Berdsk (Russisch: Бердск) is een stad in de Russische oblast Novosibirsk. Met ruim 100.000 inwoners is het de tweede stad van de oblast na Novosibirsk. Het vormt een satellietstad van Novosibirsk en ligt als zodanig binnen de Agglomeratie van Novosibirsk. Berdsk ontstond rond 1716 als een fort aan de rivier de Berd en heeft sinds 1944 de status van stad. In 1957 werd een deel van de stad 8 kilometer verplaatst omdat het binnen de zone van het Stuwmeer van Novosibirsk ("Obzee") kwam te liggen. Daardoor dateren de oudste gebouwen van de stad -die al op de huidige locatie stonden- uit 1915.
Geografie thumb|left|Microdistrict Noord met ervoor een jachthaven, gezien vanaf de brug over de Berd in noordelijke richting.
De stad ligt op de linkeroever van de Golf van Berd (Berdski zaliv); het overstroomde deel van de rivier de Berd, bij haar instroom in de Ob. Echter, door een verplaatsing in de jaren 1950, ligt nog slechts een klein deel aan de instroom. De rest van de stad ligt verder van de rivier. De stad heeft (volgens gegevens van 2008) een oppervlakte van 67,06 km². De omgeving is vlak. Ten zuiden van de stad liggen velden en aan westzijde, in de richting van het stuwmeer, ligt een dennenbos van ongeveer 20 km² groot.
De woongebieden van de stad bestaan voor ongeveer 50% uit flatgebouwen en ongeveer een derde uit voornamelijk houten huizen. De laatste hebben tot op heden vaak geen centrale verwarming, waterleiding of riolering. De stad telt verder drie industriegebieden. De meeste gebouwen stammen door de verplaatsing uit 1958 of later. Het oudste gebouw dateert uit 1915. Bij de overstroming van het Stuwmeer van Novosibirsk gingen alle toen nog resterende 18e- en 19e-eeuwse gebouwen verloren.
Berdsk kent een gematigd landklimaat met een gemiddelde luchttemperatuur van +0,1 °C (−19 °C in januari, +18 tot +19 °C in juli). De vorst zet meestal aan het begin of in de tweede helft van september in en eind mei is alles weer ijsvrij. De gemiddelde jaarlijkse neerslag bedraagt 380 tot 410 mm. De lente duurt 2 maanden (april en mei) en kent veel zonnige dagen. De zomer is kort, niet erg heet en kent de meeste neerslag.
+Steden rond Berdsk Stad Afstand (km, auto) Richting Stad Afstand (km, auto) Richting Novosibirsk 33 noord Kamen aan de Ob (kraj Altaj) 233 zuidwest Iskitim 18 zuidoost Joerga (oblast Kemerovo) 205 noordoost Ob 49 noordwest Novoaltajsk (kraj Altaj) 193 zuid Tsjerepanovo 71 zuid Barnaoel (kraj Altaj) 207 zuid Togoetsjin 154 noordoost Zarinsk (kraj Altaj) 264 zuidoost Bolotnoje 164 noordoost Topki (oblast Kemerovo) 266 oost Tsjoelym 178 west Solair (oblast Kemerovo) 183 oost
Geschiedenis Naam De oorsprong van de naam Berd(sk) is onbekend. Het wordt voor mogelijk geacht dat deze uit het Tataars afkomstig is.
