De Suikerfabriek Moerbeke was een fabriek aan de Moervaart in Moerbeke-Waas, die tussen 1869 en 2007 onder verschillende namen heeft bestaan.
Geschiedenis Ontstaan Sucrerie Jules De Cock et Compagnie Comm.VA werd bij notariële akte opgericht op 7 augustus 1869 in Moerbeke-Waas. De oprichter en industrieel Jules De Cock, geboren in 1829 in Gent, verhuisde in 1870 samen met zijn gezin naar Moerbeke.Akte van 7/08/1868 opgemaakt door notaris Bernard Jacques Van Acker in Gent. In: Archief Notaris Maeterlinck. Frère Orbanlaan 65. 9000 Gent; De bouw en inrichting van de suikerfabriek in Moerbeke vond plaats in de eerste jaarhelft van 1871.Grootboek 1871. Liberaal Archief Gent Het fabrieksgebouw werd opgetrokken op gronden die Jules De Cock aankocht in 1870. Na 25 jaar verstreek de termijn van de commanditaire vennootschap op aandelen. Zoals zoveel andere bedrijven vormde de suikerfabriek zich om tot een naamloze vennootschap. Deze akte, verleden op 27 januari 1893, wijzigde de fabrieksnaam naar NV Sucrerie de Moerbeke-Waes.
De locatie voor de suikerfabriek was ideaal. Vervoer kon ten zuiden van de fabriek gebeuren via boten op de Moervaart, ten noorden via de steenweg - eerst per paard-en-wagen en later per vrachtwagen - en ten oosten via de sporen. Via het station reden treinen vanuit Zelzate rechtstreeks de fabriek binnen, net zoals vanuit Lokeren over de Vapeurbrug.
Uitbreidingen De oorspronkelijke fabrieksgebouwen, silo's en constructies op het terrein moesten door de sterke groei van de suikerfabriek de daaropvolgende halve eeuw meerdere keren aangepast en/of uitgebreid worden. Hiervoor werden herhaaldelijk extra aanpalende percelen opgekocht.
Eerste grote uitbreiding in 1873 De oppervlakte van de fabriek verdrievoudigde door schaalvergroting en investeringen in nieuwe machines. Kleinere uitbreiding in 1881 Aanleg van een broeikas. Hier werd in 1889 nog een deel aan bijgebouwd. In 1891 volgde een kleine uitbreiding door het optrekken van een lange, smalle ruimte tussen het hoofdgebouw en de cirkelvormige constructies die naar alle waarschijnlijkheid schoorstenen voorstelden. Tweede grote uitbreiding in 1910 Een gedeeltelijke reconstructie vond plaats door afbraken en heropbouw. In 1913 vonden kleine uitbreidingen plaats. Deze uitbreidingen waren nodig voor de integratie van fabricage en raffinage in één proces. Het werkterrein werd dus uitgebreid naar het raffineren van de ruwsuiker. De drijvende kracht hiervoor was ingenieur Paul Lippens.
Tegenslagen Crisis van 1873 Ook de suikerfabriek van Moerbeke-Waas kon moeilijk het hoofd boven water houden. Internationale depressie had een massale overproductie, een ineenstorting van de prijzen en een hoogoplopende werkloosheid tot gevolg. Eerste Wereldoorlog Bij de intrede van de Duitsers in Moerbeke brachten een dertigtal granaten schade toe aan de ketels en de machinehal. Hierdoor heeft de fabriek tijdelijk de deuren moeten sluiten. Na de oorlog werd de fabriek totaal vernieuwd en aangepast aan de noden van die tijd.
Crisis van de jaren 1930 Tijdens de Grote Depressie raakte de suikerprijs uit evenwicht. Het plan Chadbourne pakte dit probleem aan met productiebeperkingen gecombineerd met invoertaksen. Voor de Moerbeekse suikerfabriek die zich bijna uitsluitend bevoorraadde met bieten uit Nederland, waren de gevolgen navenant. Tweede Wereldoorlog Gedurende de eerste weken van de oorlog werd een groot aantal soldaten gehuisvest in de gemeente. De Duitse officieren werden onder anderen ondergebracht in het kasteel Lippens. Kort na de Belgische capitulatie in mei 1940 richtten de Duitsers een waar "Kriegsgefangenlager" op. Voor de gevangengenomen soldaten was plaats voorzien in de leegstaande gebouwen van de Cotenaarfabriek (Weverij en Ververij de Staercke-Cotenaar, Eksaardesedam 6VAN WILDERODE A., Moerbeke-Waas toen en thans Beveren, Beveren, 1982, p. 59 VAN WILDERODE A., Moerbeke-Waas toen en thans Beveren, Beveren, 1982, p. 59.) en de suikerfabriek. Deze heeft enkel in juni en deels in juli bestaan. De suikerfabriek werd beschoten bij de intrede van de vijandelijke troepen en de productie bleef in de beginjaren van de oorlog beperkt. Die herstelde zich redelijk snel tot op het niveau van de normale bezigheden. Brand op donderdag 14 april 1966 Ondanks de brand en de bluswerken liepen de kostbare machines en productieapparaten weinig of geen schade op. De schoonmaak- en herstelwerken werden onmiddellijk aangevat en de productie kon snel worden opgestart waardoor niemand van de 250 arbeiders tijdelijk werkloos werd. De drie opslagplaatsen en hun inhoud werden wel totaal vernield, met een groot financieel verlies. De vermoedelijke oorzaak was een kortsluiting in een schakelaar door het breken van een kabel van de rolbrug.
