Dit artikel beschrijft in grote lijnen de geschiedenis van het socialisme.
Voorlopers van het socialisme
thumb|left|Standbeeld van Lycurgus Lycurgus (9e eeuw v.Chr.) en Plato (400 v.Chr.) worden als voorlopers van het socialisme beschouwd. Lycurgus en Plato wilden dat de elite alles met elkaar deelde in gemeenschappelijke eigendom, terwijl de rest van de vrije bevolking het recht op privé-eigendom behield.Max Beer: Algemene geschiedenis van het socialisme; Deel 1: Eerste deel: De Oudheid; Nederlandse vertaling 1927. Gearchiveerd op 25 april 2023.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 1: Het socialisme vóór de negentiende eeuw; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (4de druk); hoofdstuk 2. Gearchiveerd op 25 april 2023.
De aanhangers van de Tsjechische theoloog Johannes Hus noemden zichzelf hussieten en waren verdeeld in de calixtijnen en de taborieten. Sommige taborieten wilden alleen herverdeling van kavels, terwijl andere taborieten radicalere ideeën hadden. De radicaalste taborieten waren de adamieten en zij geloofden in de naderende wederkomst van Jezus. De adamieten deden aan naturisme, polygamie en voerden gemeenschap van goederen in. De adamieten werden verjaagd in 1421. Op 30 mei 1434 werden de andere radicale taborieten verslagen.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 1: Het socialisme vóór de negentiende eeuw; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (4de druk); hoofdstuk 5. Gearchiveerd op 29 april 2023.Max Beer: Algemene geschiedenis van het socialisme; Deel 3: Derde deel: Nieuwe tijd van de 14e tot de 18e eeuw; Nederlandse vertaling 1927. Gearchiveerd op 25 april 2023.
In 1516 schreef Thomas More het boek Utopia over een fictieve samenleving waarbij alle productiemiddelen gemeenschappelijk bestuurd werden door de overheid. Er is arbeidsplicht voor iedereen met uitzondering van kinderen, zieken en bejaarden. Bepaalde wetten uit Utopia waren tegengesteld aan de mening van More, waaruit blijkt dat Utopia een gedachte-experiment beschouwd moet worden.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 1: Het socialisme vóór de negentiende eeuw; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (4de druk); hoofdstuk 9. Gearchiveerd op 26 februari 2023.
Tijdens de Duitse Boerenoorlog richtte de Duitse predikant Thomas Müntzer een commune op, waarin uiteindelijk privé-eigendom afgeschaft zou worden.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 1: Het socialisme vóór de negentiende eeuw; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (4de druk); hoofdstuk 6. Gearchiveerd op 25 april 2023.
De wederdopers rond de Nederlander Jan Matthijs gingen in 1534 naar Münster, waar ze alle bewoners verjaagden, met uitzondering van de wederdopers. De troepen van de bisschop omsingelden de stad en Jan Matthijs stierf tijdens de gevechten en hij werd opgevolgd door Jan van Leiden. Uiteindelijk zou gemeenschap van goederen ingevoerd worden, maar dat werd uitgesteld. In juni 1535 werden de wederdopers verslagen.
Tommaso Campanella was een Italiaanse monnik die het werk Realis Philosophiae epilogisticae partes quatuor rond 1620 schreef. Bij het derde deel voegde hij het fictief verhaal de Zonnestaat toe. De Zonnestaat is een theocratie, waarbij alle goederen in gemeenschappelijke eigendom zijn en onder de bevolking zou worden verdeeld door de overheid. De overheid besliste wie met wie zich voortplantte.
In de achttiende eeuw vormde de Fransman Étienne-Gabriel Morelly een inspiratiebron voor de later socialisten.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 1: Het socialisme vóór de negentiende eeuw; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (4de druk); hoofdstuk 10.
Geschiedenis van het socialisme van 1789 tot 1900
Utopisch Socialisme thumb|Robert Owen De term utopisch socialisme wordt gebruikt voor de vroege socialisten in de negentiende eeuw die uitgebreide en gedetailleerde plannen schreven over hoe de toekomstige socialistische samenleving er uit zou zien.
