thumb|De Onze-Lieve-Vrouwekerk thumb|Gezicht op het centrum van Temse met de kaai op de voorgrond thumb|De Temsebrug is de meest stroomafwaarts gelegen brug over de Schelde Temse (Frans: Tamise) is een gemeente in de Belgische provincie Oost-Vlaanderen, en is gelegen in het Waasland. Temse ligt aan de Schelde en is bekend van het inmiddels opgeheven scheepsbouwbedrijf Boelwerf en om de Scheldebrug (officiële naam: Temsebrug), de langste brug van België (365 meter). De gemeente telt ruim 31.000 inwoners, die worden Temsenaars genoemd.
Toponymie thumb|Temse in de 1e helft van de 17e eeuw - Afbeelding uit Flandria Illustrata (1641) Temse wordt voor het eerst vermeld onder de naam TemsicaGysseling, M. (1960). Temse. In Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226). in een akte uit 941 waarin graaf Arnulf I van Vlaanderen een reeks bezittingen aan de Gentse Sint-Pietersabdij teruggeeft die zijn voorgangers afgenomen hadden.Arnoul I le Vieux (941). DiBe ID 538. In Diplomata Belgica. Verder komen ook schrijfwijzen zoals Temseca, Tempseca en Thamisia voor in middeleeuwse akten en andere documenten. In oudere Nederlandse teksten wordt de plaatsnaam als Themsche of Temsche geschreven; de laatste spelling was officieel tot 1946.
Als oorsprong voor de naam ‘Temse’ wordt doorgaans een Gallo-Romeinse vorm *Tamisiacum of *Tamasiacum gereconstrueerd. Plaatsnamen op -(i)acus of -(i)acum (met een Gallisch achtervoegsel -acos of -acon) zijn veelal afgeleid van Latijnse of inheemse persoonsnamen en ontstonden tussen de eerste en de vierde eeuw.Lognon, A. (1979). Les noms de lieu de la France (Vol. 1). Paris: Librairie Honoré Champion, p. 76-77. Volgens deze analyse zou Temse toebehoord hebben aan iemand met de Gallische naam *Tamasios of *Tamisios. Hierin kunnen we de Proto-Indo-Europese wortel *temH- herkennen, die ook opduikt in het Welshe woord tywyll ‘duisternis’ en in het Nederlandse deemster. *Tamasios of *Tamisios zou dan zoveel betekenen als ‘de donkere’ of ‘de donkerharige’.Gysseling, M. (1973). De naam Pée. In Album Willem Pée. De jubilaris aangeboden bij zijn zeventigste verjaardag (pp. 203-206). Tongeren: George Michiels.
Volgens een concurrerende analyse zou *Tamisiacum of *Tamasiacum niet afgeleid zijn van een persoonsnaam, maar van de naam van een waterloop.Plaatsnamen (18 juli 2014). Gemeente Temse. (gearchiveerd) De Proto-Indo-Europese wortel *temH- blijft hierbij geldig, dus het zou over een ‘donkere waterloop’ gaan, een verklaring die ook voor de Demer en voor de Theems wordt aangehaald. Welke afleiding – van een persoon of van een waterloop – ook correct is, het valt op dat Temse de Wet van Grimm niet heeft doorgemaakt: de ontwikkeling *t > Germaans *þ > Nederlands d (zoals in Demer van *Tamara) heeft hier niet plaatsgevonden. Dit kan het gevolg zijn van invloed van de Romaanse talen, waar deze klankwet niet geldt.
Net als andere plaatsen die al in de middeleeuwen over de taalgrens heen bekend waren, heeft Temse een Franse naam die een eigen klankontwikkeling heeft doorgemaakt. In een akte uit 1221 waarin burggraaf Zeger III van Gent afstand doet van enkele tienden ten voordele van de bisschop van Doornik, wordt Temse als Thamisia vermeld,Sigerus III (1221). DiBe ID 16627. In Diplomata Belgica. een naam die in het hedendaagse Frans Tamise zal worden. Merk op dat in de Franse variant van de naam het achtervoegsel -(i)acum ontbreekt, zoals dit ook het geval is bij Geldenaken (van *Geldoniacum) en Jodoigne (van *Geldonia).Gysseling, M. (1978). Inleiding tot de toponymie, vooral van Oost-Vlaanderen. Naamkunde, 10. 1-24.