Fusies/overnames
1914: NV Sucrerie de Moerbeke slorpte de Zelzaatse suikerfabriek Tytgadt op die net failliet verklaard werd. Door de kapitaalverhoging werd de liberale familie Lippens voor het eerst meerderheidsaandeelhouder. In de akte van 27 maart 1914 kreeg de Moerbeekse fabriek ook de nieuwe naam Sucrerie et Raffinerie de Moerbeke. Tussen 1929 en 1931: Sucrerie et Raffinerie de Moerbeke slorpte, onder leiding van Maurice Lippens, de Sucrerie Franz Wittouck te Zelzate op. De suikerfabriek ging na de fusie verder onder de naam Sucrerie des Flandres. 1932: samenwerking met de suikerfabriek van Escanaffles die tot dan eigendom was van Wittouck. In 1935 nam Moerbeke nog de suikerfabriek van Lillo over, die toebehoorde aan de Nederlandse Centrale Suikermaatschappij. De fabriek werd bijna onmiddellijk gesloopt, maar voor Moerbeke betekende dat weer een concurrent minder. 1956: de suikerfabriek is er in geslaagd haar concurrent uit Berendrecht op te slorpen, wat een zoveelste schaalvergroting betekende. Het bedrijf begon zich in de regio op te werpen als een van de belangrijkste bietenverwerkende bedrijven. De landbouw kon niet meer zonder de steun van de fabriek en omgekeerd. Daarenboven was er ook een stijging in het personeelsbestand merkbaar. 1989: een naamswijziging werd doorgevoerd naar NV Suikergroep. Daarin werden de suikerfabrieken van Moerbeke, Escanaffles, Frasnes-lez-Buissenal en Moerbeke-Kwilu in Congo opgenomen. 2003: Iscal Sugar werd nieuw opgericht, hieronder vielen de suikerfabrieken van Moerbeke, Frasnes-lez-Buissenal, Fontenoy en Furnes.
Sluiting en sloop
Op Europees niveau werd er in november 2005 overeenstemming bereikt over hervorming van de suikersector met als doel deze een duurzame toekomst binnen de EU te bezorgen. Om de vrijwillige vermindering van suikerproductie te bevorderen werd een tijdelijke regeling voor de herstructurering van de suikerindustrie ingesteld in de vorm van financiële steun. Ondernemingen konden een aanvraag indienen om in aanmerking te komen voor steun uit het herstructureringsfonds.
Naar aanleiding van deze steunmaatregel maakte de directie van Iscal Sugar op 26 december 2007 op de ondernemingsraad bekend dat de suikerfabriek te Moerbeke zijn deuren zou sluiten.
Anderhalf jaar na de sluiting startten de afbraakwerken. De sloop van de bijna 150 jaar oude fabriek duurde tot de zomer van 2010.https://janstevens.wordpress.com/tag/afbraakindustrie/
Toekomst Na burgerparticipatie werd er een masterplan afgeklopt met vijf bouwvelden waar onder andere wonen, ondernemen in een KMO-zone, ontspanning en natuur samen zullen worden gebracht. Er is sprake om de Vapeurbrug mee op te nemen als onderdeel van de fietssnelweg tussen Moerbeke en Lokeren.
De eerste appartementsblokken werden in 2021-2022 gebouwd in de vorm van suikerklontjes als verwijzing naar de suikersite waarop ze gebouwd zijn. De blokken hebben de toepasselijke naam Residentie De Zoete Vaart meegekregen door hun ligging aan de Moervaart.
