"Eén land, twee systemen" is een grondwettelijk principe bedacht door Deng Xiaoping, de leider van de Volksrepubliek China, voor de hereniging van China in de vroege jaren tachtig. Hij stelde een een-Chinabeleid voor, waarin individuele regio's zoals Macau en Hongkong hun eigen economische en bestuurlijke systemen mogen behouden, terwijl de rest van de Volksrepubliek China (of simpelweg "China") het socialisme met Chinese karakteristieken gebruikt. Onder dit principe kunnen beide regio's de eigen regeringssystemen met wettelijke, economische en financiële aangelegenheden hebben, inclusief buitenlandse betrekkingen.
Achtergrond in de context van Hongkong
Hongkong was een kolonie van het Verenigd Koninkrijk, geregeerd door een Gouverneur gedurende 156 jaar vanaf 1841. Vier jaar lang was het echter bezet door Japan tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1997 is Hongkong weer overhandigd aan China. China moest echter wel een aantal voorwaarden accepteren, die benoemd worden in de Chinees-Britse gezamenlijke verklaring. Daarin is onder andere opgenomen dat er een mini-grondwet opgesteld moest worden voor Hongkong voordat het overhandigd zou worden. Deze basiswet verzekert dat Hongkong haar kapitalistische economische systeem en haar eigen munteenheid (de Hongkongse dollar), wettelijk systeem, wetgevend systeem en rechten en vrijheden van de mensen nog 50 jaar lang zou behouden, als een speciale bestuurlijke regio (SAR) van China. Omdat deze afspraak pas in 2047 afloopt, heeft Hongkong de mogelijkheid gehad om in veel internationale situaties een eigen entiteit te vormen, in plaats van onderdeel te zijn van China. Bijvoorbeeld bij de Olympische Spelen, of bij de Wereldhandelsorganisatie."1898 and all that—a brief history of Hong Kong". The Economist, 28 juni 1997.
De Chinese renminbi is geen wettelijk betaalmiddel in Hongkong. Ook is de Hongkongse dollar geen wettelijk betaalmiddel in China. Door de gezamenlijke verklaring is een visum of toestemming nodig om de grens te passeren tussen Hongkong en China. Mensen in Hongkong hebben meestal een Hongkong (SAR) paspoort, in plaats van een Chinees paspoort. De officiële talen in Hongkong en de koloniale geschiedenis zijn belangrijke factoren waarmee Hongkong zich onderscheidt van China. In China is de officiële voertaal Mandarijn en in Hongkong zijn de officiële talen Kantonees en Engels. De regering van China heeft controle over de buitenlandse zaken van Hongkong en ook over de interpretatie van de basiswet. Het laatste heeft voorstanders van democratie en sommige andere inwoners van Hongkong laten denken dat Hongkong nooit een echt algemeen kiesrecht, zoals beloofd in de basiswet, heeft gehad, omdat China de Chief Executive uit een lijst namen selecteert (een nomenklatoera). Ook mogen enkel hoge regeringsfunctionarissen stemmen. Dit heeft in 2014 geleid tot de "paraplu-beweging" en massademonstraties. Ook in 2019 zijn er massademonstraties (1,7 miljoen demonstranten op 11 en 18 augustus) uitgebroken. Terwijl de demonstraties aan het begin gingen om protest tegen een uitleveringswet, zijn de demonstraties geleidelijk uitgegroeid tot demonstraties voor het algemeen kiesrecht, en wordt het aftreden van Carrie Lam, de Chief Executive, geëist.
Hongkong en Macau
Deng Xiaoping stelde tijdens de onderhandelingen met de Britse premier Margaret Thatcher voor om het "één land, twee systemen"-principe op Hongkong toe te passen wanneer de pacht van de New Territories aan het Verenigd Koninkrijk in 1997 zou aflopen. In gesprekken met Portugal werd voorgesteld om dit principe ook van toepassing te verklaren op Macau.
Het principe houdt in dat Hongkong en Macau, ondanks het feit dat China socialistisch is, voor een duur van ten minste vijftig jaar na hun hereniging met China hun bestaande systemen en hoge mate van autonomie behouden. Wat na 2047 in Hongkong en na 2049 in Macau zal gebeuren is nooit publiekelijk gezegd.
