Frances Rix Ames (Pretoria, 20 april 1920 – Rondebosch, 11 november 2002) was een Zuid-Afrikaans neuroloog, psychiater en mensenrechtenactivist. Ze kreeg vooral bekendheid omdat ze leiding gaf aan het medisch-ethische onderzoek naar de dood van de anti-apartheidsactivist Steve Biko, die stierf als gevolg van medische verwaarlozing nadat hij in politiedetentie was gemarteld. Toen de Zuid-Afrikaanse Medische en Tandheelkundige Raad (South African Medical and Dental Council, SAMDC) weigerde disciplinaire maatregelen te nemen tegen de verantwoordelijke hoofdchirurg en zijn assistent, die Biko hadden behandeld, besloot Ames samen met een groep van vijf wetenschappers en artsen geld in te zamelen voor een rechtszaak tegen deze medische instelling; deze rechtszaak zou uiteindelijk acht jaar in beslag nemen.
Ames werd geboren in Pretoria en groeide in armoede op in Kaapstad. Ze was de eerste vrouw die, in 1964, de graad van Doctor of Medicine behaalde aan de Universiteit van Kaapstad. Ames onderzocht de effecten van cannabis op de hersenen en publiceerde verschillende artikelen over dit onderwerp; nadat ze de positieve therapeutische werking van cannabis op haar ziekenhuispatiënten had waargenomen, werd ze een vroegtijdige voorstander van legalisatie van cannabis voor medicinaal gebruik. Ames leidde de neurologie-afdeling van het Groote Schuur-Hospitaal totdat ze in 1985 met pensioen ging; daarna bleef ze doceren in het Valkenberg- en Alexandra-Hospitaal. Nadat de apartheid in 1994 was opgeheven, getuigde Ames voor de Zuid-Afrikaanse Waarheids- en Verzoeningscommissie over het onderzoek naar de "medisch-ethische kwestie rond het handelen van de "Biko artsen". Als erkenning voor haar werk ten behoeve van de mensenrechten werd Ames in 1999 door Nelson Mandela onderscheiden met de Ster van Zuid-Afrika, de hoogste civiele onderscheiding van het land.
Eerste jaren Ames werd op 20 april 1920 geboren in Voortrekkerhoogte, Pretoria, als tweede kind in een gezin van drie dochters van Frank en Georgina Ames. Haar moeder, een verpleegster, groeide op in een concentratiekamp voor Afrikaner boeren samen met Ames' grootmoeder die verpleegster was tijdens de Tweede Boerenoorlog. Ames heeft haar vader nooit gekend, omdat deze het gezin al snel verliet.van der Unde, Ina (november 1995). Interview: A woman of substance. South African Medical Journal, 85 (11): 1202–1203. Omdat de alleenstaande moeder op dat moment niet in staat was voor het gezin te zorgen, werd Ames gedurende een deel van haar kindertijd naar een katholiek weeshuis gestuurd, waar ze buiktyfus opliep. Later herenigde haar moeder het gezin en verhuisden ze naar Kaapstad, waar Ames onderwijs kreeg aan de Meisjesschool Rustenburg (Rustenburg School for Girls).Bateman, Chris (januari 2003). Frances Ames – Human Rights Champion. South African Medical Journal, 93 (1): 14–15. Geraadpleegd op 15 januari 2015. Gearchiveerd op 13 augustus 2014. Ames studeerde aan de medische faculteit van de Universiteit van Kaapstad (UCT) waar ze in 1942 haar MBChB-graad behaalde.Dent, David M.; Gonda Perez (Juni 2010). The place and the person: Named buildings, rooms and places on the campus of the Faculty of Health Sciences, University of Cape Town. South African Medical Journal, 100 (6):4–5. Geraadpleegd op 15 januari 2015. Gearchiveerd op 22 december 2015.
