Michel Serres (Agen, 1 september 1930 – 1 juni 2019) was een Frans cultuurfilosoof en wetenschapshistoricus.
Loopbaan Serres werd vanaf 1949 opgeleid aan de École navale (de marine-academie) en daarna vanaf 1952 aan de prestigieuze École normale supérieure (Parijs) waar hij in 1955 afstudeerde in de filosofie. Na enkele jaren als marineofficier promoveerde hij in 1968 op het werk van Gottfried Wilhelm Leibniz. Onderwijl had hij een leeropdracht aan de Université Blaise Pascal (Clermont-Ferrand II) te Clermont-Ferrand, waar Michel Foucault en Jules Vuillemin zijn collega's waren. Na een kort verblijf aan de Johns Hopkins University in Baltimore verwierf hij op voorspraak van René Girard in 1969 de leerstoel 'Geschiedenis van de Wetenschap' aan de Universiteit Parijs 1 Panthéon-Sorbonne. In 1984 werd hij met dezelfde lesopdracht ook benoemd aan Stanford University in Californië.
Werk Hij verwierf een reputatie als begenadigd docent en als auteur van proza dat opviel door zijn bijzondere stijl. Omdat hij al vroeg had kennisgemaakt met de verschrikkingen van oorlog en geweld meed hij consequent een wetenschapsopvatting die zich baseerde op modellen van oorlog, achterdocht en kritiek.
Zijn eerste werken focusten vooral op het probleem van rationaliteit en vooruitgang in de wetenschappen en de gevolgen daarvan. Zijn vroege Hermès-reeks concentreerde zich vooral op de rol van communicatie en kan in zekere zin geplaatst worden binnen het (wiskundig) structuralisme. Een centrale metafoor die hij hierin gebruikt is die van de boodschapper, in de eerste plaats gesymboliseerd door Hermes, de Griekse god van handel en verkeer. In latere werken gebruikte hij ook de metafoor van de engelen.
Vanaf de jaren '80 was een verschuiving in het werk van Serres vast te stellen. Nadat hij in zijn vroegere werken voornamelijk commentaar had ontwikkeld op andere auteurs, ontwikkelde hij van toen af eigen concepten. Hij beperkte zich daarbij niet tot wetenschappelijke theorieën, maar betrok ook literatuuranalyses en mythes in zijn werk.
Serres was ook een enthousiaste voorstander van de vrije verspreiding van kennis en heeft zich ook zeer positief uitgelaten over Wikipedia. "Quand l'académicien Michel Serres valide Wikipedia", bezocht op 22 juni 2014.
Denken De dissertatie van Serres, Le Système de Leibniz et ses modèles mathématiques (1968), ging over het werk van Gottfried Leibniz en valt nog te plaatsen binnen de filosofie van de wiskunde. Hij ging echter ook met name in op de rol van communicatie en verbond het werk met hedendaagse concepten van de informatietheorie. Deze thematiek bleef ook aanwezig in de Hermès-reeks. Volgens Serres dient men communicatie te begrijpen steeds in relatie tot de achtergrond van ruis. Communicatie bestaat dan voornamelijk uit het uitsluiten van deze ruis. Meer concreet is er dus een operatie nodig om het overbrengen van de boodschap te garanderen, een proces dat Serres typeerde als 'translatie'. Dit begrip is vooral ook invloedrijk geweest in het werk van auteurs als Michel Callon en Bruno Latour.
Het oeuvre van Serres ging verder dan conventionele wetenschapsgeschiedenis alleen, en zo heeft hij ook onder meer werken geschreven over de sciencefictionschrijver Jules Verne, over de betekenis van muziek en de fabels van Jean de La Fontaine. Serres hield zich niet aan het klassieke onderscheid tussen wetenschap enerzijds en religie en mythe anderzijds. Zo stelde hij in het derde luik van Hermès: "Er is geen grotere mythe dan de idee van een wetenschap vrij van alle mythe".« Il n’est de pur myth que l’idée d'une science pure de tout mythe ». , Hermès III, la traduction, Parijs, Ed. de Minuit, 1974, p. 259. Hiermee zette hij zich dan ook af tegen de dominante invulling van wetenschapsfilosofie en -geschiedenis in Frankrijk, bij auteurs zoals Gaston Bachelard, die in de eerste plaats vertrekken van zo'n onderscheid. Serres verweet hen verder ook de relaties tussen wetenschap en andere fenomenen, zoals recht, geweld, muziek, te hebben verwaarloosd. Dit probeerde hij zelf in zijn werk steeds te vermijden.
