miniatuur|Adam en Eva in het paradijs (Gerard de Lairesse) De Theologie van het Lichaam is een serie van 129 catecheses gegeven door Paus Johannes Paulus II tijdens zijn audiënties op woensdag op het Sint Pietersplein en in de Paul VI Audience Hall van 5 september 1979 en 28 november 1984. Deze analyse van de menselijke seksualiteit werd gebundeld en nog vaak aangehaald en verder uitgewerkt in encyclieken en brieven. In de Theologie van het Lichaam biedt de inmiddels heilig verklaarde paus een antropologie waarin het menselijk lichaam God zichtbaar maakt. Hierin bestudeert hij man en vrouw voor en na de zondeval, en ook tijdens de opstanding van de doden. Hij onderzoekt de natuur van het huwelijk, het celibaat en de maagdelijkheid en hij breidt Humanae Vitae en de leer over contraceptie uit.
Volgens de auteur Christopher West, is het centrale punt in deze leer dat ‘alleen het lichaam capabel is om zichtbaar te maken wat onzichtbaar is: het spirituele en het goddelijke. Het is geschapen om een teken te zijn van het mysterie dat voor alle tijden in God verborgen lag, door het zichtbaar over te dragen in deze wereld.’"
Momenteel wordt de Theologie van het Lichaam wijdverspreid gebruikt bijvoorbeeld voor huwelijkscursussen in de katholieke bisdommen.Susan Klemond (June 30, 2011). "Marriage Preparation 2.0". National Catholic Register. In 2016 kwam een Nederlandse vertaling tot stand die uitgegeven werd door uitgeverij Betsaida. Voor die tijd verscheen ‘Menselijke liefde in het plan van God’, een toegankelijke versie voor het groter publiek.
Voorafgaande ontwikkelingen in de geschiedenis van deze leer De series van toespraken zijn gegeven als een reflectie op de schepping van de mens als vrouw en man, als een seksueel wezen. Ze geven antwoord op een aantal vervormde ideeën en houdingen die hun oorsprong vinden in de seksuele revolutie. Johannes Paulus II adresseert daarin hoe het gemeenschappelijke begrip van het menselijke lichaam, namelijk de visie dat het lichaam puur als iets mechanisch/technisch wordt gezien, leidt tot objectificatie. Oftewel, een reductie tot object en een verlies aan inzicht en begrip van de intrinsieke en persoonlijke betekenis van het lichaam. De ideeën van Paus Johannes Paulus II zijn beïnvloed door de fenomenologische benaderingen van Edmund Husserl en Max Scheler en in het bijzonder de theorie van Thomas van Aquino die het menselijk handelen analyseert in de context van daden, uit vrije wil gekozen, en wat werd gevoeld, met de vooronderstelling dat deze acties mogelijk zijn gemaakt dankzij de eenheid van ziel en lichaam zoals vereist door hylomorfisme. Belangrijke geschriften van voor zijn pausschap zijn Love and Responsibility, the Acting Person, en verschillende verslagen verzameld in Person and Community. Op deze thema’s bouwt Paus Johannes Paulus II voort in zijn theologische antropologie, waarin de analyse van de menselijke natuur in relatie tot God centraal staat. De Theologie van het Lichaam presenteert een interpretatie van het fundamentele betekenis van het lichaam, in het bijzonder de sekseverschillen en de complementariteit. Een interpretatie die zich er op richt om de hedendaagse filosofische denkbeelden uit te dagen. Desondanks is de Paus zijn persoonlijke fenomonologie een ‘echo van wat hij leerde van de heilige Johannes van het Kruis’ en is het ‘in harmonie met de heilige Thomas van Aquino.’