Geschiedenis De oudste archeologische sporen van bewoning gaan terug tot de steentijd. Er zijn onder meer vondsten gedaan uit de late bronstijd, de ijzertijd en de Gallo-Romeinse periode. De kerstening van de gemeente vond plaats voor 772 en in 864 werd het dorp aan de Blandinusabdij te Gent geschonken door de Graaf van Vlaanderen, de gemeente bleef tot 1460 in beheer van een riddervoogd van deze abdij. In 1264 werd een wekelijkse markt ingericht en vanaf 1519 door Karel V uitgebreid met een jaarmarkt.Temse, parel aan de Schelde...; Gemeente Temse; 18 juli 2014 (gearchiveerd) Op 7 juli 1684 woedde er een grote brand door Temse waarbij een groot deel van het dorp vernield werd. in 1759 bracht Karel van Lorreinen een bezoek, waarbij een grote cavalcade werd georganiseerd.
In 1912 vond de Internationale Vliegweek voor Watervliegtuigen plaats, de meeting was opgezet voor de beoordeling van watervliegtuigen die eventueel ingezet konden worden in Belgisch Congo.De Vliegweek van Temse (7 tot 16 september 1912); Luchtvaartgeschiedenis.bePrentkaart Temse, vliegweek (1912); Ergoedbank Waasland Er werden proeven uitgevoerd met een eigen vliegtuig door vijftien piloten uit België, Frankrijk en Duitsland. Het was het grootste evenement uit de geschiedenis van Temse.Temse zoekt beelden van de Internationale Vliegweek in 1912; Gazet van Antwerpen; 15 november 2011
Tijdens de Eerste Wereldoorlog verscheen het frontblaadje Onze Temschenaars als bindmiddel tussen het thuis- en oorlogsfront. Er sneuvelden 63 Temsenaars en elf opgeëisten bezweken in kampen.Temse herdenkt 100 jaar Wereldoorlog; CD&V Temse; 9 december 2013 Ook werden Theofiel Maes en Kamiel Van Buynder op 14 juli 1917 in Fort 4 te Mortsel gefusilleerd omwille van spionageactiviteiten. Ze waren actief geweest voor de spionagedienst met de codenaam Theo, deze had tot doel het Belgisch leger in te lichten over de bewegingen van de Duitse troepen.Foto gefusilleerde Kamiel Van Buynder verhuist naar Temse; Het Nieuwsblad; 8 augustus 2013
Geografie Kernen Temse bestaat naast het centrum uit de wijken Cauwerburg, Hollebeek en Velle. Sinds de gemeentefusie van 1977 zijn Steendorp, Tielrode en Elversele deelgemeenten.
Deelgemeenten Naam Opp.(km²) Inwoners(2020) Inwonersper km² NIS-code 1 Temse 22,51 21.239 943 46025A 2 Steendorp 5,14 3.836 747 46025B 3 Tielrode 7,43 4.016 540 46025C 4 Elversele 5,01 2.522 503 46025D
Aangrenzende gemeenten miniatuur|262x262px|De 4 deelgemeenten van Temse
Bezienswaardigheden
Instituut Sint-Amelberga, met een bas-reliëf in arduin, door steenbeeldhouwer Werner Heyndrickx. De decanale Onze-Lieve-Vrouwekerk. De stichting in 770 wordt toegeschreven aan de heilige Amelberga, van deze eerste bidplaats zijn echter tot op heden geen sporen teruggevonden. Wel zijn er sporen teruggevonden van een latere romaanse driebeukige kruiskerk. In 1495 werd de kerk ernstig beschadigd door een brand en werd ze op speciale belasting van Filips De Schone weer opgebouwd. Omstreeks 1720 werd de vieringstoren heropgebouwd naar ontwerp van Egidius Adriaan Nijs.Fiche Decanale Onze-Lieve-Vrouwekerk; Inventaris Onroerend Erfgoed In de kerk bevinden zich onder meer de schilderijen Taferelen uit het leven van de Heilige Amelberga (toegeschreven aan Jan Baptist Le Saive, begin 17de eeuw), Christus aan het Kruis (Pieter Van Mol, tweede kwart 17e eeuw), de Heilige Familie (1652) en Sint Sebastiaan (beide Cornelis Schut, 1650), Job op de mesthoop (Egidius Smeyers, 17de - 18de eeuw), Laat de kleinen tot mij komen (1636) en Sint-Jan op Patmos (17de - 18de eeuw). De Heilig Hartkerk van 1973. De Christus Koningkerk van 1963. Het gemeentehuis uit 1905, in eclectische stijl naar een ontwerp van de Temsese architect Charles Nissens. Het gebouw is opgetrokken in neo-Vlaamserenaissance-stijlFiche Gemeentehuis Temse; Inventaris Onroerend Erfgoed De neogotische Kapel ter ere van het Heilig Hart in de Nijsstraat. De