thumb|Asielaanvragen binnen de EU en EVA tussen 1 januari en 30 juni 2015 (bron: Eurostat) Met de Europese vluchtelingencrisis, ook wel Europese migrantencrisis of Europese migratiecrisis genoemd, wordt primair gedoeld op de honderdduizenden migranten die sinds 2013 de Middellandse Zee oversteken richting de Europese Unie en de politieke reacties daarop. De vluchtelingen komen vooral uit oorlogsgebieden in het Midden-Oosten en Afrika. De term "crisis" kwam hiervoor algemeen in gebruik in april 2015, toen in amper een week tijd enkele honderden bootvluchtelingen verdronken in de Middellandse Zee.
Vele vluchtelingen vroegen asiel aan, waardoor overheidsinstellingen in vele landen overbelast raakten; zij zochten naar mogelijkheden de asielverzoeken sneller te behandelen, terwijl Noord-Europese landen Griekenland, Turkije en Libië aanmoedigden om passerende vluchtelingen tegen te houden of terug te sturen. Dit is in strijd met allerlei Europese en internationale regels.Financial Times en NO SAFE REFUGE ASYLUM-SEEKERS AND REFUGEES DENIED EFFECTIVE PROTECTION IN TURKEY, Amnesty International, 2016. Gearchiveerd op 1 november 2022.
Zonder officiële verblijfsstatus zijn de vluchtelingen in de meeste landen sterk in hun bewegings- en handelingsvrijheid ingeperkt en mogen bijvoorbeeld geen werk zoeken. Ten minste voor de eerste tijd zijn vele vluchtelingen aangewezen op hulp voor de dagelijkse levensbehoeftes. De opvang van de vluchtelingen in 2015 en begin 2016 werd hoofdzakelijk door ngo's en vrijwilligers georganiseerd. De EU had problemen met de gevolgen van de Dublinverordening, die er onder meer toe leidt dat asielzoekers zich niet als zodanig bekendmaken tot zij in het gewenste land zijn aangekomen.
Voorgeschiedenis
In de periode 2007-2011 kwam de grootschalige migratie richting Europa op gang. De vluchtenden kwamen voornamelijk uit het Midden-Oosten en uit Noord- en Midden-Afrika. Belangrijke factoren waren de Egyptische revolutie in 2011 en de staatsgreep daarna in 2013, de opstand in Libië gevolgd door de Tweede Libische Burgeroorlog, de Malinese burgeroorlog en vanaf 2011 de Syrische Burgeroorlog. In 2014 kwam hier bovendien nog de dreiging van IS bij.
Zij gingen eerst hoofdzakelijk via de zogeheten "'Oost-Mediterrane Route" (die loopt via Turkije en Griekenland). Voornoemde route gold als zeer gevaarlijk. In 2011 werden er 200.000 immigranten gearresteerd die de Turks-Griekse grens probeerden over te steken. Nadat Griekenland meermaals de EU om hulp gevraagd had bij de opvang van vluchtenden, bouwde het in december 2012 een 10,5 km lang hek langs de grens met Turkije en nam het aantal vluchtelingen via deze route af met 95%. Sindsdien kwamen meer vluchtelingen via de Turkse kust naar de Griekse eilanden.
Veel van de vluchtelingen uit Afrika gaan aan boord van gammele boten van mensensmokkelaars richting Europa en nemen daarbij levensgrote risico's.
Het aantal vluchtelingen, van wie de meesten voor het geweld in Syrië vluchtten, nam in 2015 verder toe. Zij kwamen meestal in Italië aan. Vluchtelingen afkomstig uit Afrika – met name uit Libië, waar in de nasleep van de opstand van 2011 steeds meer mensen vluchtten en in 2014 een nieuwe burgeroorlog uitbrak – probeerden doorgaans het Italiaanse eiland Lampedusa of de haven van Augusta (Sicilië) te bereiken.
Incidenten en rampen op de Middellandse Zee thumb|Een groep vluchtelingen wordt gered bij Malta, oktober 2013 Regelmatig zinken schepen vol vluchtelingen onderweg door pech of overbelasting. De marine van verschillende Europese landen redde vanaf 2013 veel vluchtelingen uit de Middellandse Zee; die werden in Italië aan land gezet. Volgens Europese regels moet iedere lidstaat zelf voor opvang zorgen, in dit geval dus Italië.
2013 Op 3 oktober 2013 verging er in het Kanaal van Sicilië, vlak voor Lampedusa, een boot vol vluchtelingen uit Afrika waarbij ruim 300 mensen de dood vonden.
