Lesbisch separatisme is het bewust en actief vermijden van contacten en samenwerking met mannen door lesbische vrouwen. De strategie is een kenmerk van de emancipatiebeweging lesbisch feminisme en was vooral van belang in de jaren zeventig en tachtig.Del Rio, pp. 1-51. Het ontstond in de beginjaren van de homo-emancipatie, toen lesbische vrouwen de westerse samenlevingen nog veel te verwijten hadden.Faderman, pp. 215-218. Radicale ideologie van die tijd stelde dat lesbische vrouwen hun eigen emancipatie en tegelijk de vrouwenstrijd het best konden dienen door zich buiten de maatschappij te organiseren en te profileren.Lee en Atchison, paragraaf "Conclusion".
Van grote betekenis voor het lesbisch separatisme was het boek Lesbian Nation: The Feminist Solution van de Amerikaanse auteur Jill Jonhston. Uit het boek en de lesbisch-feministische ideologie ontstond de gedachte van een wereldwijde gemeenschap van alle lesbische vrouwen, onderling verbonden door de separatistische Lesbian Nation. Duizenden vrouwen schaarden zich erachter door het vormen van gemeenschappen en het stichten van talloze vrouweninstellingen, communes en een (lesbische) vrouwencultuur.Del Rio, pp. 218-267. De gedachte van het 'bouwen aan het lesbisch land' gaf betrokkenen het gevoel ergens bij te horen, waar dat in hun samenlevingen sterk ontbroken had, een fantasie van onafhankelijkheid en het idee een betere wereld voor vrouwen te scheppen.Munt, pp. 4-5.Lee en Atchison, paragraaf "Separatism Without Secession". In de uitvoering was de Lesbian Nation op het hoogtepunt een virtuele vrijstaat van instellingen en gemeenschappen die onderling waren verbonden door ideologie, periodieken en de netwerken van activisten. Burgers van het 'lesbisch land' hoefden op sommige plaatsen nauwelijks nog contacten met mannen te onderhouden, al werd volledige afzondering nergens bereikt.Zimmerman, hoofdstuk 4. Daadwerkelijk vestigen van een eigen territorium was niet het streven en het organiseren van een staat in een staat evenmin.Munt, pp. 10-11.Lee en Atchison, introductie.
De ideologie en het handelen waren dominant onder politiek bewuste lesbische vrouwen in de VS in de bloeiperiode van het streven. Onder alle vrouwen in de VS die zich tot vrouwen aangetrokken voelden, kenmerkte het gedachtegoed een kleine, maar wel erg zichtbare minderheid. In de VS is de beweging zonder meer het sterkst ontwikkeld geweest, maar het was de gedachte dat het vrouwen over de hele wereld zou verenigen en bevrijden.Jennings en Millward, introductie. Het lesbisch separatisme vond een weerklank in andere landen, maar dan vooral westers georiënteerde, zoals in Canada, Australië en in Europa.
Achtergrond Na decennia van discriminatie in wetgeving en cultuur en van onzichtbaarheid van homoseksualiteit in de samenleving, brak kort na de Stonewall-rellen van medio 1969 de militante homo-emancipatie door. Lesbische vrouwen waren aanvankelijk betrokken bij de homobeweging, maar de meer politiek bewuste vrouwen verlieten die omdat de mannen er vaak net zo seksistisch waren als de rest van de samenleving. Ze waren veelal actief in de vrouwenbeweging, maar lesbische thema's konden daar meest niet aan de orde gesteld worden en de lesbo's werden er soms ronduit als een bedreiging gezien. Hoewel feministische organisaties op dit punt hun leven wel beterden, vormde zich eerst het lesbisch feminisme, dat sterk verweven was met het radicaal feminisme.
