Het Tienkarspelenzijlvest was een boezemwaterschap in de Nederlandse provincie Groningen. Het bestond uit een los samenwerkingsverband van tien of elf kerspelen die uitwaterden op de Pekel A en de Westerwoldse Aa. Het bestond uit vier kerspelen in het voormalige Reiderland (Beerta en Nieuw-Beerta, Bellingwolde, Blijham en Winschoten) en zes kerspelen in de heerlijkheid Westerwolde (Onstwedde, Sellingen, Vlagtwedde, Vriescheloo en Wedde), aangevuld met Pekela, dat op de grens van beide landschappen lag.
Geschiedenis Het zijlvest ontstond na de afdamming van de oostelijke Dollardboezem in 1657.Jacob Sijpkens, Bijdrage tot de geschiedenis van de waterstaatstoestanden van Westerwolde, Groningen 1924, p. 14-17. Daarbij werd op de kwelders bij Nieuweschans een nieuwe zeesluis gebouwd, de Aa-zijl, die in de plaats kwam van de bestaande zeesluizen te Winschoterzijl en Oudeschans. Omdat er niet genoeg stroming was om de uitwateringsgeul goed te laten doorspoelen, werd er vervolgens in 1661 nog een tweede sluis gebouwd. Hiervoor gebruikte men een eerder afgedamd stroombed, het latere Snikdiep. Beide zeesluizen raakten echter al snel verstopt met 'dargh' (veengrond) en werden bij een stormvloed in 1669 zwaar beschadigd, waarbij een diepe kolk ontstond. Daarom werd in 1670 dichter bij de vesting een nieuwe sluis gebouwd, die later bekend kwam te staan als Tienkarspelenzijl of Oudezijl. In 1689 werd bij de doorbraakkolk bovendien een tweede sluis gebouwd, nu voor de afwatering van Bellingwolderzijlvest: de Zwijnezijl. Dit gebeurde omdat de zeesluis bij Finsterwolde tijdelijk onklaar was geraakt. In de vesting zelf lag verder nog een derde zijl, de Langeakkerzijl, die het water van Wymeer, Dünebroek en afvoerde.
De zeesluis werd aanvankelijk gefinancierd door de kerspelen in het Reiderland, maar vanaf 1677 betaalden ook de dorpen in Westerwolde mee aan het onderhoud van sluis en vaargeul en waren ze verantwoordelijk voor de dijken langs de rivier. Onder druk van de stad Groningen, die de waterhuishouding rond de Westerwoldse Aa beter wilde regelen, kreeg het zijlvest in 1707 een eigen bestuur.
Door de aanleg van de in 1682 en de Kroonpolder in 1696 kwamen de drie sluizen steeds verder landinwaarts te liggen. Daarom werd in 1707 verder stroomafwaarts een nieuwe zeesluis gebouwd: de (oude) Statenzijl. Vanaf dat moment stond de oude sluis – inmiddels een binnensluis – bekend als Oudezijl, later ook wel Tienkarspelenzijl (1742) of Seven Carspelen zijl (1781) genoemd. Dat laatste omdat drie overige karspelen (Beerta, Blijham en Bellingwolde) sinds 1704 weer hun eigen afwatering hadden bij Finsterwolde. De Zwijnezijl kwam te vervallen, maar werd later weer in gebruik genomen om de doorstroming te bevorderen. Ook het kanaal door de vesting kwam te vervallen, doordat het Wymeerer Sieltief sinds 1682 via de vestinggrachten naar het noorden werd geleid. In 1737 werd vervolgens – direct naast de Statenzijl – de Wymeerer Siel (Wijmeersterzijl) gebouwd.
Bij de vernieuwing van de Oudezijlstersluis in 1742 was voor het eerst sprake van het zogenaamde Tienkarspelenzijl. Vanaf 1807 sprak men over het Tienkarspelenzijlvest, dat ten slotte in 1822 een eigen reglement kreeg.
Het Tienkarspelenzijlvest ging in 1878 op in de waterschappen Reiderland en Westerwolde.
Zie ook
Vierkarspelenzijlvest Bellingwolderzijlvest
Historische kaarten
Molenkoloniën op de Pekel A en Westerwoldsche A, 1857
Externe links Werkgroep Oude Bellingwedde (Historische Vereniging Westerwolde): Waterbeheer
Literatuur N.G. Addens, Het Tien Karspelen Zijlvest tot zijn reglementering, Groningen 1963 Hans Elerie et al. (red.), Dollardzijlvest, gepeild en aangekaart. Een kartografische kijk op de geschiedenis van land en water in het oosten van Groningen en Drenthe, Groningen 1992 Johan Kooper, Het waterstaatsverleden van de provincie Groningen, Groningen 1939, p. 92-95 en kaart nr. VIII. Rapport der Commissie ter zake de indeeling der provincie in nieuwe waterschappen, opzigtelijk de grenzen van het Waterschap Reiderland en de aldaar uittevoerene werken, Winschoten 1857 Jacob Sijpkens, Bijdrage tot de geschiedenis van de waterstaatstoestanden van Westerwolde, Groningen 1924
Categorie:Voormalig waterschap in Groningen Categorie:Geschiedenis van Groningen (provincie)