thumb|Een groep Chakassen bij Minoesinsk De Chakassen (Chakassisch: Тадарлар, Tadarlar) zijn een Turks volk dat voornamelijk in de Russische republiek Chakassië in Zuid-Siberië woont. De Chakassen vormen met een aantal van rond 73.000 slechts 12% van de totale bevolking van de republiek. Nu het Chakassisch door een afnemend aantal wordt gesproken en meer dan 50% met een Russische partner trouwt is sprake van voortgaande assimilatie.Hunmagyar
De meeste stammen van de Chakassen noemden zichzelf de Tadar. De naam "Chakassen" is redelijk recent exoniem uit de Sovjettijd en is waarschijnlijk ontleend aan de naam hyagas, een oude term die de Chinezen gebruikten om alle volkeren die leefden in de Minoesinskdepressie aan te duiden.
Het houden van schapen en rundvee komt nog vrij algemeen voor.Economic Development of Khakassia, Dr. V.A. Koesjpanakov, University of Khakassia, in "Himalayan and Central Asian Studies", vol. 13 (2009) Wat betreft landbouwactiviteiten is het houden van vee, varkens en schapen bij de Chakassen oververtegenwoordigd vergeleken met de Russische bevolking in de republiek.
Regelmatig opgetreden volksverhuizingen bemoeilijken het vaststellen van de herkomst van de Chakassen. Wat wij nu de Chakassen noemen is ontstaan door een gecompliceerde vermenging van meestal Turkse, maar ook enkele niet-Turkse etnische elementen. De oorsprong van de Turkse volkeren en met name de Kirgiezen ligt waarschijnlijk in en rond het Altajgebergte. Door volksverhuizingen kwam een aantal van hen in het bekken van de boven-Jenisej, het gebied rond de huidige steden Abakan en Minoesinsk, terecht. Zij mengden zich geleidelijk met andere stammen en vormden vanaf de eerste eeuw voor Chr. de Jenisej-kirgiezen.
Taal Het Chakassisch is een Turkse taal die doorgaans wordt gerekend tot de Siberische of Noordoost-Turkse talen.Ethnologue Omdat de onderlinge verschillen tussen de Turkse talen niet zo groot zijn hanteren niet alle taalkundigen dezelfde onderverdeling. Zo wordt ook wel een Zuid-Siberisch Turkse groep, waartoe dan het Chakassisch behoort, naast de Noordoost-Siberische onderscheiden.Overzicht Turkse talen - Universiteit Frankfurt Een compromis is een Zuid-Siberische subgroep.L. Johanson & E.A. Csato The Turkic Languages Londen, 1998 V.G. Karpov rekent het Chakassisch echter tot de Oeigoer-Oghuzgroep.Khakas People and their Language V.G. Karpov in "Himalayan and Central Asian Studies", vol. 13 (2009)
De taal ontstond eigenlijk pas in de loop van de 19e en begin 20e eeuw uit de twee belangrijkste dialecten van de streek. In de Sovjettijd ging het gebruik van de taal geleidelijk achteruit omdat het onderwijs steeds meer Russischtalig werd. Minderheidstalen werden oorspronkelijk tijdens de korenisatie sterk gepromoot, maar verloren later aan prioriteit. De regering van de republiek die in 1992 ontstond stelt zich positiever op. Onderwijs vindt weer deels in het Chakassisch plaats. Er verschenen meerdere publicaties in deze taal, o.a. een kinderbijbel, kookboek en woordenboek. Van de bijna 73.000 Chakassen spreken nog ruim 42.000 deze taal (2010).Перепись-2010 Vrijwel allen spreken ook Russisch. Beïnvloed door de omringende volken, bevat de taal veel leenwoorden uit het Russisch en Mongools. In tegenstelling tot de West-Turkse talen ontbreken leenwoorden uit het Arabisch en Iraans.The Peoples of the Red Book
Geschiedenis
Brons- en ijzertijd Het boven-Jenisejbekken (of Minoesinskbekken) kende van 1300 tot ongeveer 800 voor Chr. de Karasoekcultuur; daarna tot 200 v.Chr. de Tagarcultuur, de Siberische cultuur die verwant is met de Scythen in dezelfde periode. Vindplaatsen in het Minoesinskbekken duiden erop dat er veel koper- en metaalbewerking plaatsvond. De bewoners konden paardrijden, hadden kudden vee en schapen en kenden een half-nomadisch bestaan.Ancient Historical and Cultural Heritage of Khakassia, Dr. A. Gotlib & Dr. V. Zubkov, University of Khakassia, in "Himalayan and Central Asian Studies", vol. 13 (2009) De Tagarcultuur wordt in Chinese bronnen geïdentificeerd met de Dingling. Chester S. Chard denkt dat de Karasoekbevolking geen grote rol speelde in het ontstaan van de Tagarstammen.New Developments in Siberian Archeology, blz. 124 Chester S. ChardThe Proto-Turkic Urheimat & The Early Migrations of Turkic Peoples Dit is gebaseerd op vondsten in het Minoesinskbekken. De bevolking aldaar zou in die tijd al niet homogeen zijn geweest, er zijn zowel ronde (brachycraniale) als langwerpige (dolichocraniale) schedels gevonden.
Groepen Xiongnu kwamen rond 200 v.Chr. vanuit Mongolië de Altaj en het boven-Jenisejbekken binnen, onderwierpen de Dingling en mengden zich met de reeds aanwezige Europide bevolking. Van 60-30 v.Chr. ontstond een vereniging van Dingling en Kirgiezen toen de laatsten door de Xiongnu werden gedwongen het meer Hjargas Nuur te verlaten en naar het Minoesinksbekken te gaan. Daar werden plaatselijke Oeigoerse en andere elementen door hen opgenomen. Uit deze samensmelting van volken ontstond van de 6e tot 13e eeuw de staat Hyargas of Jenisej-Kirgiezen, die na 847 AD zijn grootste uitgestrektheid bereikte.Origin and Development of Khakass Statehood Dr. E. Mamusjeva, University of Khakassia, in "Himalayan and Central Asian Studies", vol. 13 (2009) Sommige historici noemen het een Kirgiezische staat omdat een Kirgiezische clan regeerde.
