De Handelingen van de Apostelen is een serie van tien wandtapijten die geweven werden door Pieter van AelstPas eind 19e eeuw vond Eugen Miintz de archiefsporen die deze identificatie mogelijk maakten: zie "Raffaels Teppiche und Pieter van Aelst (auf Grund des handschriftlichen Nachlasses von Eugen Miintz)", in: Repertorium fur Kunstwissenschaft, 1929, nr. 50, blz. 15-29 naar kartonschilderingen van Rafaël. Ze behoren tot de beroemdste kunstwerken ooit gemaakt, Tapestry in the Renaissance. Art and Magnificence, New York, Metropolitan Museum of Art, 2002, blz. 203 en hebben een sleutelrol gespeeld in de verspreiding van de hoogrenaissance buiten Italië.
De reeks werd in 1515 besteld door paus Leo X voor de Sixtijnse Kapel, waar ze nog steeds worden opgehangen bij uitzonderlijke gelegenheden. Op de tapijten zijn episodes afgebeeld uit de levens van de apostelen Petrus en Paulus, zoals beschreven in de evangelies en in de Handelingen van de Apostelen. Soms heeft men het ook over de Scuola vecchia (Italiaans voor "Oude School"), om ze te onderscheiden van een andere Vaticaanse tapijtenreeks waarbij Pieter van Aelst en Rafaël betrokken waren (de Scuola nuova, een twaalfdelige set over het Leven van Christus).
Beschrijving Opdrachtgever Leo X had een programma laten vaststellen waarin de erkenning van de pauselijke en kerkelijke macht centraal stond. Deze macht werd immers van meerdere kanten belaagd. Intern streed het concilie om voorrang op het pausschap. Van buitenaf was er de kritiek op de aflaten. Daarbovenop kwam nog dat de hervonden waardering voor de antieke filosofie de onaantastbaarheid van de christelijke doctrine bedreigde.
De tapijtreeks moest aan de hand van welgekozen Bijbelse passages de machtsaanspraken van de paus illustreren. Voor dit hoofdthema zijn vier scènes gekozen uit het leven van Petrus en zes uit het leven van Paulus. De Petruscyclus schraagt de positie van de kerkvorst en de Pauluscyclus vooral deze van de kerk (tegenover de antieke wereld).
Leven van Petrus Wonderbaarlijke visvangst Jezus heeft net bij het meer van Tiberias de menigte in de achtergrond toegesproken. Nadien vraagt hij aan de visser die de hele nacht niet had gevangen, Simon Petrus, om zijn netten nog eens uit te gooien. De vangst is overvloedig en de boten zijn tot zinkens toe gevuld. Petrus en zijn collega's Jacobus en Johannes werden Jezus' discipelen ("Voortaan zult ge mensen vangen").
De kraanvogels in voorgrond symboliseren de waakzaamheid (custodia) van de paus, de stad op de achtergrond is Rome zelf. Het meer reflecteert de personages. De felle zon op de geweven versie suggereert een ander tijdstip van de dag dan Rafaëls karton. Ook de planten op de voorgrond zijn door de wevers toegevoegd.
Het tafereel is gebaseerd op Lucas 5, 6-11 en Johannes 21, 1-14.
Opdracht aan Petrus Petrus knielt voor Jezus, die op het punt staat hem de sleutels van het Koninkrijk der Hemelen te overhandigen. De tien andere apostelen (zonder Judas) kijken in vervoering toe. Jezus wijst naar een kudde schapen achter zich, en vraagt Petrus daarmee om voor de gelovigen te zorgen. Zijn kleed is bezaaid met gouden sterren en zijn gezicht is gemodelleerd naar een in smaragd gekerfd portret, gekend als vera effigies, dat sultan Bayezid II aan paus Innocentius VIII had geschonken.Het origineel was verloren maar er waren vele bronzen medailles van geslagen. In de achtergrond staat een gebouw in brand. Een boot is half op de oever getrokken van het Meer van Tiberias.
Dit is ook figuurlijk een sleutelscène in het programma: Petrus - en bij implicatie de paus - krijgt een bijzondere positie onder de apostelen. Het gewichtige moment wordt benadrukt door de relatieve rust van de figuren, met enkel Jezus die grote bewegingen maakt. De dicht bijeen geplaatste hoofden van de apostelen wekken de suggestie van collectieve aandacht en vervoering. Tegelijk heeft elk individu een eigen karakter en temperament meegekregen.
Het tafereel is gebaseerd op Matteüs 16, 16-19 en Johannes 21, 1-17.
