Republicanisme (tot 2005 officieel gespeld als republikanisme) is een politieke stroming volgens welke de staatsvorm van een natie een republiek moet zijn: een staat waarvan het staatshoofd niet door erfopvolging wordt aangewezen (zoals in een monarchie), maar op een of andere manier wordt verkozen.Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "republiek". Microsoft Corporation/Het Spectrum. Breder gedefinieerd refereert republicanisme aan een politiek systeem dat de vrijheid waarborgt door het instellen van een rechtsstaat die niet arbitrair genegeerd kan worden door de uitvoerende macht. Binnen een republiek ligt de nadruk op het betrekken van alle burgers bij de macht en de strijd tegen corruptie. De aanhangers heten republikeinen.
Concept thumb|Republikeinse symboliek in het zegel van de Amerikaanse Senaat:een rode Frygische muts (vrijheid) en fasces (gerechtigheid). Republicanisme heeft twee hoofdbetekenissen. De klassieke betekenis van republicanisme verwijst naar een manier van denken van vroegmoderne auteurs zoals Machiavelli, Milton, Montesquieu en Jefferson. Zij baseerden zich graag op Cicero en andere Romeinse schrijvers, en benadrukten het belang van burgerzin en politieke participatie, de gevaren van corruptie, de voordelen van een gemengde grondwet en de rule of law, enzovoort. Bij de tweede betekenis, ook wel "burgerlijk republicanisme" of "neo-republicanisme" genoemd, gaat het om een meer specifieke interpretatie van de klassieke definitie, die omstreden is. Deze kan samengevat worden als politieke vrijheid, wat moet worden begrepen als niet gedomineerd worden door of niet afhankelijk zijn van arbitraire macht.
Het republicanisme als ideologie kwam in de vroegmoderne tijd op als tegenhanger van het monarchisme, werd prominent in de 19e eeuw en zou de wereldpolitiek vanaf de 20e eeuw gaan overheersen, zodat sindsdien bij staatsvorming de republiek de meest gangbare keuze werd. In de westerse wereld staat republicanisme veelal in lijn met de democratie, omdat binnen een democratie zoals men die nu kent altijd groepen actief zijn die pleiten voor het veel ruimer tot uiting komen van de volkswil in het staatsbeleid: directe democratie via regelmatige volksraadplegingen.
Republicanisme per land België
De eerste republikeinse episodes in het latere België kan men traceren naar de Tachtigjarige Oorlog, meer specifiek de jaren 1577–1585, toen in enkele door staatse rebellen beheerste Vlaamse en Brabantse steden radicale calvinisten de macht grepen. Het calvinistisch bewind in Vlaanderen wordt ook wel de Gentse Republiek genoemd, in de stad Antwerpen werd de Antwerpse Republiek ingesteld. Op 6 augustus 1579 werd koning Filips II als graaf van Vlaanderen van zijn gezag vervallen verklaard en daarmee het gewest Vlaanderen formeel een republiek. Twee jaar later zouden de Staten-Generaal het Plakkaat van Verlatinghe aannemen, Filips II collectief afzweren en de toen opstandige gewesten, inclusief Vlaanderen, Brabant en Mechelen, de facto een onafhankelijke republiek verklaren. De meeste latere "Zuidelijke" steden werden echter in de jaren 1580 heroverd door het Spaanse leger (Oostende pas in 1604).
thumb|Vlag van de Verenigde Nederlandse Staten (1790). Tijdens de Brabantse Omwenteling ontstonden uit de Oostenrijkse Nederlanden de Verenigde Nederlandse Staten (januari–december 1790). Deze kortstondige staat was een confederale republiek. Gelijktijdig zorgde de Luikse Revolutie voor het ontstaan van de Luikse Republiek. De Habsburgse monarchie herstelde zich echter spoedig. In 1795 werden, na een mislukte poging in 1793, de Zuidelijke Nederlanden veroverd en geannexeerd door de Eerste Franse Republiek. Met de kroning van Napoleon in 1804 kwam er weer een monarchie aan de macht.
