De associatie van sikkelklaver en zachte haver (Medicagini-Avenetum pubescentis) is een associatie uit het verbond van droge stroomdalgraslanden (Sedo-Cerastion). De associatie behoort tot een van de meest bloem- en soortenrijke plantengemeenschap van kalkrijke zandgronden in Nederland, België en Duitsland.
Naamgeving en codering Synoniemen Syntaxoncode voor Nederland (rVvN): r14Bc02 BWK-karteringscode: hu Natura2000-habitattypecode (EU-code): H6120 Corine biotope: 34.12 Pelouses des sables calcaires Eunis Habitat Types: E1.12 Euro-Siberian pioneer calcareous sand swards
De wetenschappelijke naam Medicagini-Avenetum pubescentis is afgeleid van de botanische namen van respectievelijk sikkelklaver (Medicago falcata) en zachte haver (Avenula pubescens).
Fysiognomie De associatie manifesteert zich in de formatie van een grasland. De vegetatie is min of meer gesloten, zeer soortenrijk en bloemrijk, met gemiddeld forsere planten en een hogere productie dan de verwante associatie van vetkruid en tijm. De kruidlaag bestaat overwegend uit overblijvende, kruidachtige planten, vooral hemikryptofyten, geofyten, chamefyten, naast eenjarigen en grassen. Binnen de klasse is de associatie van sikkelklaver en zachte haver de meest hoog opschietende en relatief ruige gemeenschap. De vegetatie is meestal vlakdekkend ontwikkeld.
Ecologie De associatie van sikkelklaver en zachte haver komt voor op droge, mesotrofe tot meso-oligotrofe, kalkrijke, zandige bodem, weinig of niet bemest maar enigszins humusrijk. In de regel is dit op hoge, zonnige rivieroeverwallen en zandige rivierdijken langs de grote rivieren. Kortdurende winterse overstromingen of hoge waterstanden, of inwaaiend rivierzand zorgt voor een regelmatig aanvoer van nieuwe basen.
Successie Vegetaties van de associatie van sikkelklaver en zachte haver kunnen op verschillende manieren ontstaan. Spontaan kunnen zij in de juiste omstandigheden ontstaan uit pioniervegetatie zoals de associatie van vetkruid en tijm of uit de kweekdravik-associatie. Graslanden van de glanshaver-associatie of kamgrasweiden op zandige tot zavelige bodem, bijvoorbeeld op dijken, kunnen door voortdurende verschraling tot deze sikkelgraslanden evolueren.
De potentieel natuurlijke vegetatie van deze associatie zal een loofbos zijn. Aanvankelijk zullen duinriet en kleine struiken zich opdringen, en gaat de vegetatie evolueren over een (meidoorn-struweel tot het eindstadium van de natuurlijke successie op natte terreinen, het hardhoutooibos of abelen-iepenbos.
Subassociaties in Nederland en Vlaanderen Binnen de associatie van sikkelklaver en zachte haver wordt in Nederland en Vlaanderen een tweetal subassociaties onderscheiden.
Subassociatie met veldbies Een subassociatie met veldbies (Medicagini-Avenetum luzuletosum) wordt hoofdzakelijk aangetroffen in rivierdalen die grenzen aan de hogere zandgronden. Deze subassociatie omvat binnen de associatie de vleugel met de laagste pH alsmede de laagste trofiegraad. De vegetatie buigt af richting de associatie van vetkruid en tijm (de zusterassociatie binnen het verbond). Vergeleken met de subassociatie met glanshaver (die hierna wordt besproken) zijn de kentaxa voor de klasse en de orde dikwijls beter vertegenwoordigd. Tot de differentiërende taxa voor de subassociatie met gewone veldbies rekent men: gewone veldbies, muizenoor en voorjaarsganzerik. De syntaxoncode voor Nederland (conform de rVvN) is r14Bc02a.
Subassociatie met glanshaver Een subassociatie met glanshaver (Medicagini-Avenetum arrhenatheretosum) komt voor op iets humusrijkere bodems met een iets hogere pH en trofiegraad. Opvallend is dat de vegetatie dikwijls invloeden van de glanshaver-associatie en de kweekdravik-associatie bevat. Tot de differentiërende taxa voor de subassociatie met glanshaver rekent men: gewone glanshaver, kropaar, geoorde zuring, kweekdravik, cilindermos, rode bremraap en paardenhoefklaver. In het oostelijke rivierengebied wordt binnen deze subassociatie een ruigere variant onderscheiden met grote centaurie. Naast grote centaurie wordt deze variant gekenmerkt door een afbuiging naar het wormkruid-verbond, resulterend in een zeer hoge presentie van bijvoorbeeld bonte luzerne. De syntaxoncode voor Nederland (conform de rVvN) is r14Bc02b.
