thumb|Kreeftachtigen zijn gecefaliseerde dieren: hun ogen, antennen, monddelen en hersenen zijn allen in en rond het hoofd geconcentreerd
Cefalisatie is de evolutionaire tendens waarbij het zenuwweefsel en zintuigelijke organen zich concentreren aan de rostrale zijde van het lichaam (waar zich de mond bevindt), zodat een duidelijke hoofd- of kopregio ontstaat. (2014). Cephalization. A Dictionary of Zoology. . (2017). Cephalization. Encyclopedia of Animal Cognition and Behavior, 1–4. . Cefalisatie komt voor bij de Bilateria: dieren met een tweezijdig symmetrisch lichaam. Cefalisatie gaf aanleiding tot de ontwikkeling van hersenen in drie verschillende fyla, namelijk de geleedpotigen, inktvissen en bovenal gewervelden.
Karakteristiek voor dieren die sterk gecefaliseerd zijn, is dat deze dieren zich in beginsel vooruit voortbewegen, met de kop leidend. Vaak is er sprake van een vergaande ontwikkeling van het voedingsapparaat, met name de monddelen, musculatuur en klieren. Hoxgenen organiseren aspecten van cefalisatie in bilaterale dieren.
Sessiele dieren zoals poliepen bewegen zich niet in een bepaalde richting en ontvangen zintuiglijke informatie vanuit alle richtingen. Ze zijn daarom eerder radiaal symmetrisch van bouw en hebben geen kopregio. Hetzelfde geldt voor stekelhuidigen of mosselen, die een minder mobiele levenswijze hebben ontwikkeld.
Fylogenie De diergroepen die een duidelijke mate van cefalisatie vertonen liggen fylogenetisch gezien ver uit elkaar in de Bilateria-clade: hun gemeenschappelijke voorouder leefde honderden miljoenen jaren geleden. In onderstaande fylogenetische boom zijn de drie groepen die het sterkst gecefaliseerd zijn dikgedrukt. (2012). Phylogenomics meets neuroscience: how many times might complex brains have evolved?. Acta biologica Hungarica, 63 Suppl 2 (2): 3-19. Sommige fyla zijn weggelaten.
Zie ook Encefalisatiequotiënt
Categorie:Evolutiebiologie Categorie:Neurobiologie