tekst Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven siert de tussendorpel van deze kapel ter ere van het Heilig Hart. Ze werd in de jaren 20 opgetrokken.Fiche Kapel ter ere van het Heilig Hart; Inventaris Onroerend Erfgoed Het Huis de KlokkeFiche Hoekhuis De Klokke; Inventaris Onroerend Erfgoed is een hoekhuis in rococo met barokelementen. Het werd gebouw tussen 1764 en 1776 in opdracht van toenmalig burgemeester Jan Franciscus van Strydonck. Op de voordeur is het medaillon van een Romeinse keizer vervaardigd door beeldhouwer Philip Nijs. Maalderij de Molens van Temse uit 1912. In het vijf bouwlagen tellende gebouw bevindt zich een haverpletter. Volgens de overlevering was er in het verleden een bloemmolen gevestigd.Fiche Maalderij Molens van Temse; Inventaris Onroerend Erfgoed De Vlietmolen aan de Wilfordkaai. Het gebouw dateert uit het derde kwart van de 17de eeuw. Het waterrad is vervangen door een klein imitatierad.Fiche Watermolen (Temse); Inventaris Onroerend Erfgoed Het Priester Poppemonument van Valeer Peirsman bij de Onze-Lieve-Vrouwekerk. Het standbeeld en bas-reliëf vatten Edward Poppes leven samen. Poppe werd op 3 oktober 1999 zalig verklaard te Rome door paus Johannes-Paulus II. Het monument werd onthuld op 29 april 2000.Fiche Priester Poppemonument; Boeiend België Een bronzen standbeeld van Jommeke door Valeer Peirsman in opdracht van Jef Nys. Het werd onthuld op 27 september 1998. De beeldengroep De kaailopers van Valeer Peirsman op de Wilfordkaai. Drie beelden van de beeldengroep zijn gebaseerd op authentieke kaailopers (scheepslossers en -laders van voor de Tweede Wereldoorlog) met name Alfons Gosselin (den bruine), Désiré Aelbrecht (de mekker) en Frans Vervynckt (de schele wringer).Fiche De Kaailopers; Toerisme Oost-Vlaanderen De beeldengroep werd officieel onthuld op 25 mei 1991.Bezienswaardigheden; Gemeente Temse (gearchiveerd) Het Scheldepark en de vijver zijn wat rest van de middeleeuwse burcht van Temse. In het park herinnert het beeldhouwwerk De Leeuw van Vlaanderen van Frans Van Havermaet aan deze periode. De burcht werd eind van de 18de eeuw afgebroken en vervangen door het kasteel. Ook dit kasteel werd later afgebroken voor de bouw van het gemeentelijk zwembad.Verdwenen kasteel krijgt eerherstel; Het Laatste Nieuws; 16 april 2015 De familie Janssens de Varebeke was de laatste eigenaar van het kasteeldomein. Het Gemeentemuseum bevindt zich in de Kasteelstraat 16 en herbergt een vaste tentoonstelling gewijd aan het thema Temse en de Schelde. Daarnaast bevindt er zich een illustratief archief en een plaatselijk en historisch gebonden bibliotheek.Gemeentemuseum; Gemeente Temse (gearchiveerd) Tevens is er het Priester Poppemuseum, het is gevestigd in zijn geboortehuis in de naar hem vernoemde Priester Poppestraat 35.Priester Poppemuseum; Gemeente Temse (gearchiveerd)Fiche Priester Poppestraat; Inventaris Onroerend Erfgoed De Temsebruggen over de Schelde.
Natuur en landschap thumb|Overzichtsfoto (mei 2025). Temse ligt aan de Schelde en bezit, vanaf de monding gezien, de eerste brugverbinding over deze rivier. De hoogte bedraagt 2 meter, maar in het noorden ligt de helling van de Cuesta van het Waasland en loopt de hoogte op tot 26 meter. Ten oosten van Temse, langs de Schelde, ligt het natuurgebied Schauselbroek.
In het westen, in de wijk Cauwerburg, vindt men nog het Waesmeer, een groot zwemwater en recreatiedomein om een voormalige kleiput.
Demografie Demografische evolutie voor de fusie
Bron:NIS - Opm:1831 t/m 1970=volkstellingen op 31 december; 1976= inwonertal per 31 december
Demografische ontwikkeling van de fusiegemeente Alle historische gegevens hebben betrekking op de huidige gemeente, inclusief deelgemeenten, zoals ontstaan na de fusie van 1 januari 1977. De cijfers tot 1880 zijn zonder de deelgemeente Steendorp.
Bronnen:NIS, Opm:1831 tot en met 1981=volkstellingen; 1990 en later= inwonertal op 1 januari