De Russische antropoloog V.V. Radlov vatte het probleem van de etnogenese van de Chakassen als volgt samen:
Tot de 20e eeuw In het midden van de 6e eeuw ontwikkelde zich het Turkse Kaganaat van de Göktürken, een groot Turkstalig gebied met centrum in de Altaj. In de loop van de 7e eeuw werd dit bedreigd door de Oeigoeren en door hen in 745 verslagen waarna het Oeigoerse Rijk ontstond. Het uiteenvallen van het Turkse kaganaat bood de Jenisej-Kirgiezen de kans een eigen kaganaat te vestigen. De Jenisej-Kirgiezen (of Hyagas) wonnen aan macht, invloed en welvaart. In de 9e eeuw konden ze de Oeigoeren verslaan en kregen zelfs controle tot over huidig Mongolië. Deze staat bleef voortbestaan tot 1293 toen een nieuwe inval door Mongolen had plaatsgevonden.Siberia: a Cultural History, Antony Haywood Ch. 1Sharpe|isbn=978-1-56324-535-0 blz. 71
Van de 15e tot begin 18e eeuw waren de Jenisei-Kirgiezen een belangrijke etnische groep in het Minoesinskbekken en omgeving. Het was overigens een confederatie van verschillende stammen die geleidelijk last kregen van toenemende belangstelling van Rusland, de Oirat-Mongolen en de Dzjoengaren. Bij verdrag gesloten tussen de Dzjoengaren (een van de Oirat-stammen) en de Russen in 1635 werd de Jenisej-Kirgiezen opgelegd belasting te betalen.Millward 2007, p. 89.
In 1703 werden leden van de regerende stam gedeporteerd naar het kanaat Dzjoengarije en later (1761) naar noordoost China, waar ze bekend werden als de Fuju-Kirgiezen. Hun nakomelingen wonen nog in Noordoost-China maar zijn klein in getal en dicht bij totale assimilatie met Mongolen en Han-Chinezen.Tchoroev (Chorotegin) 2003, p. 110.Pozzi & Janhunen & Weiers 2006, p. 113.Harrassowitz Verlag|isbn=978-3-447-05378-5 De deportatie van 1703 deed de opinie in het gebied ten gunste van Rusland veranderen, in 1707 kwam het gebied onder controle van tsaristisch Rusland en kwam een instroom van Russische boeren op gang. Vanaf 1820 werd in de omgeving van Minoesinsk goud gedolven, het werd een plaatselijk industrieel centrum.
De Russen gebruikten in de Tsarentijd de naam Tataren voor alle Turkse volkeren wat ertoe leidde dat Chakassen zichzelf Tadar noemen, wat geen historische naam is.November 2004|publisher=John Benjamins Publishing Company|isbn=978-90-272-7516-5 E. Vajdar, blz. 215 ev. Ze gebruikten lange tijd zelf de naam Chakassen niet om zich aan te duiden. Ze werden door de Russen ook Abaka-tataren genoemd, naar de belangrijkste woonplaats. Ook het "Chakassisch" bestond eigenlijk nog niet. Bij een onderzoek in 1903 werd een zestal Turkse talen en dialecten in dat gebied met elkaar vergeleken; daarbij werd het Chakassisch echter niet genoemd.
Gedurende de 19e eeuw namen veel Chakassen de Russische levensstijl over en gingen over op het Russisch-orthodoxe geloof. Sjamanisme met boeddhistische invloeden is echter niet verdwenen en wordt naast het christendom gepraktiseerd.Russia Religion-Encyclopædia Britannica In het begin van de 20e eeuw waren de Turkse groepen meer en meer geconsolideerd geraakt en in 1918 werd tot gebruik van de aanduiding "Chakas" besloten; vanaf toen werd gesproken van "het Chakassisch volk en de Chakassische taal".
20e eeuw Tijdens de Russische revolutie van 1905 ontstond een beweging naar autonomie. Toen in 1923 de Sovjets aan de macht kwamen werd het Nationaal District van Chakassië ingesteld, waarbij diverse etnische groepen kunstmatig werden samengevoegd tot de "Chakassen". Betreffende groepen gebruikten zelf deze naam niet, wel spraken ze dezelfde taal of in ieder geval zeer verwante dialecten. In 1930 werd dit district de Chakassische Autonome Oblast als onderdeel van de Kraj Krasnojarsk.
Toen in 1930 de collectivisatie werd afgekondigd, beoefende een deel van de bevolking nog de half-nomadische veeteelt. In 1937 werkte inmiddels 93% op een collectieve boerderij en woonde in houten huizen in dorpen. Diverse beslissingen uit de planeconomie hadden een ongunstig effect op het ecosysteem van de steppen. In de jaren rond 1960 werd te veel land omgeploegd maar niet gebruikt. Het gevolg was winderosie. De vestiging van wolverwerkende industrie in de jaren 60 leidde tot een te grote toename van het aantal schapen, meer dan het land aankon.Traditional institutions and knowledge of Siberian aboriginal community S. Panakarova & M. Vlasov, Russian Academy of Sciences (2013)
De Republiek Chakassië in zijn huidige gedaante werd opgericht in 1992.
Categorie:Volk in Siberië Categorie:Volk in China Categorie:Chakassië