Radicaal Waar de eerste organisaties binnen de tweede feministische golf vooral trachtten verandering te bewerkstelligen binnen bestaande structuren, en dat ook bleven doen, stelt het radicaal feminisme dat de gehele maatschappij juist georganiseerd is om vrouwen in een ondergeschikte positie te houden. Het lesbisch feminisme plaatst verder vraagtekens bij de gedachte dat heteroseksualiteit normaal is. Het is bijvoorbeeld van mening dat het gezin een sociale institutie is, geschapen om vrouwen te controleren en domineren.Faderman, pp. 204-209. Het lesbisch feminisme moedigt vrouwen aan om zich met hun energie en aandacht vooral op andere vrouwen te richten en zich af te wenden van de mannen(maatschappij). Daarom ook meent men dat het lesbisch feminisme een maatschappelijk op vrouwen gerichte politiek is, en niet primair gaat over seksuele aantrekking.Zimmerman, hoofdstuk 1. Ten slotte is het de gedachte dat lesbo's de vrouwenbeweging als voorbeeld en als voorhoede kunnen dienen, onder meer omdat zij het van mannen onafhankelijke leven leiden dat alle vrouwen zouden moeten hebben. Een en ander betekende voor lesbische vrouwen indertijd niet slechts een streven naar acceptatie, maar het lesbianisme werd zelfs opgehemeld en gepresenteerd als een soort wondermiddel tegen alle kwalen van de mannenmaatschappij.
Separatisme Bijeenkomsten en instellingen waar geen mannen werden toegelaten, waren al bekend binnen het feminisme en het is een van de kenmerken van de tweede feministische golf. Lesbisch-feministen beoefenden deze afzondering uit een sterke afkeer van de mannenmaatschappij, omdat het ze een gevoel gaf ergens bij te horen en omdat ze meenden de vrouwenstrijd er een grote dienst mee te bewijzen. Verder was het de gedachte dat ze het patriarchaat ten val zouden brengen door vrouweninspanningen en -aandacht eraan te onttrekken en dat daarna een betere samenleving zou ontstaan. De instellingen en organisaties van het lesbisch separatisme zouden die betere wereld als voorbeeld dienen.
Jill Johnston Een van de schrijvers die van invloed was op het ontstaan van het lesbisch separatisme is de Amerikaanse auteur en cultuurcriticus Jill Johnston. In een serie essays voor de New Yorkse krant The Village Voice publiceerde ze op 14 oktober 1971 de woorden "I took a lesbian nation friend to dinner who only likes lesbians". In 1973 werd een deel van de essays gebundeld en uitgegeven onder de titel Lesbian Nation: The Feminist Solution. Het boek wordt soms gezien als een manifest voor een 'lesbisch land' en het gaf het lesbisch separatisme daarmee een naam en een politieke leuze: "Lesbian Nation". Het is echter niet geheel duidelijk of dat ook de bedoeling van de auteur was en de uitgever koos de titel van het boek.
In de essays stelt ze, aan de hand van eigen ervaringen, vooral dat lesbische vrouwen zouden moeten breken met zowel de homobeweging als met het mainstream feminisme. Het al dan niet vormen van een aparte lesbisch-feministische beweging was een van de issues in de tijd dat de essays werden gepubliceerd. In haar stukken breekt Johnston zeker een lans voor separatisme, maar het betreft meer haar kijk op de tijdgeest dan een blauwdruk voor een 'lesbisch land'. Bovendien maakt ze kwistig gebruik van woordspelingen en satire, zodat niet altijd duidelijk is waar ze precies op doelt. Toch gebruikt ze ook woorden als "the creation of a legitimate state defined by women" (het scheppen van een legitieme staat gedefinieerd door vrouwen) en schrijft ze op pagina 258:
Niettemin werd Lesbian Nation een gevleugelde uitdrukking en grote aantallen Amerikaanse lesbisch-feministen hebben zich op enig moment bezig gehouden met 'bouwen aan het lesbisch land'.
Kenmerken De hoofdkenmerken van het lesbisch separatisme zijn de ideologie, organisaties en instellingen voor vrouwen waar contacten met mannen werden vermeden en de omvangrijke vrouwencultuur.