Medische loopbaan
Ames deed haar coassistentschappen in het Groote Schuur-Hospitaal van Kaapstad; ze werkte ook als huisarts in Transkei. In 1964 werd Ames de eerste vrouw die haar MD-graad aan de Universiteit van Kaapstad behaalde.Shaw, Gerald (21 november 2014). Frances Ames. The Guardian. Geraadpleegd op 15 januari 2015. In 1976 werd Ames hoofd van de afdeling neurologie van het Groote Schuur-Hospitaal.Breier, Mignonne; Angelique Wildschut (2006). Doctors in a Divided Society: The Profession and Education of Medical Practitioners in South Africa. HSRC Press. p. 61. . Citaat: "Frances Ames, first woman professor in the UCT Medical School, who was appointed professor of neurology in 1976." Zie ook "Truth & Reconciliation NRF project report", hoofdstuk 2, p. 72: "op de UCT bestond er echter een plafond en het duurde nog jaren voordat een vrouw tot volledige professor werd benoemd. Frances Ames lijkt de eerste te zijn geweest en werd benoemd tot professor neurologie in 1976". Opmerking: Ames is nooit benoemd tot volledig professor. In 1978 werd ze benoemd tot universitair hoofddocent (associate professor) aan de Universiteit van Kaapstad. Ames ging in 1985 met pensioen, maar bleef in deeltijd werkzaam in het Valkenberg-Hospitaal en het Alexandra-Hospitaal als lector van de Afdeling Psychiatrie en Geestelijk Gezondheid van de Universiteit van Kaapstad. In 1997 benoemde de Universiteit van Kaapstad haar tot emeritus universitair hoofddocent (associate professor emeritus) neurologie; in 2001 ontving ze een eredoctoraat in de Geneeskunde van de UCT. Volgens Pat Sidley van het tijdschrift British Medical Journal is Ames "nooit benoemd tot volledige professor en ze dacht dat dit kwam omdat ze vrouw was".
De zaak Steve Biko De Zuid-Afrikaanse anti-apartheidsactivist Steve Biko, die medicijnen had gestudeerd aan de medische faculteit van de Universiteit van Natal, werd op 18 augustus 1977 aangehouden door de veiligheidspolitie van Port Elizabeth en gedurende 20 dagen vastgehouden. Tussen 6 en 7 september raakte Biko in coma na herhaaldelijk te zijn gemarteld. Volgens de beschuldigingen van Ames en anderen, spanden de chirurg Ivor Lang en districtshoofdchirurg Benjamin Tucker, samen met de politie bij het verhullen van de zware mishandeling die resulteerde in Biko's dood op 12 september. Volgens Bentar & Bentar 2012, was er sprake van "duidelijke schendingen van de ethiek van de kant van de [voor Biko] verantwoordelijke artsen".Benatar, Solomon R.; David Benatar (1 juni 2012). From Medical Manners to Moral Reasoning: An Historical Overview of Bioethics in the University of Cape Town's Faculty of Health Sciences. South African Medical Journal. Smith, L. (13 september 2012). Not Much Changed since Biko's Death. The Mercury. Grundy, Trevor (27 november 2002). Frances Ames; Human rights activist who battled for justice after the death of Steve Biko in South Africa. The Herald. Geraadpleegd op 29 januari 2015.Myser, Catherine (2011). "The Social Functions of Bioethics in South Africa". Bioethics Around the Globe. Oxford University Press. pp. 137–139. .
Toen de Zuid-Afrikaanse Medische en Tandheelkundige Raad (South African Medical and Dental Council, SAMDC), daarin gesteund door de Medische Vereniging van Zuid-Afrika (Medical Association of South Africa, MASA), weigerde disciplinaire maatregelen te nemen tegen de bij Biko's dood betrokken districtschirurgen, dienden twee groepen van artsen twee aparte formele aanklachten in bij de SAMDC betreffende het gebrek aan professionaliteit en het onethische handelen van Biko's artsen. In beide zaken werd doorgeprocedeerd tot aan het Zuid-Afrikaanse Hooggerechtshof teneinde bij de SAMDC een formeel onderzoek af te dwingen naar de medische ethiek van Lang en Tucker. Een van de rechtszaken werd aangespannen door Ames, samen met Trefor Jenkins en Phillip Tobias van de Universiteit van de Witwatersrand; een tweede rechtszaak werd aangespannen door Dumisani Mzana en Yosuf Veriava van het Coronationville-Hospitaal en Tim Wilson van het Alexandra-Gezondheidscentrum.Biko doctors: Verdic 'lenient'. Weekend Argus. 6 juli 1985.
