thumb|Perfluoroctaanzuur, een voorbeeld van een PFAS
Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS) is een verzamelnaam voor meer dan 6000 stoffen waarin onder andere een combinatie van fluorverbindingen en alkylgroepen voorkomt. Poly- en perfluoralkylstoffen zijn zogenoemde forever chemicals, stoffen die niet worden afgebroken in het menselijk lichaam of in het milieu.
Stoffen die tot deze groep behoren zijn onder andere perfluoroctaanzuur (PFOA of C8), perfluoroctaansulfonaat (PFOS), perfluorpolyether (PFPE), polytetrafluoretheen (PTFE; merknaam Teflon) en polyvinylideenfluoride (PVDF).
PFAS in polymere vorm bevinden zich in alledaagse producten zoals kleding, geneesmiddelenrapport RIVM 2023, fastfood-verpakkingen, anti-aanbakpannen en in AFFF-blusschuim. Ook veel pesticiden bevatten PFAS. Bronnen van PFAS zijn onder meer afvalstoffen die ontstaan bij de toepassing van de GenX-technologie. Deze afvalstoffen komen met het afvalwater, dat wordt geloosd, in het oppervlaktewater terecht. Een product van de GenX-technologie is teflon (polytetrafluoretheen), dat toegepast wordt als antiaanbaklaag in pannen.Expertisecentrum PFAS Ook een groot aantal geregistreerde geneesmiddelen bevat PFAS.Tabel 1 van het document PFAS in medische producten Geneesmiddelen zijn een bijzondere categorie omdat de inname dan al gauw milligrammen per dag betreft en er alternatieve middelen voorhanden zijn.PFAS-vrij alternatief beschikbaar voor veel PFAS-medicijnen | Pharmaceutisch Weekblad De Europese veiligheidsnorm is circa een halve microgram per week voor eieren. De inname via geneesmiddelen is dus circa 10.000 maal hoger dan de veiligheidsnorm voor eieren.milieubelasting PFAS-geneesmiddelen
Deze stoffen worden bestudeerd en geproduceerd in de organofluorchemie en komen in de natuur niet voor. Ze kunnen zich ophopen in organismen en enkele PFAS zijn mogelijk kankerverwekkend. Ingenieurs- en adviesbureau Sweco publiceerde op 25 november 2019 een zogenaamde hittekaart van 396 sterk verontreinigde locaties in Nederland. Het bureau pleit voor beperking van de productie.
thumb|none|upright=2.5|Effecten van de blootstelling aan pfas op het menselijk lichaamToxicological profile for Perfluoroalkyls, Agency for Toxic Substances and Disease Registry, 2018.
Ontstaan In 1938 ontdekte de jonge chemicus Roy Plunkett van het Amerikaanse chemisch bedrijf DuPont, terwijl hij op zoek was naar een nieuw soort koelvloeistof, bij toeval een chemische verbinding in poedervorm, die bestand bleek tegen hitte, water, vet en vuil. Omdat hij werkte met het gas TFE en dit na afkoeling was overgegaan in vaste stof, kreeg de aldus ontstane stof de naam poly-TFE ofwel PTFE (merknaam Teflon). Na proeven bleek de stof bij verhitting thermoplastisch te worden, en als de stof tot roodgloeiend werd verhit, te verdampen. Bij verbranding bleek er geen residu over te blijven, terwijl de ontledingsproducten glas etsten.
De PTFE bestond bij de ontdekking ervan uit twee koolstofatomen die samen verbonden zijn met vier fluoratomen. Doordat de koolstofatomen elk vier verbindingen kunnen aangaan, kunnen onder de juiste omstandigheden ketens van meer moleculen ontstaan. Wanneer een keten met het uiteinde wordt gekoppeld aan bijvoorbeeld een koolwaterstofmolecuul, heeft het aldus ontstane materiaal specifieke eigenschappen, zoals afstoting van vet en water. Het materiaal bleek meer toepassingsmogelijkheden te hebben, zoals een antiaanbaklaag voor pannen. DuPont patenteerde het product in 1942. Doordat er talloze varianten mogelijk zijn, werden er in de loop van de tijd ruim 6000 varianten geproduceerd.
