De Universiteit van Harderwijk (ook Gelderse Universiteit of Academie te Harderwijk) was een Nederlandse universiteit gevestigd in Harderwijk van 1648 tot 1811.
Geschiedenis thumb|Minerva met pedelstaf, met op de achtergrond Harderwijk De universiteit werd ten tijde van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden door de Staten van Gelre gesticht in 1648, bij het einde van de Tachtigjarige Oorlog. De universiteiten van Leiden (1575), Franeker (1585), Groningen (1614) en Utrecht (1636) waren al eerder gesticht. De Gelderse Academie in Harderwijk werd daarmee de vijfde universiteit in Nederland. Zij zou niet groot worden, met hoogstens zestig nieuwe studenten per jaar, en een totaal van niet meer dan 150.
In de tijd van Linnaeus, een beroemde 18e-eeuwse Zweedse promovendus van deze universiteit, kon in Zweden de doctorsgraad niet behaald worden. Veel afgestudeerden gingen naar de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, waar de universiteiten een goede reputatie hadden. De rijken reisden gewoonlijk naar Leiden; minder gefortuneerden gingen naar Harderwijk, waar de promotie minder kostbaar was en sneller verliep. Een gedichtje luidde:
Het gemakkelijke promoveren lokte veel studenten naar de universiteit, al was het vaak voor korte tijd. Tijdens de Franse bezetting werd de universiteit opgeheven. Koning Willem I probeerde in 1815 de universiteit, net als de Universiteit van Franeker, nog nieuw leven in te blazen, door haar te heroprichten als Rijksathenaeum. In 1818 sloot dit Rijksatheneum zijn deuren echter alweer, en verdween het instituut.
thumb|Katheder van de Harderwijkse universiteit
Promovendi Bekende promovendi van Harderwijk (jaar van promotie): De Hongaarse filosoof János Apáczai Csere (1651) De graficus en jurist Romeyn de Hooghe (1689) De ontdekkingsreiziger Jacob Roggeveen (1690) De medicus Herman Boerhaave (1693) De Zweedse plantkundige Carl Linnaeus (1735) De staatsman Herman Willem Daendels (1783) De waterbouwkundig en militair ingenieur Cornelis Rudolphus Theodorus Krayenhoff (1784) De dichter A.C.W. Staring (1787)
Hoogleraren Bekende hoogleraren in Harderwijk waren onder meer: Jan Bleuland, Petrus Bondam, Johan van der Does, David de Gorter, Petrus de Greve, Joan Melchior Kemper, Herman Muntinghe, Johannes Pontanus, Caspar Reinwardt, Adriaan Reland, Caspar Reuvens, Arnoldus Rotgers, Alexander Tollius, Cornelius Tollius, Herman Tollius, Meinard Tydeman, Jacob Vosmaer, Annaeus Ypeij.
Memorabilia In de binnenstad van Harderwijk zijn nog enkele gebouwen waarin de universiteit gevestigd was aanwezig. De voormalige 'anatomische snijcamer' biedt nu plaats aan het Marius van Dokkum Museum. In de Catharinakapel waren de eerste collegezalen gevestigd en ook het Linnaeustorentje herinnert aan de universiteit. Er zijn nog twee bomen die deel uitmaakten van de hortus botanicus; een ginkgo en een plataan. Het Stadsmuseum Harderwijk heeft de 'academiekamer' aan de universiteit gewijd.https://www.nd.nl/cultuur/cultuur/586654/het-museum-stadsmuseum-harderwijk
Reputatie Het imago van de universiteit van Harderwijk heeft een uitdrukking opgeleverd: in vroeger tijden werd van iemand wiens wetenschappelijke reputatie bedenkelijk was ook wel gezegd dat hij 'van de Universiteit van Harderwijk' kwam.Over de wetenschappelijke reputatie van de Academie te Harderwijk: zie Een onderschatte universiteit (1998), pag. 56-57. Aan het eind van de 20e eeuw vertolkte Aart Staartjes in het Nederlandse kinderprogramma Het Klokhuis professor Fetze Alsvanouds van de Universiteit van Harderwijk.
Zie ook Lijst van voormalige universiteiten
Externe link Universiteit van Harderwijk niet in de top 100?. Beschrijving van het archief van de Universiteit van Harderwijk (Gelders Archief)