Genezing van de lamme thumb|Genezing van de lamme - detail Na de neerdaling van de Heilige Geest gaan Petrus en Johannes bidden in de tempel. In het voorportaal ontmoeten ze een bedelende lamme. In de middenscène neemt Petrus zijn hand vast om hem te doen opstaan. Hij wordt vergezeld door Johannes. Ernaast zijn omstaanders afgebeeld: een jonge vrouw met kind, een oude bedelaar, twee naakte kinderen. De spiraalvorm van de zuilen is volgens de traditie deze van de Tempel van Salomo en zou later terugkeren op Petrus' graf.
Het tafereel is gebaseerd op Handelingen 3, 1-8.
thumb|350px|left|Dood van Ananias
Dood van Ananias Ananias (liggend) had geveinsd dat hij zijn christelijke gemeente te Jeruzalem begiftigde maar hield het geld voor zich. Ontmaskerd door Petrus, valt hij dood neer alvorens zelfs maar te kunnen antwoorden. De vinger van Petrus wijst naar de hemel, van waar het doodvonnis afkomstig was. Het plotse, dramatische neerstorten van Ananias is meesterlijk getroffen door zijn onnatuurlijk verdraaide pols., Histoire de la vie et des ouvrages de Raphaël, 1835, blz. 295 Naast de verhoging ziet men gelovigen die geld en bezittingen brengen. Aan de overzijde zijn twee apostelen bezig met de uitdeling.
Binnen het programma is dit een niet mis te verstane boodschap aan critici die de kerk of de paus van inhaligheid zouden durven beschuldigen.
De episode komt uit Handelingen 5, 1-10.
Leven van Paulus Steniging van Stefanus Stefanus was een christen in Jeruzalem die door de joodse hogepriesters beschuldigd was van blasfemie. In een lange toespraak had hij zijn toehoorders "hardnekkigen" genoemd en "verraders en moordenaars" van de messias. Hij wordt gestenigd en blikt naar de hemel, waar hij de Mensenzoon zag verschijnen, staande aan Gods rechterhand. Voor hij stierf, viel hij nog op zijn knieën en bad God om de stenigers hun zonde niet aan te rekenen. De zittende figuur is Saulus van Tarsus, die instemde met de moord. Bij hem liggen de mantels van de getuigen.
Het tafereel combineert elementen uit Handelingen 6, 5-11 en 7, 54-60.
Bekering van Saulus Saulus is op weg naar Damascus om christenen te vervolgen. Hij ziet een verblindend licht en hoort Christus's stem: "Saul, Saul, waarom vervolgt gij mij?" Het werk toont de ter aarde gestorte Saul en zijn gezellen die achter zijn verschrikte paard aangaan. De diagonale compositie geeft een krachtig effect. Anders dan in de Bijbelse tekst maakt Paulus visueel contact met Christus. Het krachtige gebaar en élan waarmee deze uit zijn wolk tevoorschijn komt, herinneren aan de voorstelling van God in Michelangelo's Schepping van Adam.
Het tafereel combineert elementen uit Handelingen 9, 1-9 en 22, 6-11.
Elymas met blindheid geslagen Op reis door Cyprus willen Paulus en Barnabas de Romeinse proconsul Sergius Paulus (zittend op het verhoog) bekeren. De tovenaar Elymas kwam tussen om dit te verhinderen. Een toornige Paulus noemde hem een Duivelskind en liet hem door de "hand des Heren" met blindheid slaan. Met twee handen voor zich uit rondtastend zoekt de blinde tovenaar iemand om hem te leiden.
Het tafereel is gebaseerd op Handelingen 13, 6-12.
Offer te Lystra In Lystra te Lycaonië hadden Paulus en Barnabas een lamme genezen. De aanwezigen hielden hen voor Zeus en Hermes en wilden hun een stierenoffer brengen. Rafaël toont Paulus en Barnabas die hun kleren verscheuren om het volk van Lystra duidelijk te maken dat ze mensen als hen zijn en niet vereerd willen worden. De kreupele die net is genezen, straalt van vreugde en strekt zijn armen uit naar zijn redders. Enkele nieuwsgierigen heffen de boord van zijn tuniek op om zijn gezonde benen te inspecteren. Zijn overbodig geworden krukken liggen achter hem op de grond.
Het tafereel is gebaseerd op Handelingen 14, 8-18.