Na Napoleons ondergang bepaalde het Congres van Wenen dat de voormalige zuidelijke Oostenrijkse Nederlanden en de noordelijke oude Republiek samen het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden onder het huis Oranje-Nassau zouden vormen. Tijdens de Belgische Revolutie werden er op 3 november 1830 verkiezingen gehouden voor het Nationaal Congres, waarvoor een handvol antiklerikale republikeinen werd verkozen; de meerderheid bepaalde echter bij een stemming op 22 november dat de op te richten Belgische staat een parlementaire monarchie zou worden en zo ontstond het Koninkrijk België., De Lage Landen 1780-1980. Twee eeuwen Nederland en België. Deel I: 1780–1914 (2005) 137. Amsterdam/Antwerpen: Olympus (deel van Atlas Contact).
Republicanisme in België zou eerst, mede onder invloed van het marxisme, vooral prominent worden in de vroege 20e-eeuwse Waalse Beweging, waarvan een groot deel streefde naar aansluiting bij Frankrijk. Tijdens de Koningskwestie (1950) waren er onder de antileopoldisten veel republikeinen die niet alleen tegen de terugkeer van Leopold III van België waren, maar ook geen andere koning wilden. Bij de eedaflegging van Boudewijn op 11 augustus werd er "Vive la république!" geroepen door een onbekend parlementslid. Julien Lahaut, voorzitter van de Kommunistische Partij, werd ervoor verantwoordelijk gehouden en een week later door royalisten vermoord.
De Vlaamse Beweging vertoonde pas in de tweede helft van de 20e eeuw, mede door de afloop van de Koningskwestie, een groeiend aantal republikeinen. Men begon de monarchie steeds meer als een obstakel te zien op de weg naar Vlaamse ontvoogding, terwijl bijvoorbeeld de Frontbeweging nog een beroep deed op koning Albert I om hun grieven te verlichten.
In het huidige België bestaan verschillende partijen en organisaties die streven naar een republiek. de Partij van de Arbeid van België (PVDA) de Republikeinse Kring (CRK) Vlaams Belang Voorpost LDD de Nieuw-Vlaamse Alliantie de denkgroep Res Publica Rassemblement Wallonie-France Rassemblement Wallon
Uit een peiling van Ipsos in opdracht van De Standaard en La Libre Belgique uit 2010 bleek 64% van de Belgen de monarchie te steunen: in Wallonië 74%, in het Brussels Gewest 73%, in Vlaanderen 54%.
Canada thumb|Republikeinse demonstratie in Ottawa 2005. Canada werd tussen de 16e en vroege 18e eeuw gekoloniseerd door het Koninkrijk Frankrijk als Nieuw-Frankrijk. In de Zevenjarige Oorlog (1756-1763) werd Canada door het Britse Rijk veroverd. Toen in 1775 de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog uitbrak in de Britse koloniën ten zuiden van Canada, werd Quebec ook korte tijd strijdtoneel. De Amerikanen bezetten enige steden in de provincie in de hoop Canada bij de revolutie te betrekken. Uiteindelijk werden zij echter uit Quebec verdreven en de provincie bleef trouw aan de Britse Kroon. Vele Quebecois echter meldden zich vrijwillig aan ten zijde van de Amerikanen. De Oorlog van 1812 bevestigde de status quo van een republikeins Amerika en een monarchistisch Canada. Er ontstond echter toenemende behoefte aan verzelfstandiging ten opzichte van het Europese moederland.
In december 1837 kwamen zowel Franstalige Canadezen als Engelse dissenters in opstand tegen de Kroon. Op 22 februari 1838 werd de onafhankelijke Republiek Neder-Canada (Frans: République du Bas-Canada, Engels: Republic of Lower Canada) uitgeroepen, maar in december 1838 werd deze republikeinse revolte neergeslagen. De Britse regering deed echter concessies, verleende in 1840 een grote mate van zelfstandigheid, erkende het Frans in 1848 als gelijkwaardige taal en maakte Canada in 1867 soeverein als dominion. Het Statuut van Westminster (1931) verleende bijna-onafhankelijkheid, in 1982 kreeg Canada volledige onafhankelijkheid, met uitzondering van het feit dat de Britse monarch tegelijkertijd ook als Koning(in) van Canada het staatshoofd bleef van deze Commonwealth realm. Opiniepeilingen ten aanzien van het voortzetten van de monarchie schommelen nogal, waarbij soms een meerderheid voor afschaffing ervan en de instelling van een republiek is. Dit vereist echter een wijziging van de Canadese Grondwet en daarvoor is een parlementaire tweederdemeerderheid nodig.