Vanaf werken zoals Le Parasite (1980) en Genèse (1982) ziet men ook een overgang van zuiver commentaar op andere auteurs, naar het ontwerpen van eigen concepten en tekstinterpretaties. Vele van zijn werken vertrekken dan ook van bepaalde concrete mythes, verhalen of metaforen die dan op een zeer beschrijvende wijze verder worden uitgewerkt. Serres zag echter af van het geven van een finale interpretatie van deze mythes, alsof er een soort metataal is waarin de betekenis dan (definitief) kan worden uitgedrukt. Vaak combineerde hij hierin wetenschappelijke theorieën en literaire werken of mythes. Zo herinterpreteerde hij in La Naissance de la physique dans le texte de Lucrèce (1977) het werk van Lucretius via hedendaagse theorieën over vloeistofmechanica.
thumb|Michel Serres in 2011 Bibliografie 1968: Le Système de Leibniz et ses modèles mathématiques 1969: Hermès I, la communication 1972: Hermès II, l'interférence 1974: Hermès III, la traduction 1974: Jouvences. Sur Jules Verne 1975: Auguste Comte. Leçons de philosophie positive (redactie) 1975: Esthétiques sur Carpaccio 1975: Feux et signaux de brume. Zola 1977: Hermès IV, La distribution 1977: La Naissance de la physique dans le texte de Lucrèce 1980: Hermès V, Le passage du Nord-ouest 1980: Le Parasite 1982: Genèse 1983: Détachement 1983: Rome. Le livre des fondations 1985: Les Cinq Sens 1987: L'Hermaphrodite 1987: Statues 1989: Éléments d'histoire des sciences 1990: Le Contrat naturel 1991: Le Tiers-instruit 1991: Discours de réception de Michel Serres à l'Académie française et réponse de Bertrand Poirot-Delpech 1992: Éclaircissements (gesprekken met Bruno Latour) 1993: La Légende des Anges 1993: Les Origines de la géométrie 1994: Atlas 1995: Éloge de la philosophie en langue française 1997: Nouvelles du monde 1997: Le trésor. Dictionnaire des sciences 1997: À visage différent 1999: Paysages des sciences 2000: Hergé, mon ami 2001: Hominescence 2002: Variations sur le corps 2002: Conversations, Jules Verne, la science et l'homme contemporain, Première version 2003: L'Incandescent 2003: Jules Verne, la science et l'homme contemporain 2004: Rameaux 2006: Récits d'humanisme 2006: L'Art des ponts 2006: Petites chroniques du dimanche soir 2006: L'Art des ponts : homo pontifex 2007: Le Tragique et la Pitié. Discours de réception de René Girard à l'Académie française et réponse de Michel Serres 2007: Petites chroniques du dimanche soir 2 2007: Carpaccio, les esclaves libérés 2008: Le Mal propre : polluer pour s'approprier ? 2008: La Guerre mondiale 2009: Écrivains, savants et philosophes font le tour du monde 2009: Temps des crises 2009: Van Cleef et Arpels, Le Temps poétique (met Franco Cologni en Jean-Claude Sabrier) 2009: Petites chroniques du dimanche soir 3 2010: Biogée 2011: Musique 2012: Petite Poucette 2012: Andromaque, veuve noire 2013: Jules Verne aujourd'hui - Conversations avec Jean-Paul Dekiss 2013: L'art des ponts : homo pontifex 2013: Variations sur le corps 2013: Les Temps nouveaux 2014: Pantopie, de Hermès à Petite Poucette (met Martin Legros en Sven Ortoli) 2014: Petites Chroniques du dimanche tome VI 2014: Yeux 2015: Le gaucher boiteux : puissance de la pensée
Nederlandse vertalingen 1992: Het contract met de natuur 2012: Muziek 2014: De wereld onder de duim: Lofzang op de internetgeneratie 2023: De parasiet
Categorie:20e-eeuws filosoof Categorie:Frans cultuurfilosoof Categorie:Lid van de Académie française Categorie:Wetenschapsfilosoof Categorie:Wetenschapshistoricus