Afbreekbaarheid Aanvankelijk werd vastgesteld dat de PFAS-stoffen niet of nauwelijks afbreekbaar waren en voor eeuwig in het milieu aanwezig zouden blijven, vandaar de benaming forever chemicals. In 2019 werd op de Princeton-universiteit ontdekt dat Acidimicrobium bacterium A6, een grondbacterie, PFAS kan afbreken. In 2021 werd ook in Nederland ook onderzoek gedaan naar bacteriën die PFAS in de bodem kunnen afbreken.Baanbrekend onderzoek: ‘PFAS-etende bacterie’ mogelijke redding voor grond- en baggerwereld, De Stentor, 5 oktober 2019 Deze bacteriële afbraak is echter nog in grote mate experimenteel. Onderzoeker Peter Jaffé waarschuwde in 2021 “dat er nog meer onderzoek nodig is om te komen tot een bruikbare behandeling voor vervuild water of vervuilde grond”.
Een eerder door Nederland, Duitsland, Denemarken, Zweden en Noorwegen op Europees niveau geformuleerd voorstel om alle PFAS (op uitzonderingen na) te gaan verbieden, kreeg op 4 oktober 2021 bijval vanuit de Belgische regering.
Het is ook mogelijk PFAS op actieve kool te adsorberen en dan bij hoge temperatuur van meer dan 1100 graden Celsius te verbranden. Praktisch is dit lastig uitvoerbaar, daar de meeste verbrandingsinstallaties die temperatuur niet kunnen bereiken.
In 2022 werd in Science bekendgemaakt dat Chinese en Amerikaanse onderzoekers een methode hadden ontwikkeld om in een laboratorium op vrij eenvoudige wijze PFAS af te breken tot onschadelijke elementen. Deze methode maakt het mogelijk op grote schaal PFAS af te breken, in tegenstelling tot voorgaande methoden. In de praktijk bleek de methode echter niet toepasbaar voor zuivering van vervuild water of vervuilde bodem.
Op de meest vervuilde plaats van Nederland, Doetinchem, werd de verontreinigde grond boven de 1000 graden gebakken. Er resteerden 50.000 PFAS-vrije bakstenen. Het productieproces biedt hoop als aanpak voor de PFAS-verontreiniging. Twintig kuub vervuilde klei werd door de firma Claybens uit Doetinchem gehaald en er werden bakstenen van gemaakt. 50.000 stuks, goed voor 8 woningen. Door de verhitting van de klei brak ook de PFAS volledig af. Oktober 2025 kwam naar buiten dat de proef nu grootschalig wordt opgeschaald.In deze baksteen van vervuilde grond zijn PFAS-resten weggebrand. ‘Mijn missie is Nederland schoon bakken’
Medio 2025 kondigde de Belgische firma Haemers technologies aan dat ze PFAS uit vervuilde grond kan omzetten in gas om dit vervolgens te verbranden en zodoende herbruikbare grond over te houden. De zuiveringkosten zouden niet duurder zijn dan klassiek afgraven met gecontroleerde opslag.
Nederland Tijdelijk Handelingskader PFAS in Nederland Op 8 juli 2019 introduceerde staatssecretaris Stientje van Veldhoven van Infrastructuur en Waterstaat een Tijdelijk Handelingskader PFAS. Dit schrijft voor dat één kilo droge grond maximaal 0,1 microgram PFAS mag bevatten. Grond waarvan wordt vermoed dat deze verontreinigd is, moet worden onderzocht. Doordat veelal onduidelijk is waar zich verontreinigingen bevinden en door de brede toepassing van PFAS, kregen veel infrastructuur-, bagger- en bouwprojecten met de regeling te maken, ook als ze al in de plannings- of uitvoeringsfase waren. De financiele gevolgen werden geschat op 800 tot 900 miljoen euro. Het kabinet kondigde op 29 oktober 2019 aan het besluit van de staatssecretaris weer te versoepelen per 1 december 2019. Het RIVM hanteert een ruim 30x soepeler norm dan de staatssecretaris, waardoor er politieke ruimte voor onderhandeling bestaat. Ook Nederlandse gemeenten wachtten niet op de staatssecretaris en gaan zelfstandig ruimere normen hanteren.
Productie Minister Cora van Nieuwenhuizen had in mei 2019 nog een vergunning verleend aan de fabriek van Chemours in Dordrecht om jaarlijks 5 kilo GenXGeen stof maar fabricageproces van fluoralkanen en 2 kilo PFOA te blijven lozen in de rivier de Merwede.In totaal is dit 7 kilo, oftewel 7 miljard microgram per jaar.Minister onder vuur om omstreden vergunning voor Chemours Demonstranten: ‘Liever Chemours lozen dan gif lozen’Nog steeds veel gif in bloed van omwonenden DuPont in Dordrecht
De Tweede Kamer ging mee met de vergunningverlening door steun van de SGP aan de regering. Chemours zette de productie van DuPont voort.