De Fransman Charles Fourier schreef zijn eerste socialistische boek in 1808. Hij wilde kleine gemeenschappen oprichten, genaamd phalanges, met ongeveer 1600 bewoners. In een phalange zouden landbouw en industrie worden gecombineerd, waarbij iedereen zou verdienen naar arbeidsuren, talent en investering. De geproduceerde winst van de phalange zou verdeeld worden onder de bewoners en de investeerders. Alle phalanges zouden onderdeel zijn van een wereldfederatie bestuurd door een heerser in Constantinopel.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 2: De eerste dertig jaren der negentiende eeuw; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (4de druk). Gearchiveerd op 29 oktober 2020.Max Beer: Algemene geschiedenis van het socialisme; Deel 4: De tijd van 1750-1860; Nederlandse vertaling 1927; hoofdstuk 27. Gearchiveerd op 24 mei 2022.G.D.H. Cole: Socialist Thought: Volume 1: The Forerunners 1789 – 1850; 1953; hoofdstuk 6. Gearchiveerd op 2 december 2021.
De Brit Robert Owen was de eigenaar van een katoenweverij. Op het fabrieksterrein begon hij een magazijn waar de arbeiders producten voor de inkoopprijs konden kopen. Dit principe werd een voorbeeld voor de latere consumptiecoöperaties. In samenwerking met Robert Peel senior zorgde Owen voor de invoering van de arbeidswet van 1819. Owen pleitte voor de invoering van de achturige werkdag, dat een van de belangrijkste eisen in de socialistische beweging werd. Sinds 1817 pleitte Owen voor het oprichten van coöperatiedorpen waar 500 tot 3000 mensen gezamenlijk zouden wonen en werken. Owen pleitte voor een ruilsysteem op basis van de gemiddelde hoeveelheid arbeidsuren benodigd voor de productie.G.D.H. Cole: Socialist Thought: Volume 1: The Forerunners 1789 – 1850; 1953; hoofdstuk 9. Gearchiveerd op 2 december 2021.Thomas Kirkup: A History of Socialism; 1913; hoofdstuk 4.
De Fransman Saint-Simon pleitte voor een samenleving waar de meest geschikte personen de leiding hadden. De leiders van de grote industrie zou de macht over de overheid en de economie op zich nemen met wetenschappers als adviseurs. De industriële leiders zouden ieder afzonderlijk hun eigen bedrijf beheren en gezamenlijk de algemene economische planning bepalen om volledige werkgelegenheid te krijgen en voor de belangen van de arbeiders op te komen.G.D.H. Cole: Socialist Thought: Volume 1: The Forerunners 1789 – 1850; 1953; hoofdstuk 4. Gearchiveerd op 2 december 2021.
Communisme thumb|Karl Marx Gracchus Babeuf en Filippo Buonarroti organiseerden een groepje samenzweerders in 1796 om de macht te grijpen in Frankrijk. Na de staatsgreep wilden zij grote onteigeningen uitvoeren en het erfrecht afschaffen zodat na tientallen jaren alles staatseigendom worden. Alle geproduceerde goederen zouden worden opgeslagen in magazijnen, waaruit de overheid aan iedere burger goederen uit verdeeld. Er zou geen geld meer bestaan. Het deïsme zou de staatsgodsdienst worden, maar er zou wel godsdienstvrijheid bestaan. De visie van Babeuf over de nieuwe maatschappij was geïnspireerd op het boek van Morelly. Buonarroti werkte later samen met de communist Louis Blanqui.G.D.H. Cole: Socialist Thought: Volume 1: The Forerunners 1789 – 1850; 1953; hoofdstuk 2. Gearchiveerd op 2 december 2021.Max Beer: Algemene geschiedenis van het socialisme; Deel 4: De tijd van 1750-1860; Nederlandse vertaling 1927; hoofdstuk 25. Gearchiveerd op 8 december 2021.
