De strafkolonie Sachalin werd in 1869 operationeel en kende drie districten: Aleksandrovsk met omliggende dorpen aan de westkust was het grootst. Dit was ook de plaats waar de gestraften per schip vanuit Nikolajevsk arriveerden en deels werden doorgestuurd naar het district Tymovsk in een vallei midden op het eiland, en naar Korsakov aan de zuidkust.Voor wie de taal kan lezen: op de Russische wikisource is een uitgebreid artikel over deze strafkolonie aanwezig. Het is niet gebruikt als bron, alleen voor enkele foto's. wikisource:ru:Сахалин (Дорошевич) 200px|thumb|right|Pjotr Kropotkin circa 1900 Pjotr Kropotkin kreeg tijdens zijn periode als persoonlijk assistent van de gouverneur van Transbaikal in 1862 opdracht om de staat van het gevangenissysteem in Siberië te onderzoeken; hij beschreef zijn ervaringen in 1886 in zijn boek In Russische en Franse Gevangenissen. Hoewel hij ook over Sachalin schrijft is het niet zeker of hij daar zelf is geweest. Anton Tsjechov, schrijver en arts, bezocht de strafkolonie in 1890 en schreef er een boek over. Hij kreeg van de gouverneur-generaal die hij in het begin van zijn bezoek sprak, toestemming alles en iedereen te bezoeken; vrije toegang tot alle gevangenissen en strafkolonies, behalve contact met politieke gevangenen. Volgens de gouverneur-generaal was de laatste vijf jaar veel ten goede veranderd, wat volgens Tsjechov niet klopte met de honger, prostitutie en lijfstraffen die hij waarnam. Wel hadden de gevangenen een relatieve vrijheid, hij schreef: "Dwangarbeiders en kolonisten, weinigen uitgezonderd, liepen vrij over straat, zonder boeien zonder geleide; in groepen of alleen. Je ziet ze op de erven en in de huizen want ze zijn koetsier, waker, kok, keukenmeid of kindermeid. Je loopt ergens langs een huis in aanbouw en daar zijn dwangarbeiders met bijlen, zagen en hamers bezig. Of je gaat naar een bekende en een dwangarbeider doet open, het mes in de hand want hij zat in de keuken aardappels te schillen". 200px|thumb|right|Anton Tsjechov, 1889 Tsjechov deed er gedurende drie maanden een bevolkingsonderzoek, van begin juli tot begin september in Noord-Sachalin en daarna nog een maand in het zuiden. Tsjechov relativeerde zijn onderzoek, punctueel of volledig zijn in 3 maanden is niet mogelijk. Zijn bijzondere interesse had de vraag hoevelen het hebben gered van degenen die 20 tot 25 jaar geleden hier aankwamen. Dat was een belangrijke factor voor de mogelijkheid tot kolonisatie van Sachalin. Gehuwde gestraften die hun partner achterlieten en weduwnaren leefden hier eerst als vrijgezel; na verloop van tijd werd vaak weer een gezin gesticht. Ongehuwd samenleven kwam op Sachalin zeer veel voor en hieruit werden ook kinderen geboren; het stuitte niet op bezwaren van burgerlijke of kerkelijke autoriteiten. De inrichting van een izba waarin een deel van de gevangenen en de kolonisten woonden, is zeer eenvoudig; waar vrouwen en kinderen inwoonden iets beter, doch ook daar ontbraken een opa en oma, iconen, oude meubels, alles wat met traditie en verleden te maken heeft.
Met deportatie naar Sachalin werd behalve wraak, afschrikking en correctie ook kolonisatie beoogd. De straf werd daaraan enigszins aangepast. Langdurig verblijf in een gemeenschappelijke cel maakt van een gevangene geen actief, nuttig lid van de kolonie maar iemand die tot last is. Het Reglement inzake Gedeporteerden kwam hieraan tegemoet. Tien maanden telden voor een jaar, elk jaar dwangarbeid in de steenkoolmijnen telde voor 1,5. Daartoe gebruikte men tabellen voor de berekening van straftermijnen. In de slotperiode van hun detentie mochten ze buiten de gevangenis wonen, een huis bouwen, trouwen en geld bezitten. Alle tot dwangarbeid veroordeelde vrouwen woonden buiten de gevangenis, in een eigen huis of inwonend. Dit gold ook voor veel mannen, als ze hun gezin bij zich hadden of als het goede vaklieden betrof.