Francis Bacon Francis Bacon was een vroege empiricus die zich concentreerde op kennisproblemen. In zijn Great Instauration betoogde hij dat de huidige staat van kennis onvolwassen is en niet vooruitgaat. Zijn doel was om het menselijke verstand gezag te laten hebben over de natuur door middel van begrip en kennis. Bacon debatteerde tegen de doeloorzaak en vormoorzaak (onderdeel van de 'oorzakenleer') van Aristoteles, door te stellen dat "de doeloorzaak de wetenschappen eerder bederft dan vooruithelpt". Hij was van mening dat focussen op de vormoorzaak een belemmering is voor kennis, omdat macht wordt verkregen door te focussen op materie die waarneembaar en te ervaren is, en niet door een hersenspinsel. Zijn nadruk op macht over de natuur heeft bijgedragen aan de opkomst van een mechanisch idee over de natuur en de bewering dat ware kennis over de natuur tot uiting komt door mechanische wetten. Paus Johannes Paulus II zag Bacon's opvatting van 'kennis en zijn eigenlijke doel' als het begin van de scheiding tussen persoon en lichaam, zijn doel is om deze twee te verzoenen.
René Descartes René Descartes bevorderde een wiskundige benadering van filosofie en epistemologie (theorie over kennis) door scepsis en rationalisme, waarbij hij de praktische waarde van macht over de natuur benadrukte. In zijn 'Discours de la méthode', zei Descartes, "we kunnen een praktische [filosofie] vinden, door de aard en het gedrag van vuur, water, lucht, sterren, de hemelen en alle andere lichamen die ons omringen te kennen ... we kunnen deze entiteiten benutten voor alle doeleinden waarvoor ze geschikt zijn, en maken onszelf dus de meesters en bezitters van de natuur." Naast het belang van macht over de natuur, drong Descartes (zoals Bacon) aan op het afwijzen van de doeloorzaak, en verklaarde dat "de hele klasse van oorzaken die mensen gewoonlijk ontlenen aan het 'doel' van een ding, naar mijn mening volkomen nutteloos is."
De praktische filosofie van Descartes introduceerde ook een dualisme tussen de geest en het fysieke lichaam, gebaseerd op de overtuiging dat het twee verschillende substanties zijn. Het lichaam is materie die ruimtelijk wordt uitgebreid, terwijl de geest de substantie is die denkt en de rationele ziel bevat. Paus Johannes Paulus II reageerde op dit dualisme in zijn 'Letter to Families' in 1994: "Het is typerend voor het rationalisme om een radicaal contrast te maken in de mens tussen geest en lichaam, tussen lichaam en geest. Maar de mens is een persoon in de eenheid van zijn lichaam en geest. Het lichaam kan nooit worden gereduceerd tot louter materie." Paus Johannes Paulus II beweerde tijdens de Theologie van het Lichaam toespraken, dat de grimmige Cartesiaanse tegenstelling tussen lichaam en geest leidt tot menselijke seksualiteit als een gebied voor manipulatie en uitbuiting, in plaats van verwondering en eenheid.
Immanuel Kant Paus Johannes Paulus II gaf toe dat het werk van Immanuel Kant het startpunt was voor veel van zijn reflecties.Wojtyla, Karol (1979). The Acting Person. Sprinter. Kant geloofde, net als Bacon en Descartes, dat de natuurwetenschap alleen door de wiskundig-materialistische deterministische studie van de natuur vooruitgang kon boeken. Kant zag echter het gevaar in van die natuurwetten als God werd buitengesloten, omdat moraliteit en religie in twijfel worden getrokken. Kant loste dit op door erop te staan dat de theoretische rede beperkt is met betrekking tot moraliteit en religie. De rede en meetbare gegevens mogen niet worden gebruikt om te proberen de vraag van God te beantwoorden. Kant verklaarde: "Ik moest de kennis afschaffen om ruimte te maken voor geloof." Dat geloof leidde tot de ontwikkeling van Kants ‘personalisme’. Personalisme is een filosofische school waarbij wordt gezocht naar het beschrijven van het unieke karakter van God als Allerhoogste Persoon of een menselijk persoon in de natuurlijke wereld, vooral in relatie tot dieren. In zijn ‘Critique of Pure Reason’ zei Kant: "de overtuiging [van geloof] is geen logische maar een morele zekerheid; en omdat het berust op subjectieve grondslagen (van de morele houding), moet ik zelfs niet zeggen: het is moreel gezien zeker dat er een God is, enz., maar ik moet zeggen, ik ben moreel zeker, enz." Door deze ideologie kan elke persoon zijn eigen voorwaarden voor de realiteit en zijn moraal kiezen, omdat ze niet kunnen worden tegengegaan door het theoretisch redeneren.Schmitz, Kenneth (1993). At the Center of the Human Drama: The Philosophical Anthropology of Karol Wojtya/Pope John Paul II. Catholic University of America Press. p. 136. .
