Dit is een lijst van voormalige tuberculose-sanatoria in Nederland. De lijst omvat de complexen waar op enig ogenblik exclusief tuberculose werd behandeld. Op de eerste lijst staan de sanatoria voor langdurige opname. De tweede lijst omvat de zogenaamde dag- of nachtsanatoria, waar tuberculose-lijders enkel overdag of 's nachts verbleven. Bij sanatoria waarbij het onduidelijk is of het om een dag-/nachtsanatorium gaat of om een sanatorium voor langdurige opname, zijn ze opgenomen op de eerste lijst.
Alle sanatoria werden door een veranderende behandelmethode en de daarmee samenhangende afname van het aantal besmettingen gesloten. Indien bekend is dan ook aangegeven wanneer er gestopt is met de (exclusieve) tbc-zorg. Ook staat bij ieder sanatorium aangegeven wat de huidige bestemming is van het gebouw of wanneer het gesloopt is (indien bekend).
Sanatoria
Naam en exploitantLocatieBeginEindDoelgroepArchitect(en) Huidige situatieAfbeeldingP.W. Janssen ZiekenhuisAlmen, Ehzerallee19211967George Nicolaas ItzHorecakaderloos|100x100pxBerg en Bosch van Herwonnen LevenskrachtApeldoorn, Soerenseweg19201933Rooms-katholiekenAlexander KrophollerGesloopt (1933)Friesch Volkssanatorium van Vereniging tot oprichting en exploitatie van een Friesch VolksanatoriumAppelscha, Sanatoriumweg19221963Melle Oenes MeekGesloopt (behalve laboratorium-gebouw)kaderloos|133x133pxSt. Jozefsheil van Stichting Sint JozefsheilBakel, Roessel 319511961Mannen, vrouwen en kinderenWillem Maas en Frans van Eekeren Herman van Balen, F.J. Wiegerinck en Frans van Eekeren (gebouw personeel 1953)Zorginstellingkaderloos|133x133pxKalorama van de Hospitaalbroeders van Sint-Johannes de DeoBeek, Nieuwe Holleweg19201958MannenBestaande bouwGesloopt (1959)Sanatorium Beekbergen van Naamloze vennootschap Sanatorium BeekbergenBeekbergen, Loenenseweg19101959Mannen, vrouwen en kinderen. Later met name Rotterdamse mannen en vrouwenJohannes, Marie Adrianus en Johan van Nieukerken
Jan Gradus en Pieter Koenraad Mensink (verbouwing 1952)ZorginstellingWilhelminapaviljoen van St. Liduina-vereenigingBemmel, Markt1922VrouwenAdrianus Wilhelmus van 't HullenaarGesloopt (ca. 1960)Berg en Bosch van Herwonnen LevenskrachtBilthoven, Professor Bronkhorstlaan19331962Rooms-katholiekenBernardus Joannes Koldewey en Kees van MoorselMedischkaderloos|100x100pxHoog Laren van Vereniging Amsterdamsch Sanatorium voor BorstlijdersBlaricum, Rijksstraatweg1903Jaren 1950AmsterdammersEduard CuypersGesloopt (1986)De KlokkenbergBreda, Gelderseweg19541970Kees de Bever en Kees van MoorselWoonfunctiekaderloos|100x100pxSint Bernardus van R.K. Sanatorium St. Bernardus GestichtBredevoort, Het Zand1933Rooms-KatholiekenBestaande bouwHorecakaderloos|100x100pxDag en Nachtverblijf, vanaf 1931 Groene Kruis Sanatorium van Zuid Hollandse vereeniging Het Groene KruisDelft, Koepoortstraat19251958DelftenarenMaurits Theodorus Elout
C.H. Kalis (consultatiebureau)GeslooptDennenoordDoorn, Driebergsestraatweg19011931 (of later)Huis ter Drift van ’s-Gravenhaagsche Vereeniging tot bestrijding der TuberculoseDoorn, Drift1907 (of eerder)1951Kinderen, met name uit Den HaagWoonwijkGeslooptMiddenboschDoorn, Middenlaan1908Bestaande bouwGeslooptWoudhuisDoorn1907 (of eerder)1939 (of later)KinderenPiet Klaarhamer (bijgebouw 1920)Hei en DennenDuizel1907Na 1918St. Jacobus gestichtEersel, Dijk1926Rooms-KatholiekenGeslooptSanatorium Eerbeek van Vereeniging tot bevordering der gezondheid in de grafische vakken in NederlandEerbeek, Doonweg 719221951GraficiEverwijn VerschuylWoonfunctieMaria-oordGennep, Stiemensweg19181944Vrouwen en kinderenJan Willem Dinger(nazorghuis Zonlichtheide 1931)GeslooptDekkerswald van Stichting van Rooms-Katholieke Herstellingsoorden voor Longlijders en Zwakke KinderenGroesbeek, Nijmeegsebaan 3119131964Eduard CuypersZorginstellingkaderloos|100x100pxDe Lighallen van 's-Gravenhaagsche Vereeniging tot bestrijding der Tuberculose Vanaf 1945: Stichting Haagsch Noodsanatorium