Het lesbisch land De Lesbian Nation was in eerste aanleg een denkbeeldige ruimte waarin lesbische vrouwen zich terugtrokken uit de samenleving. In de loop van de jaren zeventig werd het minder denkbeeldig en werd separatie meer een doel dan een middel, met name in steden. De visie was groots: een volledig zelfvoorzienende gemeenschap, geheel los van de mannenmaatschappij.Faderman, pp.226-230. Mede onder invloed van de fictie kreeg het 'lesbisch land' in veel publicaties trekken van een amazonenland, oftewel een soort Utopia voor vrouwen.
Vrouwenwaarden De radicaal- en lesbisch-feministische ideologieën stelden dat het zinloos was om te proberen de instituties van binnenuit te veranderen, zoals het mainstream feminisme trachtte. Het was veel beter om vanuit het niets een zelfstandige gemeenschap op te bouwen, gebaseerd op 'vrouwenwaarden' en 'vrouwenkenmerken'. Die waarden en eigenschappen werden daarbij sterk geïdealiseerd en beïnvloed door het gedachtegoed van het cultureel feminisme, dat vrouwen van nature bepaalde superieure toedicht. Een aanzienlijke hoeveelheid lesbische fictie die in die tijd werd gepubliceerd en gelezen heeft daaraan ook bijgedragen.
Al hetgeen door de mannen bedacht zou zijn, zoals structuur, organisatie en professionaliteit moest categorisch worden afgewezen. Ook de 'mannelijke bezitsdrang', die tot uiting zou komen in onder meer monogamie en kolonialisme, werd verworpen. Eenmaal bevrijd van het patriarchaat zouden vrouwen als vanzelf terugkeren naar hun 'natuurlijke eigenschappen' zorgzaamheid, geweldloosheid en gemeenschapszin. Het 'lesbisch land' zou vrij zijn van racisme, discriminatie op grond van afkomst of leeftijd, en mens en natuur zouden er vrij zijn van alle vormen van uitbuiting.
Relaties werden aanvankelijk geacht vooral niet monogaam te zijn en vrije liefde was toonaangevend.Faderman, pp. 230-235. Van de lesbische communes in de VS, Europa en Oceanië is eveneens bekend dat vrije liefde er voorop stond. Uiteindelijk beviel dat maar slecht en begin jaren tachtig behoorde die praktijk goeddeels tot het verleden.
Esoterie De beweging werd ook gekenmerkt door een zekere hang naar esoterie en pseudowetenschap. Er was behoefte aan een nieuw soort spiritualiteit, die meer van vrouwenwaarden uitging dan de door mannen gedomineerde godsdiensten. De feministische wicca ontstond in deze periode, men had interesse in spiritualiteit op basis van een moedergodin en personificeerde de natuur als een vrouw: Moeder Natuur of Moeder Aarde.Zie: Faderman (Externe link) op 37:28.
De lesbische fictie van deze periode, die nadrukkelijk in lijn was met de ideologie en het separatisme, was onder meer van belang bij het scheppen van een lesbische mythologie. Daarbij werd kwistig gebruik gemaakt van echte en verzonnen matriarchaten en iconische onderwerpen als Sappho en de Amazonen. Het terugvinden van de al dan niet mythische oorsprong van het 'lesbisch land' had in de fictie de hoogste prioriteit. Het gedachtegoed van het lesbisch-feminisme stelde dat lesbo's en hun verrichtingen door de mannen al vele eeuwen actief uit de geschiedenis moesten zijn verwijderd. Bij het 'herontdekken' daarvan werden wetenschappelijke geschiedschrijving en pseudowetenschap makkelijk door elkaar gebruikt, en dat niet alleen in de fictie.
Supranationaal De beweging werd op onder meer ideologische gronden geacht supranationaal te zijn en het was nadrukkelijk de gedachte dat het 'lesbisch land' vrouwen over de hele wereld zou verbinden. Aanwijzingen voor een transnationale weerklank zijn in de literatuur bekend, maar dan vooral in westerse landen. Ideologie ging de grens over door export en soms smokkel van boeken en andere publicaties, door spreekbeurten en door conferenties.
In Nederland werd in 1976 het lesbisch-feministische collectief Lesbian Nation opgericht, dat zich ook als een deel van de internationale beweging zag. Na een vrouwenweekend verklaarde een van de leden in Het Vrije Volk:
Populariteit