thumb|Protesilaos (rechts) pleit voor zijn terugkeer bij Hades. Detail van een Romeinse sarcofaag in de Santa Chiara te Napels (na het jaar 150).Paul Zanker en Bjorn C. Ewald, Living with myths. The imagery of Roman sarcophagi, Oxford 2012, p.95 Protesilaos (Oudgrieks: ) of Protesilaüs (Latijn: Protesilaus) was in de Griekse mythologie een strijder in de Trojaanse Oorlog. Hij is vooral bekend omdat hij als eerste Griek bij Troje stierf, en omdat hij vanwege het grote verdriet van zijn vrouw Laodameia tijdelijk uit de Onderwereld terug mocht keren.
Naam Volgens Hyginus zou Protesilaos aanvankelijk Iolaos (Latijn: Iolaus) hebben geheten, en pas na zijn dood de naam Protesilaos hebben gekregen.Hyginus, Fabula 103 Voor de precieze betekenis van zijn naam worden verschillende betekenissen gegeven, hoewel over het eerste deel Prot-, afkomstig van (prootos, 'eerste'), overeenstemming is: "erster Volksentsender"Fick-Bechter, Die griechischen Personennamen, Göttingen 1894, geciteerd door J. Mehler, Woordenboek op de gedichten van Homèros, Den Haag/Rotterdam 1972 , gevormd uit en , "eerste van het leger"Trzaskoma, Scott Smith en Brunet (2004), p. 19 en "eerste van het volk" of "eerste springer".Reeson (2001), p. 114
Mythologie Volgens Homeros' Ilias was "de krijgshaftige Protesilaos" heerser over Phylake en nog een aantal andere plaatsen in Thessalië. Hij kwam met veertig schepen naar de Trojaanse Oorlog, maar werd meteen op het moment dat hij bij aankomst van zijn schip afsprong door een Trojaan gedood. Daarmee was hij de eerste van de Grieken die gedood werd bij Troje. Zijn broer Podarkes nam vervolgens de leiding over de soldaten van Phylake over.Ilias 2.695-710 Volgens verschillende latere teksten was het de Trojaanse prins Hektor die Protesilaos doodde,Ovidius, Metamorfosen 12.67-68; Loukianos, Dodengesprekken 23.1; Hyginus, Fabula 103; Proklos, Chrestomathie A en was het al door een orakel voorspeld dat de eerste Griek die de kust van Troje zou aanraken, zou sterven.Hyginus, Fabula 103
Laodameia thumb|Laodameia. Miniatuur uit een Frans handschrift van Ovidius' Heldinnenbrieven
Protesilaos was getrouwd (in sommige versies had het huwelijk vlak voor zijn vertrek naar Troje plaatsgevonden) met Laodameia (Latijn: Laodamia), een dochter van Akastos. Een van de Heldinnenbrieven van Ovidius is een brief van Laodameia aan haar man, waarin zij hem schrijft na zijn vertrek naar Aulis, waarvandaan de Grieken naar Troje zouden gaan. Zij treurt om zijn vertrek, vreest voor zijn dood en in het bijzonder voor Hektor.Ovidius, Heldinnenbrief 13
Toen Protesilaos dan daadwerkelijk bij Troje was gestorven, was zij zo bedroefd dat Hades, de god van de Onderwereld, hem toestond om onder begeleiding van Hermes voor een paar uur, één nacht of voor één dag terug te keren naar de aarde om met haar te spreken.Loukianos, Dodengesprekken 23.1; Hyginus, Fabula 103; de bronnen verschillende over de precieze toegestane lengte van de terugkeer. Toen hij weer naar de Onderwereld ging, pleegde Laodameia zelfmoord. In de versie van Hyginus zou zij echter daarvoor nog een bronzen beeld met het uiterlijk van Protesilaos hebben laten maken, dat zij in haar slaapkamer beminde. Toen zij betrapt werd, liet haar vader Akastos een brandstapel maken om het beeld te verbranden, maar Laodamia wierp zichzelf ook op de brandstapel, en kwam zo aan haar einde.
Verering In de oudheid waren er verschillende heiligdommen aan Protesilaos gewijd. Zo noemt Pindaros een heiligdom van Protesilaos in Phylake.Pindaros, Isthmische Ode 1 Verder maakt Herodotos er melding van dat in Elaious (op het schiereiland Gallipoli, in de buurt van Troje) zich het graf van Protesilaos en daaromheen een aan hem gewijd heiligdom bevond. De schatten ervan werden volgens Herodotos geroofd door Artayktes, een stadhouder van de Perzische koning Xerxes I.Herodotos, Historiën 7.33 en 9.116, 120
Literatuur Hoewel de mythe van Protesilaos niet zo vaak in de latere literatuur is verwerkt als veel andere Griekse mythen, is toch met name het onderwerp van het verdriet van Laodameia en Protesilaos' terugkeer uit de Onderwereld een aantal keer gebruikt: De Griekse tragediedichter Euripides uit de 5e eeuw v.Chr. schreef een tragedie over Protesilaos en Laodameia, maar die is met uitzondering van enkele fragmenten verloren gegaan. De Romeinse dichter Marcus Pacuvius (2e eeuw v.Chr.) zou ook een tragedie over Protesilaos hebben geschreven. Catullus, een Romeins dichter uit de 1e eeuw v.Chr., verwerkte in zijn 68e gedicht het verhaal van Protesilaos en Laodameia. De Engelse dichter William Wordsworth schreef in 1815 een gedicht over het paar, getiteld Laodamia. De Nederlandse dichter Martinus Nijhoff schreef in mei 1940 Protesilaos en Laodamia; een idylle, gebaseerd op de mythe van Protesilaos. Dit gedicht werd door Rudolf Escher in 1946 op muziek gesteld als 'zangspel' met dezelfde titel.Willem Boogman, 'Protesilaos'Het gedicht van Nijhoff op DBNL
Categorie:Personage in de Ilias Categorie:Griekse onderwereld