Voorgeschiedenis De eerste Russische post werd in 1853 aan de zuidkust gesticht. Bij Doeè aan de westkust begon men in 1858 met de delving van steenkool. In de eerste tien jaar werd 30.000 ton gedolven. De kwaliteit was niet zo goed en kon in de Chinese havens niet concurreren met goede Engelse steenkool. Voor eigen gebruik van de Russisch-Siberische vloot zou 5000 ton per jaar genoeg zijn waarvoor 120 mijnwerkers nodig zijn. In 1868 was er een vrijwillige poging op Zuid-Sachalin een landbouwkolonie te beginnen door een 25-tal Oekraïense gezinnen; door slechte organisatie en niet-nagekomen beloften van ondersteuning door de staat werd het een mislukking. De strafkolonie Korsakov aan de zuidkust werd in 1869 gevestigd. De eerste groep van 250 leed na de lange reis vanuit Rusland in zijn geheel aan scheurbuik, gemiddeld kwam een gevangene 3x per jaar in de ziekenboeg terecht en de sterfte in het eerste jaar was 12%. Kropotkin merkt cynisch op dat deze mensen de basis moesten vormen voor een nieuwe kolonie. Het was de wens van de Russische overheid dat zich Russische bevolking op Sachalin zou vestigen. Dit zou naast de enkele militaire posten die er al waren, de Russische claim op het eiland ten opzichte van Japan vergroten. De gouverneur-generaal van Siberië zag graag dat een deel van de dwangarbeiders verderop werd gestuurd, in plaats dat allen naar Siberië kwamen. Hierdoor kwam de kolonisatie van Sachalin met dwangarbeiders op gang, al zeiden deskundigen dat de kolenmijnen bij Doeè weinig voorstelden, daar konden nooit duizenden mensen worden ingezet.
Een onderzoek door de zoöloog Poljakov in 1881 langs de Tym deed hem concluderen dat slechts kleine delen van die vallei geschikt waren voor land- en tuinbouw. In het algemeen was het er te koud, mistig en bewolkt en de bodem ongeschikt. De geschikte gedeelten waren in die tijd al in cultuur gebracht en er was weinig kans dat nieuwe groepen dwangarbeiders na hun termijn kolonist konden worden. Hij waarschuwde tegen het stichten van nieuwe nederzettingen langs de Tym als daar nog geschikte grond zou worden gevonden; er moest gelet worden op de moeilijkheden die andere dorpen al hebben om voedsel te verbouwen.Zijn publicaties: *Reis naar het eiland Sachalin in 1881-1882; *Verslag van het onderzoek op het eiland Sachalin en in het zuidelijk Oessoerigebied; *Op Sachalin, 1886 Ook de Italiaan Dr. Petri (onderzoek in 1883) was van mening dat kolonisatie een door de autoriteiten verspreide leugen was. Die beweerden dat er al 1080 hectare was gecultiveerd, het was slechts 550 hectare wat in gebruik was bij 700 gezinnen, nog geen hectare per gezin. Door de overheid was 8 hectare per gezin beloofd. Hij achtte het eiland vrij ongeschikt voor landbouw, een beperkt aantal kolonisten kon mogelijk veeteelt bedrijven en als bijvoer gerst inzaaien, het enige graan dat in een koud klimaat wil rijpen.
In de Russische pers waren in 1879 en 1880 berichten over misstanden verschenen. De gevangenis in Aleksandrovsk was gebouwd voor 600 man maar in 1881 woonden er zo'n 1100 en in 1882 2230 gevangenen. Kropotkin veronderstelde dat er provisorische barakken waren bijgebouwd. Ook na vrijlating was de huisvesting een probleem door het gebrek aan landbouwgrond. De landbouwers die de gevangenissen zouden moeten voorzien, leden zelf gebrek.
Bevolking Dwangarbeiders miniatuur|Geketende gevangenen op Sachalin, circa 1890 miniatuur|Geketend aan kruiwagen
Op 1 januari 1890 waren er op Sachalin 5905 dwangarbeiders (m/v). Van hen was 36% tot maximaal 8 jaar veroordeeld, 26% van 8 tot 12 jaar, van 12 tot 20 jaar 25% en >20 jaar 10%. In 1890 waren er 908 die in de kolonie woonden als vrouw, huisgenoot, arbeider, concubine, inwonende enzovoort, waarvan 424 woonden op een eigen stuk grond. Daarmee woonden er 1332 of 23% buiten de gevangenis. Degenen die in izba's woonden moesten net zo goed als de gevangenen, op tijd op het werk verschijnen.Izba: houten boerenwoning In Korsakov woonden echter allen in de gevangenis volgens de wens van de plaatselijk bestuurder. De werkzaamheden van dwangarbeiders waren van zeer uiteenlopende aard en verdeeld over alle bevolkte gebieden van het eiland. Veel voorkomende werkzaamheden: het rooien van bomen, stammen verslepen naar de plek waar ze nodig zijn, gebouwen en huizen bouwen, moerassen droogleggen, visvangst, landbouwwerk, steenkoolwinning, laden en lossen van schepen en wegen aanleggen.