Toen Ames en de kleine groep artsen eisten dat er onderzoek gedaan zou worden naar hun eigen vakgenoten, werd Ames ervan beticht een klokkenluider te zijn.Baldwin-Ragaven, Laurel; Leslie London; Jeanelle De Gruchy (1999). An Ambulance of the Wrong Colour: Health Professionals, Human Rights and Ethics in South Africa. Juta and Company Ltd. pp. 91–100. . Haar positie aan de universiteit kwam onder druk te staan door haar superieuren en haar collega's vroegen haar af te zien van de rechtszaak. Door het voortzetten van de zaak tegen de "Biko-artsen" ontving Ames bedreigingen en zette ze haar persoonlijke veiligheid op het spel.van Niekerk, J. P. (januari 2003). The power of one good person. South African Medical Journal, 93 (1): 1. Gearchiveerd op 28 juni 2022. Baldwin-Ragaven et al. merken op dat de medische stand "de gelederen sloot ter ondersteuning van de collega's die met de veiligheidspolitie samenspanden bij de foltering en dood van gevangenen [en] ook probeerden de artsen die opkwamen voor de mensenrechten en die disciplinaire maatregelen tegen hun collega's eisten, te stoppen en in diskrediet te brengen".Baldwin-Ragaven, Laurel; Leslie London; Jeanelle De Gruchy (1999). An Ambulance of the Wrong Colour: Health Professionals, Human Rights and Ethics in South Africa. Juta and Company Ltd. pp. 91–100. Citaat: "closed ranks in support of colleagues who colluded with the security police in the torture and death of detainees [and] also attempted to silence and discredit those doctors who stood up for human rights and who demanded disciplinary action against their colleagues."
Na acht jaar procederen sprak het Zuid-Afrikaanse Hooggerechtshof zich uit over de zaak en stelde Ames en haar collega's in het gelijk. Mede dankzij de inspanningen van Ames zag de toezichthoudende medische instantie van Zuid-Afrika zich gedwongen haar eerdere besluit terug te draaien. De twee artsen die verantwoordelijk waren voor Biko's behandeling werden disciplinair bestraft en belangrijke hervormingen werden doorgevoerd binnen de toezichthoudende medische instantie van Zuid-Afrika. Bentar & Bentar 2012, signaleren dat de rechtszaak "een belangrijke rol speelde bij het sensibiliseren van de medische professie voor medisch-ethische kwesties in Zuid-Afrika".Benatar, Solomon R.; David Benatar (1 juni 2012). From Medical Manners to Moral Reasoning: An Historical Overview of Bioethics in the University of Cape Town's Faculty of Health Sciences. South African Medical Journal. . Citaat: "played an important role in sensitising the medical profession to medical ethical issues in South Africa."
Onderzoek naar cannabis Ames bestudeerde de effecten van cannabis op de hersenen in 1958 en publiceerde haar werk, getiteld "A clinical and metabolic study of acute intoxication with Cannabis sativa and its role in the model psychoses", in The British Journal of Psychiatry. Haar werk wordt veelvuldig geciteerd in de vakliteratuur over cannabis. Ze was een tegenstander van de zogeheten War on Drugs, en een voorstander van legalisatie van cannabis voor medicinaal gebruik, met name voor patiënten die aan multiple sclerosis (MS) lijden.Ames, Frances (12 december 1995). Great Debates: Cannabis sativa – a plea for decriminalisation. South African Medical Journal, 85 (12): 1268–1269. Zie ook: Sboros, Marika (10 januari 1996). Curse or blessing-the flourishing dagga controversy. The Star.Bateman, Chris (augustus 2000). Get pragmatic about pot. South African Medical Journal, 90 (8): 752–753. Ames had met eigen ogen kunnen vaststellen dat cannabis (in Zuid-Afrika in de volksmond dagga genoemd) de spasmes van MS-patiënten verlichtte en, in de afdeling voor ruggenmergverwondingen van het hospitaal, dwarslaesiepatiënten hielp.Froman, Colin (2005). The Barbershop Quartet: A Surgical Saga. Trafford Publishing. . In de jaren 1990 hervatte ze haar onderzoek naar de effecten van cannabis en publiceerde, met mede-auteur David J. Castle van St Vincent's Hospital, Melbourne, verschillende artikelen over door cannabis geïnduceerde euforie en de effecten van cannabis op de hersenen.Castle, David; Murray, Robin; Deepak Cyril D’Souza (2009) . Marijuana and Madness: Psychiatry and Neurobiology. Cambridge University Press. .
Persoonlijk leven