Vanaf 1949: Stichting Haagsch SanatoriumDen Haag, Doorniksestraat19071964Mannen en vrouwen, met name uit Den HaagHendrik Vredenrijk Gerretsen (verbouwing 1939/1940)PiusgestichtHarderwijk, Bruggestraat1919Mannen, vrouwen en kinderenSonnevanck van Vereniging tot Christelijk Hulpbetoon aan TuberculoselijdersHarderwijk, Leuvenumseweg19081958Hendrik Jan TiemensGesloopt (deels)Volkssanatorium Hellendoorn van Vereeniging tot Oprichting en Exploitatie van Volkssanatoria voor borstlijders in NederlandHellendoorn, Sanatoriumlaan19021974Mannen en vrouwenJan VixseboxseZorginstellingkaderloos|99x99pxSanatorium Hilversum van Hilversumsche Vereeniging tot bestrijding der TuberculoseHilversum, Soestdijkerstraatweg19201961VrouwenEverwijn Verschuyl & Zn. (verbouwing 1931)Gesloopt (1969)Zonnestraal van Algemene Nederlandse DiamantbewerkersbondHilversum, Loosdrechtse Bos19281957DiamantslijpersJan Duikerkaderloos|99x99pxZeehospitium St. Jozef van R.K. Vereeniging tot uitzending van Zwakke en tuberculeuse patiënten St. JozefHoek van Holland, 's-Gravenzandseweg19341963KinderenMarinus Jacobus Leonardus Gadron (uitbreiding 1953)GeslooptLimburgsche Groene Kruis Sanatorium van R.K. Vereeniging Het Limburgsche Groene Kruis
Vanaf 1934: Hornerheide van Rooms-katholieke Stichting Gezond LimburgHorn, Hornerheide1921Jaren 1970Mannen en vrouwenTh.J. GeertsZorginstellingkaderloos|101x101pxZeehospitium van Stichting Rotterdams ZeehospitiumKatwijk, Drieplassenweg1908KinderenWillem MolenbroekWoonfunctiekaderloos|100x100pxHoog Blaricum van Vereniging Amsterdamsch KindersanatoriumLaren, Crailoseweg (Huizen)1912Jaren 1960Kinderen (met openluchtschool)Karel Muller Flip Hamers (uitbreiding/verbouwing)LeegstandJuliana-Oord van Vereeniging tot Behartiging van de Belangen van Nederlandsche lijders aan Been- en GewrichtstuberculoseLaren, Leemzeulder 291930Circa 1957Antonius Petrus van den BrinkZorginstellingkaderloos|100x100pxNederlands Studenten Sanatorium van Stichting Het Nederlandse Studenten SanatoriumLaren, Naarderstraat19471965J. van der Lindenkaderloos|100x100pxSanatorium Erica van Vereeniging Zusterhulp (vanaf 1924)Nunspeet, Ericaweg19041953E.P.J. SmithDoor brand verwoest (2007), behalve de directeursvillakaderloos|100x100pxEikenhorstOosterbeek, Utrechtseweg19311932Sanatorium Zonneveld van Stichting Zeehospitium Zonneveld (vanaf 1929)Oostkapelle19091957KinderenFrederik Arnold KochGeslooptHuize DennenhofPutten19031928 (of eerder)MannenOranje Nassau's Oord van Stichting Oranje Nassau-oord (Later: Vereeniging tot het oprichten en instandhouden van Herstellingsoorden voor Handels- en Kantoorbedienden, Handelsreizigers en Handelsagenten)Renkum, Boslaan (Wageningen)1901Jaren 1970Roelof Kuipers (sanatoriumgebouw) en Eduard Cuypers(verbeteringen en woning)Zorginstellingkaderloos|100x100pxMaria-oord van Groene KruisRosmalen, Vliertwijksestraat1945Ca. 1955B. ClementGeslooptSophia-stichtingScheveningen, Gevers Deynootweg1880 (vanaf 1904 voor TBC)1937Hugo Pieter VogelWoonfunctiekaderloos|100x100pxSt. OdagestichtSint-Oedenrode, Deken van Erpstraat1908Vrouwen, Rooms-KatholiekeGesloopt (1975)Zonnegloren van Christelijke Vereeniging tot Oprichting en Instandhouding van Sanatoria voor Lijders aan TuberculoseSoest, Soesterbergsestraat19271963Hermann Friedrich MertensGesloopt (2000), met uitzondering van o.a. de portierswoning en de dokterswoning De Zonheuvel kaderloos|100x100pxH. Hart van JezusSon, Zonhove-Brink19191957Kinderen, mannen en vrouwen, met name Rooms-KatholiekenLouis KookenGesloopt (1985), met uitzondering van het torentje van de kapelHeliomare van R.K. Vereeniging tot oprichting en instandhouding van R.K. herstellingsoorden voor longlijders en zwakke kinderenWijk aan Zee, Relweg 5119311958Kinderen (met openluchtschool)Arnold BruningZorginstelling, onderwijs, sportClara-stichtingZandvoort, Max Euwestraat19131957Kinderen, met name JoodseWillem LelimanGesloopt (1986)Emma-paviljoen (later Emma-oord)Zevenaar, Didamseweg19241965GeslooptMaria Auxiliatrix van Vereniging R.K. Herstellingsoord voor longlijdersVenlo, Auxiliatrixweg 3119221960Kinderen en vrouwen (tot 30 jaar), met name Rooms-Katholieken (met school)Gesloopt (2017)kaderloos|100x100px