Ostrog Berdsk (18e eeuw) Het gebied van de huidige oblast Novosibirsk werd gedurende de 17e en 18e eeuw bevolkt door de Russen. Dit waren met name weggelopen boeren (weggevlucht voor de onderdrukking door de autoriteiten ten tijde van Peter de Grote), oudgelovigen, vrijbuiters en bontjagers op zoek naar een beter leven. Begin 18e eeuw was de bevolking in het stroomgebied van de Berd zover gegroeid dat de lokale bevolking van de autoriteiten eiste dat ze er een ostrog zouden bouwen om hen te beschermen tegen mogelijke aanvallen van nomaden uit het zuiden. In 1716 werd onder leiding van Ivan Boetkejev (Poolse ex-gevangene die zich in Rusland had gevestigd en dienstlid was geworden) begonnen met de bouw van het houten fort. Van twee zijden werd het afgesloten door natuurlijke barrières: Door de Ob en Berd met hun steile oevers, waarvandaan de vallei van de Ob goed kon worden overzien. Aan een derde zijde werd de plaats omsloten door een dicht bos. Het jaar van stichting is onbekend: Volgens sommige onderzoekers gebeurde dit reeds voor 1716, aangezien er vroegere referenties zijn naar het bestaan van de ostrog op deze plek. Ook wordt hiervoor het feit opgevoerd dat er reeds een jasakinningsweg richting Koeznetsk lag in de 17e eeuw. In een schetsboek uit 1710 is er geen bewoning te zien op deze plaats, maar het kan zijn dat het fort eerder was vernietigd bij een aanval. Als meest waarschijnlijke jaar van stichting wordt echter 1716 aangehouden. Tot 1717 was de ostrog bestuurlijk gezien ondergeschikt aan de gouverneurs uit Tomsk, maar in april van dat jaar werd het ondergeschikt aan Koeznetsk. Het garnizoen van de ostrog hield de wacht, zamelde jasak in onder de lokale bevolkingsgroepen (niet-Russen), zamelde bont in en werkte in de landbouw. De ostrog lag in een gebied met vruchtbare grond en groeide al snel uit tot het landbouwcentrum van de Boven-Priobjeregio (Priobje = aan de Ob). De bevolking groeide als gevolg van de instroom van boeren uit de Europese gouvernementen van het Russische Rijk, waaronder ook rebellen en vrijdenkers. Een beschrijving uit 1734 luidt:
De eerste helft van de 18e eeuw werd Berdsk gekenmerkt door tegenstand van de boeren tegen de lokale autoriteiten en de inwoners van de ostrog. Tijdens bijeenkomsten kozen de boeren regelmatig vertegenwoordigers die met gezamenlijke tsjelobitnye (petities) zich wendden tot het gouvernementsbestuur. Van tijd tot tijd mondde de ontevredenheid onder de boeren uit tot volksopstanden. De boerenopstand van 1725 tot 1732 onder leiding van boer Prokofi Sokolov was de eerste in het Priobje-gebied rond het huidige Novosibirsk. De opstand van 1736, die gericht was tegen de Koeznetskse sotnik A. Chabarov, werd veroorzaakt door de excessief hoge belastingen die waren opgelegd aan de boeren. In 1746 vond de laatste opstand plaats tegen deti bojar S. Melnikov, die de lokale bevolking onderdrukte. Volgens de Siberische Prikaz telden de ostrog van Berdsk en omliggende dorpen 433 boerderijen, waar 1582 mannen leefden (vrouwen werden destijds minder belangrijk gevonden). In de jaren 1730 werd de Siberische Trakt (Moskovski Trakt) door Berdsk aangelegd, hetgeen een nieuwe impuls gaf aan de ontwikkeling van de plaats: Er ontstond handel en handwerkslieden begonnen zich er te vestigen. In de jaren 1760 telde de ostrog drie smederijen en stonden er 34 molens in de omringende dorpen. In 1782 kreeg Berdsk de status van stad.
Kolyvan Tegen het einde van de 18e eeuw was Berdsk uitgegroeid tot het economische centrum van de Boven-Priobje. Begin jaren 1780 ontstond daarop het plan om het gouvernementscentrum te verplaatsen van Tomsk naar Berdsk. Daartoe werd in 1783 het gouvernement Kolyvan opgericht, waarvan het bestuurlijk centrum direct naast de ostrog van Berdsk verrees. In mei 1783 tekende Catharina de Grote de formele oekaze waarmee een en ander geregeld werd. Berdsk werd daartoe hernoemd tot Kolyvan. Voor het bestuur moesten stenen gebouwen van twee verdiepingen worden gebouwd, alsook een aantal speciale houten gebouwen. Kolyvan werd daarop in rap tempo ontwikkeld. Er verrezen nieuwe kantoren, marktgebouwen, giethuizen en een aantal gouvernementsdiensten verhuisden naar Kolyvan vanuit Tomsk. Rond die tijd verloor de ostrog haar militaire waarde en in 1791 besloot gouverneur B. Möller om de torens van de ostrog te verkopen, maar omdat die inmiddels zo vervallen waren was er geen enkele geïnteresseerde koper en verdween het hout naar de lokale kerk. In 1797 werd duidelijk dat het plan voor een gouvernement rond Berdsk toch niet zo slim was geweest; de kosten waren erg hoog en er waren angsten voor een mogelijke overstroming van de Ob. Daarop werd het gouvernement weer opgeheven en tot onderdeel gemaakt van het gouvernement Tobolsk. De plaats kreeg haar oude naam terug, nu als het dorp Berdskoje.
