geworden ten gevolge van mismanagement van projecten, financieel mismanagement en fraude en zelfverrijking.
In maart 2014 publiceerde Aedes ook de notitie De balans hersteld: verbeteren van de legitimering van woningcorporatieslegitimeringsnotitie ‘De balans hersteld’, Aedes, maart 2014, waarin het Aedes-bestuur een analyse maakt van het legitimeringsvraagstuk van woningcorporaties en voorstellen doet voor de versterking van die legitimering. NSOB