Ook de gemeente Helmond deed in 2017 ervaring op met de problematiek. Een daar gevestigde leverancier van Chemours, Custom Powders, heeft de bodem in de gemeente sterk verontreinigd. Zodoende had de gemeente haar PFAS-verontreiniging goed in kaart gebracht en kon ze in 2019 als eerste gemeentelijk beleid afkondigen.pfas? Helmond heeft het spook bedwongen en bouwt rustig door, de Volkskrant
Normering De vergunningverlening door de Minister om jaarlijks 7 kilo te lozen in de Merwede staat in contrast met het beleid van haar staatssecretaris Van Veldhoven:
Als je het kunt meten moet je het verbieden.
Haar norm lag zodoende 500.000 keer lager dan die van met PFAS vervuilde grond.Waarom zit Pfas overal in de grond en legt het de bouwsector plat? Gelet op de tegenstellingen over de normering nemen enkele gemeenten met Helmond als eerste het voortouw en ontwikkelen eigen tijdelijke normen. Deskundigen pleiten in november 2019 dan ook voor een 50 tot 100 keer soepeler norm. Gemeentes ontwikkelden hun eigen normering. Zo ligt die in de Achterhoek sinds 9 november 2019 30 keer hoger dan die van de landelijke overheid.Achterhoek geeft bouw zetje met hogere norm PFAS De provincie Noord-Holland bepaalde de norm als eerste provincie op 1,5 microgram per kilo droge grond. Op 28 november lekte uit dat het kabinet de norm zou optrekken naar 0,8 microgram per kilo droge grond. Dit is een achtvoudige verhoging, maar is volgens velen nog veel te laag. Op 2 juli 2020 verhoogde de staatssecretaris de norm nog verder naar 1,4 en schakelde de termen grond en bagger gelijk, dit tot opluchting van de sector.
Op 19 december 2019 bracht het kabinet naar buiten dat het werkt aan een Europees verbod dat de toepassing van PFAS-stoffen beperkt tot de hoogst noodzakelijke toepassingen. Intussen kan de productie in Nederland doorgang vinden. Op 26 oktober 2021 bleek uit een groot opgezet onderzoek dat PFAS ook in het afvalwater van huishoudens zit.
Het RIVM maakte in 2023 bekend dat Nederlanders te veel PFAS via voedsel en drinkwater binnenkrijgen.
Drinkwater Uit onderzoek van het RIVM en Oasen blijkt dat PFAS-stoffen voorkomen in het drinkwater. Een risicoanalyse van het RIVM, "Risicoduiding en vóórkomen van FRD-903 in drinkwater", laat zien dat deze stoffen voorkomen in het Nederlandse drinkwater. Oasen gebruikt op kleine schaal membraanzuivering, wat alle PFAS-achtige stoffen uit het water haalt. Alle zuiveringsinstallaties met deze techniek uitrusten, is erg kostbaar: dit zou alleen voor Oasen al tientallen miljoenen euro's kosten. Via huidcontact en inademing van damp bij baden en douchen van met door PFAS verontreinigd leidingwater komt ook PFAS het menselijk lichaam binnen. De hoeveelheden liggen echter zeer laag en ruimschoots onder de norm.
DuPont heeft in 2019 een overname gedaan om deze zuiveringssystemen te kunnen verkopen. Deze zuiveringssystemen kosten veel geld en worden verkocht door DuPont, het bedrijf dat de vervuiling mede heeft veroorzaakt, en sinds 1960 wist van de risico's in zoogdieren.
Oasen stapte naar de rechter om verdere lozing van PFAS-achtige stoffen te voorkomen. In hoger beroep heeft Chemours (voorheen DuPont, nu afgesplitst van DuPont) de rechtszaak echter gewonnen. De woordvoerder van Oasen zei hierover: "We vinden het onwenselijk dat dit soort stoffen in het milieu terechtkomen [...] daarom de laatste jaren veel actie gevoerd, onder andere met een rechtszaak, wat er uiteindelijk toe heeft geleid dat de vergunning van deze fabriek is teruggebracht naar een minimale hoeveelheid uitstoot van – in dit geval – GenX."
België