De Fransman Étienne Cabet publiceerde in 1840 het boek Voyage en Icarie. Cabet wilde dat alle productiemiddelen het eigendom zouden worden van de overheid. Goederen zouden door de overheid verdeeld worden naar behoefte. Het christendom zou de staatsgodsdienst zijn. De aanhangers van Cabet waren de eersten die de term “communist” en “communisme” gebruikten. Blanqui en de aanhangers van Babeuf namen de term “communist” over. Het communisme moest volgens Cabet vreedzaam verwezenlijkt worden.H.P.G. Quack: De socialisten: Personen en stelsels. Deel 3: Het tijdvak tusschen de jaren 1830 en 1850, eerste helft: Frankrijk; P.N. van Kampen & Zoon, Amsterdam 1911 (3de druk). Gearchiveerd op 25 april 2023.Max Beer: Algemene geschiedenis van het socialisme; Deel 4: De tijd van 1750-1860; Nederlandse vertaling 1927; hoofdstuk 30. Gearchiveerd op 8 december 2021.G.D.H. Cole: Socialist Thought: Volume 1: The Forerunners 1789 – 1850; 1953; hoofdstuk 7. Gearchiveerd op 2 december 2021.
De Duitser Wilhelm Weitling schetste het communisme als een christelijke dictatoriale samenleving gebaseerd op staatseigendom van de productiemiddelen en de verdeling naar behoefte. Het communisme moest volgens Weitling verwezenlijkt worden door een staatsgreep.G.D.H. Cole: Socialist Thought: Volume 1: The Forerunners 1789 – 1850; 1953; hoofdstuk 20. Gearchiveerd op 2 december 2021.
Karl Marx en Friedrich Engels zijn de grondleggers van het marxisme. Marx was bekend met het werk van Babeuf, Saint-Simon, Weitling, Cabet en Fourier. Volgens Marx en Engels moest de arbeidersklasse de staatsmacht veroveren om de dictatuur van het proletariaat in te voeren. Marx maakte een onderscheid tussen de eerste fase en hoogste fase van het communisme.Karl Marx: Kritiek op het programma van Gotha; 1875. Gearchiveerd op 3 juni 2023. Tijdens het vroege stadium van het communisme geldt het beginsel: Van elk naar zijn vermogen, aan elk naar zijn prestaties. De hoogste fase van het communisme heeft als hoofdbeginsel: Van ieder naar zijn vermogen, aan ieder naar zijn behoefte. Later gaven de marxisten aan de eerste fase van het communisme de naam socialisme.Vladimir Lenin schreef: “Op deze wijze wordt het ‘burgerlijke recht’ in de eerste fase van de communistische maatschappij (die men gewoonlijk socialisme noemt) niet geheel opgeheven, maar slechts gedeeltelijk,” (…) “Wat gewoonlijk socialisme genoemd wordt, duidde Marx aan als de ‘eerste’ of lagere fase van de communistische maatschappij. Het woord ‘communisme’ kan ook hier aangewend worden, in zoverre de productiemiddelen eigendom van de gemeenschap zijn; maar men moet hierbij niet vergeten dat dit communisme niet volledig is. ” (Uit Vladimir Lenin: Staat en Revolutie; 1917; hoofdstuk V). Gearchiveerd op 25 april 2023.Mao Zedong schreef: However, one cannot but see that socialist society is a society born out of capitalist society and is only the first phase of communist society. It is not yet a fully mature communist society in the economic and other fields. (Uit: Mao Zedong: On Khrushchov’s Phoney Communism and Its Historical Lessons for the World: Comment on the Open Letter of the Central Committee of the CPSU (IX); 1964). Gearchiveerd op 24 maart 2023.Jozef Stalin zei: “Our Soviet society has already, in the main, succeeded in achieving Socialism; it has created a Socialist system, i.e., it has brought about what Marxists in other words call the first, or lower, phase of Communism. Hence, in the main, we have already achieved the first phase of Communism. (...) The fundamental principle of this phase of Communism is, as you know, the formula : "From each according to his abilities, to each according to his work." ” Uit: Jozef Stalin: On the Draft Constitution of the U.S.S.R; 1936. Gearchiveerd op 15 april 2023.
Anarchisme thumb|Pierre-Joseph Proudhon