Kolonisten Als de dwangarbeider zijn termijn achter de rug had, werd hij vrijgesteld van werk en werd kolonist, doorgaans een kleine boer. Hij kocht of bouwde een huis, soms al voordat hij vrijkwam, op een plek naar keuze als hij dat kon betalen. De meesten vestigden zich op een stukje grond dat het bestuur aanwees. Zijn daar al veel mensen en is er geen geschikte grond meer, dan werd hij als compagnon bij een al bestaand bedrijfje geplaatst of naar een nieuw te stichten nederzetting gestuurd. Het zoeken van geschikte vestigingsplaatsen gebeurde volgens Tsjechov niet erg deskundig of gestructureerd terwijl er wel veel behoefte aan is. De bestaande nederzettingen werden erg vol. Kolonisten hadden het zeker in het begin zwaarder dan dwangarbeiders. Op een nieuwe plaats, meestal drassig en bebost, moest met eenvoudig gereedschap een izba gebouwd en de grond geschikt worden gemaakt voor landbouw. Bijna de helft van de grondeigenaren op Sachalin had nog geen eigen huis, door de moeilijkheden waarmee een kolonist in het begin te kampen kreeg. Volgens de landbouwinspecteur had in 1889 in Tymovsk 50% van de kolonisten geen huis en in Korsakov 42%. In het district Aleksandrovsk waar het opzetten van een bedrijf minder moeilijkheden opleverde en kolonisten een huis vaker kochten dan bouwden, was dat slechts 20%.
Dwangarbeiders verdienden met hun werk 1/10 deel van de opbrengst van ieder werk; de helft mocht hij besteden, de helft werd bij vrijlating uitgekeerd. Een deel van de materialen voor een woning, en het gereedschap dat een kolonist nodig heeft kon hij op voorschot krijgen, wat in vijf jaar moest worden terugbetaald. Van de 3552 door Tsjechov geregistreerde eigenaren waren er 638 compagnon, alleen in Korsakov komt dit niet voor. De meeste kolonisten ontvingen de eerste twee, soms drie jaar nog de kleding en rantsoenen die een gevangene ook krijgt. Hierbij speelden overwegingen van humanitaire en praktische aard omdat men niet tegelijk een huis kon bouwen, grond ontginnen en gewas verbouwen. Naast dwangarbeiders die na verloop van tijd kolonist werden, bevonden zich op Sachalin ook vrije kolonisten die zich vanuit Rusland daar vestigden. Dit waren er echter zeer weinig omdat het geen aantrekkelijke vestigingsplaats was.
Boerenstatus Na tien jaar kreeg de kolonist de boerenstatus. Hieraan waren meer rechten verbonden, bijvoorbeeld om Sachalin te verlaten en zich elders in Siberië te vestigen. Hij had echter niet het recht naar zijn geboortegrond terug te keren. Bij goed gedrag kon de termijn van tien jaar tot zes worden bekort, dit werd daadwerkelijk op grote schaal toegepast. De grote meerderheid wenste gebruik maken van het recht om te vertrekken maar vaak ontbraken de middelen. Op het vasteland moet geld uitgegeven en moeite gedaan worden om te worden toegelaten tot een gemeenschap, een huis te bouwen, land kopen, of zich inkopen in een bestaand bedrijf. Boeren die nog niet naar het vasteland zijn vertrokken woonden in een bestuurspost of nederzetting onder dezelfde omstandigheden als kolonisten en dwangarbeiders met een huis. De dorpen vormden nog geen gemeenschap, er zijn geen volwassenen die op Sachalin zijn geboren voor wie het een vaderland zou kunnen zijn. De bevolking wisselde ieder jaar, een dorp was een toevallig samenraapsel van gevangenen die buiten de gevangenis woonden, kolonisten en van boeren die nog niet waren vertrokken.
Vrouwen