Artikel 5 van de basiswet van de Speciale bestuurlijke regio Hongkong luidt:
The socialist system and policies shall not be practised in the Hongkong Special Administrative Region, and the previous capitalist system and way of life shall remain unchanged for 50 years.Luo, Jing. Over A Cup of Tea: An Introduction To Chinese Life And Culture. (2004). University Press of America China. Wong, Yiu-chung. (2004). One Country, Two Systems in Crisis: Hong Kong's Transformation. Lexington Books. Hong Kong. .
De oprichting van deze twee zogenaamde Speciale Administrative Regio's (SARs) is toegestaan door artikel 31 van de grondwet van China, waarin is bepaald dat de staat wanneer nodig SARs mag oprichten, en dat de systemen die daar ingesteld worden moeten zijn voorgeschreven in een door het Nationaal Volkscongres aangenomen wet, in het licht van de speciale voorwaarden.
De Speciale bestuurlijke regio's Hongkong en Macau zijn opgericht op respectievelijk 1 juli 1997 en 20 december 1999, direct nadat China de soevereiniteit over de regio's overnam.
Raamwerk Hongkong en Macau zijn verantwoordelijk voor hun eigen interne aangelegenheden, zoals immigratie, douane, uitlevering, en rechtspraak. Een belangrijke uitzondering op de regels van China is dat Hongkong en Macau de eigen taal (Kantonees) en het eigen schrift (traditioneel Chinees) mogen blijven gebruiken in het openbaar onderwijs en radio- en televisie-omroepen. De rest van China hanteert Mandarijn en het vereenvoudigd Chinees schrift. De diplomatieke betrekkingen en de militaire verdediging van de regio's is echter de verantwoordelijkheid de Centrale Volksregering in Peking.
Hongkong is het Engelse common law-systeem blijven gebruiken, en Macau het Portugese continentale recht.
Uitvoering In Hongkong is het systeem uitgevoerd via de basiswet van het gebied, in vereniging met de Chinees-Britse gemeenschappelijke verklaring. Gelijksoortige afspraken zijn gemaakt in Macau. Onder de mini-grondwetten hebben beide SARs een hoge mate van autonomie en genieten uitvoerende, wetgevende en onafhankelijke rechtelijke macht, waaronder ook een hoog rechtshof valt. Ze formuleren hun eigen monetaire en financiële regels, behouden hun eigen munteenheden, hebben eigen regels voor scholing, cultuur, sport, sociale uitkeringen en zo voorts. Alles binnen het raamwerk van de basiswet.
Zoals benadrukt door de basiswet mogen afgevaardigden van de regeringen van de SARs deelnemen aan diplomatieke onderhandelingen die direct effect hebben op de regionen. Wel is het zo dat de Chinese regering verantwoordelijk is voor de buitenlandse zaken en de militaire verdediging van de SARs. Ook mogen de SARs deelnemen aan internationale organisaties die niet enkel invloed hebben op een staat in de vorm Hongkong, China en Macau, China. Als onafhankelijke economische entiteiten zijn zowel Hongkong als Macau lid van de Wereldhandelsorganisatie. Hongkong is ook een van de leden van APEC.
De basiswet van Hongkong voorziet ook in grondwettelijke bescherming van een aantal fundamentele mensenrechten en vrijheden. Om specifiek te zijn, het internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten, het internationaal verdrag inzake economische, sociale en culturele rechten en het internationaal arbeidsrecht verdrag. Deze zijn uitgevoerd onder artikel 39 van de basiswet van Hongkong en de Hongkong Bill of Rights Ordinance, wat onder gebracht is in hoofdstuk 383 van de wet van Hongkong.
Desalniettemin vinden zowel de regering van China als de regering van Hongkong dat het principe succesvol is ingericht. Ze halen daarbij rapporten aan van de Verenigde Staten van Amerika en van het Verenigd Koninkrijk.
De staatsraad van China in Beijing onderhoudt de betrekkingen met de regering van Hongkong via het kantoor van de centrale regering in Hongkong. Voor Macau wordt het kantoor van de centrale regering in Macau gebruikt. De tegenhangers daarvan zijn het kantoor van de regering van de Hongkong SAR in Beijing en het kantoor van de regering van Macau in Beijing.