Vegetatiezonering In de vegetatiezonering vormt de associatie van sikkelklaver en zachte haver vooral met andere grasland- en ruigtesyntaxa contactgemeenschapen. De belangrijkste zijn de associatie van vetkruid en tijm, de glanshaver-associatie, de kweekdravik-associatie, de wormkruid-associatie en de kamgrasweide.
Biogeografie Het verspreidingsgebied van de associatie van sikkelklaver en zachte haver is klein. Het strekt zich uit over Nederland, België en Duitsland. Binnen de voornoemde landen gaat het merendeels alleen om de rivierlandschappen van de grote rivieren. Zelden komt de gemeenschap ook tot ontwikkeling in de binnenduinrand of elders op plekken met aangevoerd zand of zavel. De associatie is in het gehele verspreidingsgebied zeldzaam en bedreigd geworden.
In Nederland komt de associatie hoofdzakelijk voor in het fluviatiel district. Thans is de associatie hoofdzakelijk te vinden langs de Rijn en zijn aftakkingen, vooral langs de IJssel. In Vlaanderen zijn alleen nog enkele associatiefragmenten van de gemeenschap te vinden in de kuststreek en langs de Grensmaas.
Bedreiging en bescherming Vooral in de tweede helft van de twintigste eeuw zijn vele van deze stroomdalgraslanden verdwenen door zand- en kleiwinning, bemesting, het aanleggen van dijken en door recreatie.
De restanten worden vooral bedreigd door verwaarlozing. Zonder voortdurende verschraling, zoals extensieve begrazing al dan niet gecombineerd met maaien en afvoeren, zal de bovenste bodemlaag vergrassen en verzuren, en zal uiteindelijk ook verstruweling optreden.
Diagnostische taxa In de onderstaande synoptische tabel staan per vegetatielaag de belangrijkste diagnostische taxa voor de associatie van sikkelklaver en zachte haver.
Kruidlaag Diagnostiek Triviale naam Botanische naam Opmerking associatiekentaxa sikkelklaver Medicago falcata transgrediërend veldsalie Salvia pratensis brede ereprijs kleine ruit Thalictrum minus rode bremraap Orobanche lutea paardenhoefklaver Hippocrepis comosa smal fakkelgras Koeleria macrantha lokaal ruig viooltje Viola hirta lokaal walstrobremraap Orobanche caryophyllacea lokaal duifkruid Scabiosa columbaria lokaal verbondskentaxa cipreswolfsmelk Euphorbia cyparissias handjesgras Cynodon dactylon voorjaarsganzerik Potentilla verna wilde averuit ordekentaxa klein timoteegras Phleum nodosum liggende klaver Trifolium campestre hazenpootje Trifolium arvense viltganzerik Potentilla argentea klassekentaxa geel walstro Galium verum vroegeling Draba verna gewoon biggenkruid Hypochaeris radicata kleine leeuwentand Leontodon saxatilis constante begeleiders zachte haver Avenula pubescens diff. kweek Elymus repens diff. bevertjes Briza media diff. akkerhoornbloem Cerastium arvense echte kruisdistel Eryngium campestre knolboterbloem Ranunculus bulbosus overige begeleiders gewone veldbies Luzula campestris diff. muizenoor Pilosella officinarum diff. gewoon struisgras Agrostis capillaris diff. gewone glanshaver Arrhenatherum elatius subsp. elatius diff. kropaar Dactylis glomerata diff. geoorde zuring Rumex thyrsiflorus diff. gewoon duizendblad Achillea millefolium rood zwenkgras Festuca rubra smalle weegbree Plantago lanceolata veldbeemdgras Poa pratensis kleine klaver Trifolium dubium kleine bevernel Pimpinella saxifraga grote tijm Thymus pulegioides veldereprijs Veronica arvensis ruige weegbree Plantago media kraailook Allium vineale zandpaardenbloem Taraxacum sect. Erythrosperma muurpeper Sedum acre gewoon reukgras Anthoxanthum odoratum Moslaag Diagnostiek Triviale naam Botanische naam Opmerking associatiekentaxa cilindermos Entodon concinnus klassekentaxa binnen de formatie gesnaveld klauwtjesmos Hypnum cupressiforme gewoon purpersteeltje Ceratodon purpureus begeleidende taxa groot laddermos Pseudoscleropodium purum rond boogsterrenmos Plagiomnium affine gewoon haakmos Rhytidiadelphus squarrosus
Fauna De associatie vormt onder andere voor de zeldzame wolfsmelkpijlstaart een belangrijk habitat.
Fotogalerij
Zie ook Stroomdalflora Bloemrijk grasland van het rivieren- en zeekleigebied
Sikkelklaver en zachte haver