thumb|Gelijkenis van de verloren zoon van Guercino, 1651 De gelijkenissen van Jezus zijn parabels in de drie synoptische evangeliën waarmee Jezus zijn leer uitlegt. Het zijn kleine verhalen die een diepere betekenis willen overbrengen. Ze stonden in een joodse traditie die met name levendig was in Galilea, waar aansluiting werd gezocht bij bepaalde profeten van het Oude Testament.
Begrip Parabels zijn een literair genre dat behoort tot de beeldspraak. Het onderscheidt zich in principe van spreuken, zinnebeelden en allegorieën doordat het een meer uitgewerkte vorm heeft die in een kort verhaal wordt opgediend, al is er geen scherpe grens. Doorgaans worden in het Nieuwe Testament een veertigtal parabels van Jezus onderkend, maar als men de kortere metaforen in aanmerking neemt kan men ook tot een vijftigtal komen.
Thema's Een prominent thema is het Koninkrijk van God dat volgens Jezus zou aanbreken en waarvan moest worden uitgelegd wat dat precies voorstelde. Er zijn gelijkenissen die de waarde en de onvermijdelijkheid ervan benadrukken, maar ook de goddelijke generositeit. Veel aandacht krijgt de omkering van de menselijke verhoudingen die de regering van God op aarde zal teweegbrengen.
Authenticiteit In orthodoxe en christenfundamentalistische kringen worden alle parabels in de evangeliën als authentiek van Jezus beschouwd.
Toepassing van de historisch-kritische methode leidt tot de conclusie dat slechts een handvol gelijkenissen als authentiek te beschouwen zijn, dat wil zeggen verteld door de historische Jezus. Vooral het criterium van de meervoudige attestatie elimineert een groot aantal gelijkenissen. Dit betekent niet dat het vaststaat dat Jezus ze nooit heeft uitgesproken, maar dat er te weinig informatie is om daarover een zinvol oordeel te vellen. De parabels die enkel voorkomen in de evangeliën van Matteüs en Lucas, zijn naar alle waarschijnlijkheid hun eigen composities en weerspiegelen dus eerder het vroege christendom. Over de volgende parabels is de consensus dat deze teruggaan op de historische Jezus:Review van John P. Meier's A Marginal Jew: Probing the Authenticity of the Parables, 2016, Yale University Press. Gearchiveerd op 2 februari 2023. Gelijkenis van het mosterdzaad Gelijkenis van de slechte pachters Gelijkenis van het koninklijke bruiloftsmaal Gelijkenis van de talenten
Overzicht Synoptische evangeliën In de tabel hieronder zijn 41 parabels weergegeven.
GelijkenisMatteüsMarcusLucasAndere (elimineerbare) bronnenDe lastige vriend11:5–13De uitbottende vijgenboom24:32–3313:28–2921:29–32De onvruchtbare vijgenboom13:6–9Het visnet13:47–48 Thomas 8De twee schuldenaars7:41–43De bouwers op rots en op zand7:24–276:47–49De heer en zijn knecht17:7–10Het koninklijke bruiloftsmaal22:1–1414:16–24 Thomas 64De wijze en de dwaze meisjes25:1–13De parel13:45–46 Thomas 76De lamp onder de korenmaat5:14–154:21–228:16; 11:33Gelijkenis van de kameel door het oog van de naald19:23-2610:23-2718:24-27Nieuwe stof op een oud kleed9:162:215:36Nieuwe wijn in oude zakken9:172:225:37–38De farizeeër en de tollenaar18:9–14De rijke dwaas12:16–21 Thomas 63De rijke man en Lazarus16:19–31De zuurdesem13:3313:20–21 Thomas 96De onbarmhartige knecht18:23–34De schat in de akker13:44 Thomas 109Het mosterdzaadje13:31–324:30–3213:18–19 Thomas 20De talenten / De mina's25:14–3019:12-27Nazorenen 18De slechte pachters / De misdadige wijnbouwers21:33–4112:1–920:9–16 Thomas 65De torenbouw / kostenberekening14:28–33De onrechtvaardige rentmeester16:1–8Het onkruid tussen de tarwe13:24–30 Thomas 57De terugkeer van de huisheer / De dief in de nacht24:43–5113:33–3712:35–48 Thomas 103Didachè 16:1aDe sterke man12:293:2711:21–22 Thomas 35Het vanzelfgroeiende zaad4:26–29 Thomas 21De schapen en de bokken25:31–46De rechter en de weduwe / De onrechtvaardige rechter18:2–5De twee zonen21:28–31 De val der blinden 15:14 6:39 Thomas 34 De arbeiders in de wijngaard / De werkers van het elfde uur 20:1–16 De kinderen op het marktplein / De kindermuziek 11:16-19 7:31-35 Het verloren schaap 15:4–7 Thomas 107Waarheid 31-32 Het verloren geldstuk 15:8–10 De verloren zoon 15:11–32 De zaaier 13:18–23 4:13–20 8:11–15 Thomas 91 Clemens 24:5 De barmhartige Samaritaan 10:25–37
De volgende niet-opgenomen vergelijkingen worden soms ook tot de parabels gerekend: Het zout der aarde en het licht van de wereld De splinter en de balk De nauwe deur De lelies in het veld De kloek en haar kuikens
Evangelie volgens Johannes Van het Evangelie volgens Johannes wordt meestal gezegd dat het geen parabels bevat. Het eigenlijke Griekse woord komt bij hem niet voor, wel de verwante term paroimía (παροιμία), die soms eveneens wordt vertaald met "gelijkenis". Uitgewerkte beeldspraak bij Johannes is te vinden in De goede herder (10:11-14), De graankorrel (12:24-25) en De barende vrouw (16:21-22).
Dicht in de buurt komen ook de Ik ben-uitspraken waarmee Jezus metaforisch naar zichzelf verwijst. Deze zeven perikopen worden beschouwd als titels van Jezus: Ik ben het Brood des Levens (6:35) Ik ben het Licht van de Wereld (8:12) Ik ben de Deur (10:9) Ik ben de Goede Herder (10:11-14) Ik ben de Opstanding en het Leven (11:25) Ik ben de Weg, de Waarheid en het Leven (14:6) Ik ben de Wijnstok (15:1-5)
Niet-canonieke parabels Veel parabels uit de canonieke evangelies komen terug in het apocriefe Evangelie van Thomas, dat 114 uitspraken van Jezus oplijst (logia). Twee gelijkenissen zijn uniek aan het Thomasevangelie, namelijk De lege kruik (97) en De moordenaar (98).
Zie ook Wonderen van Jezus
Literatuur Adolf Jülicher, Die Gleichnisreden Jesu, 2 dln., 1910 Jan Lambrecht, Terwijl hij tot ons sprak. Parabels van Jezus, 1976. Hans Weder, Die Gleichnisse Jesu als Metaphern. Traditions- und redaktionsgeschichtliche Analysen und Interpretationen, 1978 Jean Delorme (red.), Les paraboles évangéliques. Perspectives nouvelles, 1989. Philip Vermoortel, "Raadsel, wapen of beeld? Parabels van Jezus", in: Paul Gillaerts (red.), Talita koem. Genres in Bijbel en vertaling, 2002, p. 59-93 John P. Meiers, A Marginal Jew. Rethinking the Historical Jesus, vol. V, Probing the Authenticity of the Parables, 2016.