Waarnemingen van de slijtage van de autonomie in Hongkong Nadat het Verenigd Koninkrijk Hongkong overdroeg aan China in 1997, beloofde Beijing dat Hongkong vrij zou zijn om de eigen regering te kiezen. Het lijkt erop dat Beijing een ander idee heeft van wat vrije verkiezingen zijn dan de democratische beweging in Hongkong. Het leek er op dat de communistische partij van China vrije verkiezingen toe zou staan in Hongkong. Later bleek echter dat Hongkongers enkel mochten stemmen op een lijst van kandidaten die door Beijing geselecteerd zijn: een Nomenclatuur. Een van de redenen voor de 'paraplu'-demonstraties in 2014 was dat Beijing deze belofte van volledig vrije verkiezingen in 2017 had verbroken. Daarom eisten de mensen "echt algemeen kiesrecht".Jonathan Kaiman, Hong Kong’s umbrella revolution – the Guardian briefing, The Guardian, 30 September 2014, retrieved on 23 July 2017
Verschillende incidenten hebben de burgers van Hongkong ertoe aangezet om vragen te stellen over de belofte van een hoge mate van autonomie voor Hongkong van de regering van China. Sommige internationale observanten en mensenrechten organisaties hebben twijfels uitgesproken over de toekomst van de politieke vrijheden in Hongkong. In het jaar na de overdracht lieten onderzoeken nog zien dat de burgers in hoge mate tevreden waren met de handen-af-van relatie tussen Beijing en de voormalige kolonie.
In het tweede jaar na de overdracht passeerde de voorlopige wetgevende raad wetten die verblijfsrechten beperkten. Dat leidde tot een rechtszaak tegen de regering, die eindigde met een verlies voor de regering in het hooggerechtshof in 1999. De regering bracht de zaak toen naar het congres in China. De gevestigde wettelijke macht uitte afkeuring van het artikel die Martin Lee beschreef als "het weggeven" van Hongkongs autonomie met een stille tocht. Opinie peilingen lieten zien dat het voorval de burgers het vertrouwen in de regering had doen verliezen, ondanks het feit dat de meesten het eens waren met de positie van de regering en niet met die van het hooggerechtshof.
De voorstellen in artikel 23 van de basiswet van Hongkong uit 2003 (die teruggetrokken werd door massale oppositie) werden verdacht van het ondermijnen van de vrijheid van meningsuiting en de persvrijheid. In 2007 besloot de Staande commissie van het nationale volkscongres dat in 2017 volledig vrije verkiezingen voor de Chief Executive ingevoerd mag worden:
Op 10 juni 2014 gaf Beijing een nieuw rapport uit: The Practice of the "One Country, Two Systems" Policy in the Hongkong Special Administrative Region. Daarin concludeert Beijing de autoriteit over het gebied te hebben. Dit leidde tot kritiek van veel mensen in Hongkong, die zeiden dat de communistische regering verzaakte in de belofte om het "één land, twee systemen"-principe te handhaven.
Tijdens de 'paraplu'-demonstraties in 2014 eisten studenten meer politieke vrijheid in een onmiddellijke reactie op de beslissing van de Staande commissie van het nationale volkscongres (beslissing 831). De deelnemers eisten keuzevrijheid, stemrecht, democratie en, vooral, deelname aan de verkiezingen van het hoofd van de regering van Hongkong. De naam "paraplu beweging" ontstond omdat de studenten zich met paraplu's beschermden tegen de pepperspray van de politie. Daardoor werden paraplu's het symbool van deze beweging. In 2016 werden Joshua Wong, Alex Chow en Nathan Law, studenten-leiders van de demonstraties, aangeklaagd voor hun rollen in de demonstraties en schuldig bevonden. Ook in 2019 zijn massademonstraties (1,7 miljoen demonstranten op 11 en 18 Augustus) uitgebroken. Terwijl de demonstraties aan het begin gingen om protest tegen een uitleveringswet, zijn de demonstraties uitgelopen op demonstraties voor het algemeen kiesrecht en wordt het aftreden van Carrie Lam, de Chief Executive, geëist.
Zaak van de Causeway Bay-boekverkopers