Frankrijk
thumb|Proclamatie van de afschaffing van de monarchie, bronzen hoogreliëf door Léopold Morice, Monument de la République, Place de la République, Parijs, 1883. Het Koninkrijk Frankrijk ontstond in de 10e eeuw als voortzetting van West-Francië, een van de drie restanten van het Frankische Rijk. In de 18e eeuw ontstond er onder invloed van de Verlichting een republikeinse beweging die meende dat de monarchie afgeschaft diende te worden, omdat het koninklijk huis (en de bredere aristocratie en tevens de clerus) zich weinig tot niet bekommerde om het leven van de overgrote meerderheid van de Franse bevolking en hen steeds in oorlog en ellende stortte, zonder zij enige zeggenschap kregen over de besluiten die er door de monarch over hen werden genomen. De Amerikaanse Revolutie (1765–1783) die leidde tot de onafhankelijkheid van de Verenigde Staten (een republiek) ten opzichte van het Britse Rijk (een monarchie), was van cruciale invloed op de ontwikkeling van het Franse republicanisme. Hoewel het Franse hof de Amerikaanse rebellen zwaar financieel en militair steunde, was dit voornamelijk om de wereldwijde macht van de Britten te verzwakken en niet omdat men de republikeinse idealen van de revolutionairen onderschreef. Bovendien hield de Franse staat torenhoge schulden over aan de oorlog en dit was weer een belangrijke reden waarom koning Lodewijk XVI van Frankrijk in mei 1789 de Staten-Generaal bijeenriep om extra belastingen te heffen, die werden afgewenteld op de derde stand. Dit leidde uiteindelijk tot de Franse Revolutie, waarin de koning in opeenvolgende gebeurtenissen steeds meer macht verloor, uiteindelijk werd afgezet en onthoofd, terwijl op 21 september 1792 de Eerste Franse Republiek werd uitgeroepen. thumb|De troon van ex-koning Lodewijk Filips wordt verbrand tijdens de Februarirevolutie (1848). De Eerste Republiek was instabiel door grote machtsstrijd tussen verschillende facties, meerdere staatsgrepen en bovendien de twee oorlogen die men moest voeren tegen andere Europese grootmachten die de Franse Revolutie probeerden te beëindigen en de Bourbonmonarchie te herstellen. De Terreur eindigde nadat Maximilien de Robespierre ten val werd gebracht door de Thermidoriaanse Reactie, waarna het Directoire de Republiek in rustiger vaarwater bracht. In 1799 greep generaal Napoleon Bonaparte de macht en in 1804 kroonde hij zichzelf keizer, waarmee de republiek verdween en er een nieuwe monarchie werd gesticht, tot onvrede van vele revolutionairen die tegen iedere vorm van erfopvolging hadden gestreden. Na de val van Napoleon in 1815 werd de Bourbonmonarchie gerestaureerd, maar definitief afgeschaft door de Julirevolutie van 1830, die de liberale Lodewijk Filips van Orléans op de troon bracht. Op termijn bleek ook deze Julimonarchie onbevredigend en bij de Februarirevolutie (1848) werd de koning tot aftreden gedwongen en de Tweede Franse Republiek uitgeroepen. De prins Lodewijk Napoleon Bonaparte, een neef van de eerdere Napoleon Bonaparte, werd verkozen tot president. Hij kreeg echter al gauw keizerlijke pretenties en pleegde in 1851 een staatsgreep om zijn presidentschap te verlengen, tot woede van republikeinen, van wie velen werden opgesloten of het land ontvluchtten. Het jaar daarna riep hij zich uit tot keizer Napoleon III en stichtte daarmee het Tweede Franse Keizerrijk, een constitutionele monarchie.