Werking Bietencampagne De suikerbiet is een seizoensgewas, wat ervoor zorgde dat er tijdens een bepaalde periode van het jaar een massatransport georganiseerd moest worden naar de diverse suikerfabrieken. Hierdoor moest er in de fabrieken ook veelal met seizoenarbeiders gewerkt worden. De zogeheten bietencampagne vond plaats van september tot en met januari. Tijdens de bietencampagne werd er volcontinu gewerkt omdat het stilleggen van de vele machines en stoomketels onmiddellijk voor grote verliezen zouden zorgen. De fabriek had steeds een buffervoorraad bieten liggen voor het geval dat boten vastvroren of wanneer er door slecht weer niet geoogst kon worden. Suikerbieten hebben de eigenschap vrij snel na het rooien hun suikergehalte te verliezen waardoor het belangrijk was dat deze zo snel mogelijk na oogst verwerkt werden.
De eerste bietencampagne in de suikerfabriek te Moerbeke-Waas (Sucrerie Jules De Cock et Compagnie) vatte aan in augustus 1871 en leverde 1070,80 ton suiker op.
Aanvoer bieten en brandstoffen & afvoer ruwe suiker en nevenproducten
Wegen De suikersite is momenteel gelegen langs de Opperstraat, die westelijk richting Wachtebeke gaat, en oostelijk naar Stekene. De aanleg van de eerste steenweg gebeurde in de tweede helft van de 19e eeuw. In de beginjaren van de suikerfabriek gebeurde de aanvoer van suikerbieten uit naburige gemeenten nog met paard-en-wagen.
Water De suikerfabriek lag strategisch langs de Moervaart. Nog voor de oprichting van de suikerfabriek werden er sinds het midden van de 19de eeuw verbeteringswerken uitgevoerd om de vaart beter bevaarbaar te maken. Deze gekanaliseerde noordelijke arm van de Durme werd vroeger reeds gebruikt voor het vervoer van turf en later dus ook voor suikerbieten. De suikerfabriek stond op die manier in verbinding met het kanaal Gent-Terneuzen en had via de andere kant een aansluiting op de Schelde.
De Moervaart was niet enkel belangrijk voor de aanvoer van de suikerbieten, maar ook voor de lozing van het vele water dat nodig was bij de reiniging van de bieten.
Op vandaag heeft de Moervaart weinig economische betekenis en wordt ze bijna uitsluitend gebruikt voor pleziervaart. De Moervaart is gemiddeld 20 meter breed en heeft daarom ter hoogte van de suikerfabriek een zwaaikom met een straal van circa 40 meter zodat de boten kunnen draaien.Brochure: Wachtebeke Pleziervaart op de Moervaart Spoor Spoorlijn 77 (Sint-Gillis-Waas - Zelzate) had een station in Moerbeke en stond mee in voor het bietenvervoer per trein. Ook vanuit het zuiden kwamen de bieten over het spoor vanuit Lokeren via spoorlijn 77A tot in Moerbeke. Hier werd in de beginjaren aan gerefereerd als de "IJzeren Weg". Hierbij spoorde men over de Vapeurbrug. De brug had een overspanning van 37 meter, een vrije hoogte van 5 meter en werd ontworpen voor een belasting van 35,7 ton.Plannen zitten in het Vlatam museum in Antwerpen
Sinds 1971 is de brug in onbruik geraakt voor treinverkeer en is ze omgebouwd tot een wegbrug voor vrachtwagens tijdens de bietencampagne. In 2001 werd de brug beschermd als monument, waardoor ze bij de afbraak van de fabriek niet mee werd afgebroken. Sinds 2016 zijn er plannen om de brug weer in gebruik te nemen als onderdeel van de fietssnelweg tussen Moerbeke en Lokeren, bij de herinrichting van de suikerfabrieksite.
Het oude stationsgebouw van Moerbeke werd vanaf 1960 uitsluitend nog gebruikt voor bietentransport. De laatste bietentrein reed op 21 december 2007 de suikersite binnen, daags voor de aankondiging door Iscal Sugar om de vestiging te willen sluiten. In 2013 werd het spoor volledig uitgebroken.
Tijdens het begin van de 20e eeuw werd de aanvoer van suikerbieten over de Moervaart steeds minder rendabel. Als oplossing is men gaan participeren in de toenmalige Zeeuwsch-Vlaamsche Tramweg-Maatschappij. Vanuit Zeeuws-Vlaanderen konden de bieten dan via de tramlijn Drieschouwen - Moerbeke aangevoerd worden. De lijn werd geopend in 1916 en in december 1949 werd het goederenvervoer stilgelegd en de lijn opgebroken.
Verhandeling producten