Dag- en nachtsanatoria
NaamLocatieBeginEindSoort en/of doelgroepArchitect Huidige situatieAfbeeldingDagsanatoriumAlmelo, De Bolkshoek, (Borne)19221931DagsanatoriumJan VixseboxseDe Lighallen van Vereeniging tot bestrijding der tuberculose te AmersfoortAmersfoort, Bloemweg19161937DagsanatoriumDagsanatorium Beatrixoord, later algemeen ziekenhuisAmsterdam, Oosterpark19231976Dagsanatorium voor kinderenGeslooptkaderloos|100x100pxDr. van Seventer Sanatorium van Apeldoornsche Vereeniging tot bestrijding der tuberculoseApeldoorn, Egerlaan 1719251955Dagsanatorium, vanaf 1932 ook nachtsanatoriumG.W. van den BeldAteliersDagsanatorium van Vereeniging tot bestrijding der tuberculose te ArnhemArnhem, Thomas a Kempislaan1909DagsanatoriumBrederodeduin van Vereeniging ter bestrijding der tuberculose te HaarlemBloemendaal, Bergweg 4-1019271966Dagsanatorium en nachtsanatoriumHarm KorringaWoningenGroene KruisBolsward1910DagsanatoriumDe BoerDagsanatorium van Groene KruisBreda, Mastbos1908 (of eerder)DagsanatoriumDagsanatorium St. BarbaragestichtCulemborg1923Dagsanatorium, Rooms-katholiekDagsanatorium van Vereeniging tot bestrijding der tuberculose te DeventerDeventer, Spijkerpad19081943 (of later)DagsanatoriumVerwoest in de Tweede WereldoorlogBruggerbosch van Enschedesche Vereeniging tot bestrijding der tuberculoseEnschede, Gronausestraat 7521923Dagsanatorium, vanaf 1930 ook nachtsanatoriumWillem Karel de Wijs (bouw nachtverblijf 1930)Gesloopt (1970)Dagsanatorium De Dennenhof van Zutphensche Vereeniging tot bestrijding der tuberculoseGorssel, Spoorpad (Joppe)19241931Dagsanatorium voor vrouwen en kinderen DagsanatoriumGouda1920DagsanatoriumRustlustGroningen, Coendersweg1922Dagsanatorium met openluchtschool (vanaf 1930)Groene KruisHarlingen1910DagsanatoriumHet Weusthag van Vereeniging tot bestrijding der tuberculose te HengeloHengelo19151937Dagsanatorium voor mannen, vrouwen en kinderenJacob van der GootWoonfunctieDagsanatorium Herfte van Zwolsche Vereeniging tot Bestrijding der TuberculoseHerfte, Herfterlaan1922Dagsanatorium met buitenschool (vanaf 1932)Lourens Krookkaderloos|100x100pxDagsanatorium van Tuberculose-Vereeniging LochemLochem1920DagsanatoriumDag- en Nachtverblijf van Vereeniging ter bestrijding der tuberculose in NijmegenNijmegen, Sint Annastraat1923Dagsanatorium en nachtsanatorium voor vrouwen en kinderenDagsanatorium van Vereeniging ter bestrijding der tuberculose in OldenzaalOldenzaal, Het Beernink1929DagsanatoriumClemens HardemanDagsanatorium RijssenRijssen, Oosterhofweg 25019141950Dagsanatoriumkaderloos|100x100pxLighallen RozenburgRotterdam1904DagsanatoriumDagsanatorium van R.K. vereeniging tot bestrijding der tuberculose St. LudwinaSchoonhoven, Nieuwe Singel1926DagsanatoriumDagsanatorium van Haarlemsche Vereeniging tot bestrijding der tuberculoseSchoten, Schoterweg19061927DagsanatoriumLighallenTilburg, Dongenseweg1914Jan van der ValkUtrechtse Dagverblijven van Vereniging Utrechtse DagverblijvenUtrecht, Ferdinand BolstraatDagsanatoriumKoningin Emma lighallenVlaardingen, Hofsingel1934DagsanatoriumHorecaVeneslat van Vereeniging tot bestrijding der tuberculose te WinterswijkWinterswijk, Bredevoortsestraatweg19121930Dagsanatorium
Tuberculose-sanatoria Lijst van sanatoria *Tuberculose-sanatori