Paulus in de kerker thumb|Leo X met links van hem Lascaris. Detail van de Prediking van Paulus te Athene Paulus was met Silas opgesloten in de gevangenis van Filippi. Een aardbeving deed de deuren van de kerker openvliegen en de boeien losspringen, maar Paulus bleef zitten. De gevangenisbewaarder dacht dat ze ontsnapt waren en wilde al zelfmoord plegen, maar Paulus riep dat ze nog allen daar waren en bekeerde hem. De reus die de aarde openbreekt, wordt toegeschreven aan Giulio Romano, evenals de rand van de afbeelding.
Het verhaal is afkomstig uit Handelingen 16, 25-34.
Prediking van Paulus te Athene Paulus spreekt een menigte sceptische Atheners toe aan de Areopaag. Achter hem, rechtopstaand met rode hoed, is Leo X afgebeeld. Daarnaast bevindt zich Janus Lascaris, een Byzantijns geleerde aan het pauselijk hof.
Het tafereel, dat de superioriteit van het christendom tegenover de antieke filosofie verwoordt, komt voor in Handelingen 17, 16-34.
Boorden De hoofdtaferelen zijn telkens ingekaderd in een geweven imitatie van gesculpteerd porfier. Ernaast en eronder bevinden zich boorden met bijkomende voorstellingen.
Op de onderste, horizontale boorden zijn episodes weergegeven uit het leven van Giovanni de' Medici (de latere Leo) en van Paulus. De monochrome taferelen bootsen een bronzen reliëf na.
De vijf Medici-scènes tonen: Intrede in Florence van de pas te Fiesole gewijde kardinaal (Steniging van Stefanus); Bezoek aan Rome in 1492 en toelating tot de consistorie (Wonderbaarlijke Visvangst); Plundering van het Palazzo Medici en vlucht uit Florence, vermomd als pater, in november 1494 (Opdracht aan Petrus); Gevangenname te Ravenna in 1512 en ontsnapping naar Milaan (Genezing van de Lamme); Terugroeping van de Medici in 1512 en intocht in Florencein (Dood van Ananias).
De verticale boorden bevatten allegorieën van de Zeven Vrije Kunsten, de Zeven Deugden, de Getijden, de Seizoenen, de Vier Elementen en de Twaalf Werken van Hercules. Het overkoepelende thema zou de overwinning van deugd over occasio zijn.
Oorspronkelijk moeten er meer boorden geweest zijn, maar een onbekend aantal ervan ging teloor in de Plundering van Rome (1527).
Overzichtstabel
Titel Karton Wandtapijt Vaticaan Wandtapijt Mantua Wonderbaarlijke visvangst 200px 200px 200px Opdracht aan Petrus 200px 200px 200px Genezing van de lamme 200px 200px 200px Dood van Ananias 200px 200px 200px Steniging van Stefanus Verloren 200px 200px Bekering van Saulus Verloren 200px 200px Elymas met blindheid geslagen 200px 200px 200px Offer te Lystra 200px 200px 200px Paulus in de kerker Verloren 51px Geen deel van serie Prediking van Paulus te Athene 200px 200px 200px
Bestelling en uitvoering Onder Leo's voorganger Julius II had Michelangelo het plafond van de Sixtijnse kapel voorzien van een monumentaal fresco. Om een even prestigieuze toevoeging te doen aan de kapel, deed Leo X beroep op Michelangelo's grote rivaal Rafaël.
Kartons Het belang van de opdracht blijkt uit de talrijke voorstudies en uit de grote betrokkenheid van de meester zelf. Volgens Vasari maakte hij alle tien de kartons eigenhandig ("tutti di sua mano"). Niettemin hebben ook Giulio Romano en andere medewerkers het penseel gehanteerd. De gebruikte materialen - tempera met lijm op papier - liet correcties toe en leende zich dus allerbest voor Rafaëls improvisatietalent.
De grote schilder had echter geen ervaring met tapijtkartons. Mogelijk hield hij niet al te veel rekening met de beperkingen van het genre. Anderen achten het waarschijnlijker dat hij de Brabantse wevers er bewust toe dreef om de limieten van het medium te overtreffen., Tapestry in the Renaissance. Art and Magnificence, New York, Metropolitan Museum of Art, 2002 Hij leverde genuanceerde werken af met de typische kenmerken van de Italiaanse hoogrenaissance: heldere composities, realistisch perspectief, decorachtige omgevingen, gespierde figuren gevat in een dramatisch moment.
Het zijn de oudst bewaard gebleven tapijtkartons.
In het kasteel van Chantilly bevinden zich duplicaten.
Weving