2014 In de eerste vier maanden van 2014 kwamen er in totaal 17 schepen met vluchtelingen in Italië aan, 26.310 van hen werden geregistreerd. Onbekend is het aantal dat in deze periode illegaal de Europese Unie binnenkwam. In april 2014 ontstond er voor het eerst een piek, toen 4000 vluchtelingen in 48 uur uit zee werden gered. Eind mei 2014 zaten er in de Bulgaarse opvangkampen ca. 10.000 vluchtelingen uit het door burgeroorlog geteisterde Syrië. In september 2014 werd al gesproken van 750 omgekomen bootvluchtelingen in een week tijd. In totaal bleken in 2014 zo'n 229.000 migranten de Middellandse Zee richting Europa te zijn overgestoken, van wie er 3000 het niet overleefden.
2015 Op 19 april verging een schip met ruim 800 vluchtelingen aan boord vlak buiten de Libische wateren, waarvan er amper 30 gered werden.Luuk van Middelaar, "De nieuwe politiek van Europa," Historische Uitgeverij 2017. In totaal vergingen in een week tijd vijf boten met vluchtelingen die voor het merendeel afkomstig waren uit Libië, waarbij in totaal meer dan 1000 opvarenden verdronken. Op 2 mei 2015 vond een reddingsactie plaats waarbij de Italiaanse en Franse kustwacht voor de Libische kust in totaal 3690 bootvluchtelingen redden. Tien vluchtelingen kwamen hierbij om.
Vlak voor de kust van Libië kapseisde op 5 augustus opnieuw een schip met aan boord circa 600 vluchtelingen, van wie ongeveer twee derde door de Italiaanse en Ierse marine kon worden gered. Op 12 augustus raakten 66 migranten vermist voor de kust van Libië. Op 15 augustus verloren ten zuiden van Lampedusa 40 migranten die in een scheepsruim waren opgesloten het leven door verstikking. In totaal werden er die week bijna 2000 migranten opgepikt.
Op 23 augustus werden bij 22 reddingsoperaties 4400 vluchtelingen uit de Middellandse Zee gered, vooral tussen Noord-Afrika en Sicilië. Frontex maakte twee dagen later bekend dat in de week ervoor voor de Libische kust 5300 vluchtelingen waren gered. Op 26 augustus werden er voor de Libische kust nog eens 400 vluchtelingen gered door een Zweeds marineschip. Daarnaast werden er in het ruim van dezelfde boot 50 lijken gevonden. Later die dag verging er voor de Libische kust nog een tweede boot, met aan boord ongeveer 400 opvarenden, van wie ongeveer de helft kon worden gered. Beide schepen waren vertrokken uit de Libische plaats Zuara en de vluchtelingen die hier aan boord waren kwamen vooral uit Afrika, Pakistan, Marokko en Bangladesh.
Eind oktober vergingen er op de Egeïsche Zee vlak bij de Griekse kust meerdere boten kort na elkaar. Op 28 oktober kapseisde een boot bij Lesbos, waarbij acht doden vielen. Enkele honderden drenkelingen werden gered. Twee dagen later vergingen er weer twee boten, een bij Kalymnos en een bij Rhodos. Bij deze laatste twee schipbreuken kwamen in totaal 22 vluchtelingen om. Vanwege de aankomende winter nam het aantal vluchtelingen uit o.a. Syrië en Afghanistan opnieuw toe.
Veelbesproken foto Begin september 2015 werd aan de Turkse kust een foto genomen van het aangespoelde lichaam van de verdronken driejarige peuter Alan Kurdi. Hij was, 3 jaar eerder, samen met zijn ouders en broer gevlucht uit Syrië. Dit beeld, gemaakt door de Turkse fotografe Nilüfer Demir, werd wereldwijd door veel media verspreid en in publieke reacties, inclusief die van regeringsleiders, werden veelal gevoelens van afschuw en schok geuit.Aylan Kurdi: David Cameron says he felt 'deeply moved' by images of dead Syrian boy but gives no details of plans to take in more refugees, independent.co.uk, 3 september 2015. Gearchiveerd op 9 juli 2020. De peuter werd onder grote belangstelling begraven in Kobani (Syrië) door zijn vader, de enige overlevende van het betreffende gezin.
2016 In de ochtend van 22 januari vergingen er twee vluchtelingenboten tegelijk in de Egeïsche Zee, een bij het eilandje Farmakonisi en een paar uur later bij Kalolimnos. In totaal kwamen hierbij minstens 42 vluchtelingen om. Van een derde boot die kapseisde bij Didim konden de meeste opvarenden ternauwernood worden gered, enkelen verdronken.