Kants personalisme ontstaat uit geloof en is van toepassing op onze morele waardigheid, autonomie en vrijheid. Paus Johannes Paulus II was het eens met sommige aspecten van zijn personalisme, maar bekritiseerde Kant als 'anti-trinitair’ in zijn personalisme, welke het relationele karakter van de Drie-eenheid verwijdert om zich op een autonoom zelf te concentreren. Kants opvattingen over het ‘autonome zelf’ plaatsten het geweten van ieder mens als een persoonlijke "wetgever" voor de subjectieve moraal, maar Johannes Paulus II betoogde dat het geweten van een mens geen morele normen kan scheppen, maar ze in objectieve waarheid moet ontdekken.
Het verschil tussen de visie van Kant en de visie van Paus Johannes Paulus II op het personalisme wordt door de Theologie van het Lichaam duidelijk gemaakt in uiteenzettingen over seks, het huwelijk en polygamie. Kant had twee principes van seksuele ethiek: dat men niet louter voor het plezier mag “genieten" van een andere persoon en dat seksuele vereniging inhoudt dat men zichzelf aan een ander geeft. Paus Johannes Paulus II was het eens met deze beginselen, maar was het niet eens over de betekenis en redenering achter de beginselen. Kant geloofde dat mensen hun autonomie en waardigheid verliezen in seksuele handelingen, omdat ze worden gereduceerd tot dingen die worden gebruikt voor plezier. Het huwelijk lost dat op door de echtgenoten "levenslang wederzijds bezit te geven van hun seksuele kenmerken". Kants uitleg van het huwelijk verandert echter nog steeds niet de objectiverende aard van seks, het staat het alleen toe als wettig. Paus Johannes Paulus II verklaart echter de seksuele handeling in het huwelijk als een vervulling van de natuurlijke wet de eigen is aan de huwelijkse liefde. In plaats van te objectiveren en depersonaliseren, is het verrijkend voor een persoon omdat het een oprecht geschenk is van zichzelf in liefde. Paus Johannes Paulus II benadrukt de echtelijke liefde, terwijl Kant het niet erkent.
Johannes van het Kruis Toen Paus Johannes Paulus II's zijn Theologie van het Lichaam ontwikkelde was zijn fundamentele overtuiging over liefde afgeleid van de heilige Johannes van het Kruis (San Juan de la Cruz), een Spaanse mysticus en kerkleraar. Voordat Karol Wojtyla Paus Johannes Paulus II werd verdedigde hij zijn proefschrift, het werd vertaald in een boek met de titel 'Geloof volgens de heilige Johannes van het Kruis'. In dat werk komt de invloed van Johannes van het Kruis naar voren met zijn overtuiging dat de relatie met God een verenigend proces is waarin de elementen dynamisch worden geactiveerd. Een andere invloed is dat hij liefde hoger waardeert dan geloof, en die liefde "trekt de persoon naar een echte ontologische en psychologische vereniging met God".
De "Sanjuanistische driehoek" van liefde bestaat uit drie punten: 1) Liefde is zelf-gevend; 2) De liefde in het goddelijk kindschap en de echtelijke liefde in het huwelijk zijn het zichzelf gevende paradigma; 3) De relatie tussen de Vader, de Zoon en de Heilige Geest binnen de Drie-eenheid is het model van zelf-gevende liefde. Door pure liefde ervaart iemand God in de "wederzijdse uitwisseling van het zelf wegschenken".
Thomas Petri OP schrijft: "We kunnen uit de observatie van Wojtyla opmerken dat God voor Johannes van het Kruis objectief is maar niet objectiveerbaar voor het verstand, die zich natuurlijk leent voor de personalistische norm, uiteindelijk zal dit de hoofdrol spelen in Wojtyla's denken. Net als de persoon van God, kan geen enkel menselijk persoon ooit slechts een object zijn in ons handelen, maar moet de mens in relatie begrepen worden."
Onderwerpen