Berdskoje tijdens het Russische Rijk In de 19e eeuw vormde Berdskoje een groot handelsdorp en behield het haar status als een van de landbouwcentra van West-Siberië. Begin 19e eeuw werd goud gevonden in de Berd; in de bovenlopen van de rivier in de Salairrug, op 200 kilometer ten zuidoosten van Berdskoje. Door Berdskoje liep de Barnaoelse Trakt, die de Kolyvan-Voskresnenskieje-fabrieken van de Altaj verbond met de Siberische Trakt. Begin 20e eeuw vormde het dorp Berdskoje het bestuurlijk centrum van de volost Berdskoje binnen de okroeg Nikolajevskoje. Het dorp wist haar positie als landbouwcentrum te behouden als groot centrum voor de verwerking van graan, die gebracht werd uit de dorpen aan de bovenloop van de Ob (het hele gebied van de huidige oblast Novosibirsk en de kraj Altaj). Deze rol groeide na de aanleg van de Trans-Siberische spoorlijn. De inwoners waren destijds actief in de landbouw, veeteelt, handwerken, vervoer en handel. Het dorp maakte een grote groei door begin 20e eeuw. In 1907 woonden ongeveer 1500 mensen in het dorp en in 1909 telde het dorp 618 huizen, hetgeen in 1914 gegroeid was tot 800 huizen waar ongeveer 6000 mensen woonden. In 1907 stonden in het dorp een post- en telegraafstation, kerk, school en een instelling voor koemistherapie. In het dorp bevonden zich 20 handelsondernemingen waar jaarlijks 450.000 roebel werd omgezet. Er werd een handelskade aangelegd in het dorp, waarvan de omzet werd vergeleken met die van Novonikolajevsk. Jaarlijks telde het dorp twee jaarmarkten: De Ivanovomarkt (24 juni - 1 juli) waar manufacturen werden verkocht en waar 8 tot 10.000 roebel werd omgezet en de Michajlovskmarkt (vanaf 8 november gedurende 2 tot 3 weken) waar met name landbouwproducten werden verkocht. Elke week werd op vrijdag en zaterdag een markt gehouden waar mensen uit omliggende dorpen en Novonikolajevsk kwamen.
thumb|350px|De molen van Gorochov in de jaren 1920 tijdens de lenteoverstromingen.
Naast het dorp bevond zich een van de belangrijkste ondernemingen van het gouvernement; de korenmolen van handelaar V.A. Gorochov, die een capaciteit had van 90 ton graan per dag en een jaarlijkse omzet van 400.000 roebel. De meel werd verpakt in speciale gelabelde zakken om te worden verkocht in steden in Siberië, Europees Rusland en in het buitenland. Gorochov had een boot waarmee expedities werden ondernomen om bij de Noordoostelijke Doorvaart graan te verkopen aan Britse handelaren. In 1909 won de molen een kleine gouden medaille op de wereldtentoonstelling van Parijs. Gorochov had ook een sociale functie voor het dorp; er was een bibliotheek, een culturele instelling en een technische school, waar mensen werden opgeleid voor het werk in de molen en op stoomsleepboten. In 1909 (volgens andere bronnen tussen 1913 en 1914) werd op initiatief van de zoon van handelaar Gorochov onder leiding van Duitse ingenieurs een elektrische kabelbaan gebouwd met een lengte van 4 wersten, die de opslagloodsen verbonden met de kade. Voor de aanleg werd een gat van 200 meter breed geslagen in het dennenbos. In 1915 werd de Altajspoorlijn geopend, die het dorp verbond met Novonikolajevsk en Barnaoel. Het station lag echter niet in het dorp, maar er 9 kilometer buiten, waardoor eerst nog een weg moest worden aangelegd. Het station werd geopend in 1912. Door de algehele mobilisatie voor de Eerste Wereldoorlog en de daaropvolgende Russische Burgeroorlog werd de nijverheid van Berdskoje zwaar getroffen, en daarmee ook de welvaart van het dorp.
Russische Burgeroorlog