In april kapseisde volgens berichten een zwaar overladen boot van mensensmokkelaars midden op zee, nadat een groep vluchtelingen uit Libië vanuit een kleinere boot hier was overgestapt. Volgens berichten van het UNHCR zouden hierbij zeker 500 doden zijn gevallen, waarmee het de grootste ramp met vluchtelingen op de Middellandse Zee sinds een jaar zou zijn.
Op 25 mei verging 18 km ten noorden van de Libische kust een migrantenboot die op weg was naar Italië met circa 600 opvarenden, van wie er 500 konden worden gered. De Italiaanse kustwacht kon enkele lichamen bergen. De twee voorgaande dagen werden er 3000 migranten van boten voor de Libische kust gehaald. Op 26 mei kapseisde opnieuw een boot voor de Libische kust, waarbij volgens de Italiaanse kustwacht 88 doden vielen.
Volgens cijfers van het UNHCR was het aantal onderschepte vluchtelingen vanuit Libië in de periode januari-april iets gestegen. De Italiaanse kustwacht meldde dat in mei het aantal vluchtelingen sterk was gestegen doordat meer mensen vanwege het rustige weer de overtocht maakten. Enkel op 26 mei zouden er 4000 migranten zijn gered bij 22 reddingsoperaties. Drie dagen later pikte een patrouille van Italiaanse, Duitse en Ierse schepen nog eens 668 bootvluchtelingen op die de Middellandse Zee wilden oversteken. In totaal werden er die hele week meer dan 13.000 migranten onderschept. Bij de Libische havenstad Zuwara spoelden begin juni in totaal meer dan 130 lichamen aan van een boot die vermoedelijk twee dagen eerder voor de kust was gekapseisd. Diezelfde dag voerde de Griekse kustwacht voor de kust van Kreta een grootschalige reddingsactie uit, nadat ook daar een boot was omgeslagen. In de loop van de ochtend werden er zo'n 250 drenkelingen gered, maar een onbekend aantal werd nog vermist.
Het Nederlandse fregat Zr.Ms. Van Amstel, dat inmiddels was ingezet bij Operatie Triton, redde op 14 juni 2016 193 vluchtelingen op een oude boot die zich tussen Egypte en Sicilië bevond. Op 23 juni werden er bij verschillende reddingsoperaties op de Middellandse Zee in totaal 4500 vluchtelingen gered. De meesten van hen zouden afkomstig zijn uit Noord-Afrika. Op 25 juni redde de Duitse marine nog eens 1286 vluchtelingen voor de Libische kust. Op 21 juli werden voor de kust van Libië opnieuw 1.128 bootvluchtelingen gered door Europese marineschepen. 17 vluchtelingen verdronken.
Op 19, 20 en 21 juli werden in totaal meer dan 4000 bootvluchtelingen gered voor de kust van Libië door Ierse, Italiaanse en Britse marineschepen. Enkele tientallen vluchtelingen konden niet worden gered.
Op 29 augustus redde de Italiaanse marine 6.500 bootvluchtelingen in de Straat van Sicilië, een recordhoog aantal voor één enkele dag. In vier dagen tijd waren er tussen Libië en Italië in totaal zo'n 10.000 vluchtelingen uit zee gehaald.
Op 21 september verging voor de kust van Egypte een boot met aan boord circa 600 vluchtelingen, die vermoedelijk Italië als bestemming had. Slechts een klein deel van de opvarenden kon worden gered.
Enkel op 3 oktober pikte de Italiaanse kustwacht ca. 5650 migranten op ongeveer 40 boten op uit de Middellandse Zee. De volgende dag pikte de Italiaanse kustwacht voor de Libische kust nog eens 4655 migranten op vanaf boten of uit het water. Vermoedelijk werkte het rustige weer de grote aantallen in de hand. Circa 50 van hen kwamen om.
2023 Midden juni kwamen voor de kust van Griekenland zeker 79 migranten en vluchtelingen, die de EU probeerden te bereiken, om het leven toen hun boot kapseiste en zonk. De boot zou zijn vertrokken vanuit de omgeving van Tobroek (Libië). De Griekse regering kondigde drie dagen van nationale rouw aan.Drie dagen van nationale rouw na schipbreuk voor Griekse kust: al minstens 79 lichamen geborgen, vrees voor honderden doden, VRT NWS (14 juni 2023). Gearchiveerd op 14 juni 2023.