alt=Zangeres in discotheek maakt contact met het publiek|miniatuur|Zangeres maakt contact met het publiek alt=Videostill: vlogger begroet YouTube-kijkers als vrienden|miniatuur|Vlogger begroet YouTubekijkers als vrienden Een parasociale relatie (parasociaal: bestaand naast het sociale) is een eenzijdige relatie tussen een persoon en een publiek persoon of personage. Terwijl de persoon tijd en energie besteedt aan de relatie en het gevoel heeft de ander te kennen, weet de publieke figuur weinig of niets van de ander. Ook de gevoelde relaties met bovennatuurlijke en fictieve figuren worden als parasociaal beschreven.
Traditioneel worden het gedrag en de beleving van supporters niet als parasociaal beschouwd, maar dit onderscheid is vervaagd door het wereldwijde web en streamingplatforms. In de 21e eeuw wordt het structureel uiten van afkeer ook als parasociaal beschouwd. De publieke figuur kan tot idool, vriend of geliefde gemaakt worden of juist gehaat of veracht worden.
Fundamenteel bij (positieve) parasociale relaties is identificatie met de publieke figuur. Deze kan zich uiten als “Ik wil jou zijn” en als “Ik wil dat het goed met je gaat”. Een televisiepersoonlijkheid kan dit bevorderen door een realistische presentatie, veelvuldig en consistent optreden, gestyleerd gedrag en een gespreksachtige spreekstijl, naast het benutten van de kenmerken van het medium.
De opkomst van streamingplatforms leidt tot een nieuwe vorm, waarbij fans daadwerkelijk in contact kunnen komen met de streamer: van eenzijdig naar 'anderhalfzijdig'. De band wordt langduriger en sterker als er een fysieke of virtuele gemeenschap ontstaat rond een bepaalde stream.
Onderzoek De term parasociale relatie werd in 1956 gemunt door Horton en Wohl, in het artikel Mass Communication and Para-Social Interaction: Observations on Intimacy at a Distance. Zij beschreven de band die kijkers voelden met figuren op de radio en in films en televisieprogramma's. Onderzoek uit 1985 suggereerde dat psychologische factoren belangrijker waren dan sociologische. Zo leek beperkte gelegenheid tot sociale interactie nauwelijks te leiden tot parasociale interactie. Op het moment dat kijkers rechtstreeks werden aangesproken in zogenoemde parasociale interactie, voelden zij zich sterker betrokken. Dave Garroway, een Amerikaanse radio- en televisiejournalist en presentator die deze persoonsgerichte stijl perfectioneerde, ontdekte dit vroeg in zijn carrière, die van 1938 tot 1982 liep. In 1956 keek hij terug:
alt=Dave Garroway in 1957 als presentator van Wide Wide World. Hij leunt naar de kijker toe en kijkt die recht aan.|miniatuur|Dave Garroway in 1957 als presentator van Wide Wide World
Gesprekken op de radio waren toen formeel en vaak wat stijfjes. Maar ik ratelde gewoon door, ik zei wat er in me opkwam. Ik was in mezelf gekeerd. Ik wilde dat het leek of ik met een vriend aan het kletsen was op een borrel. Ik probeerde toen – en later – bewust om met iedere luisteraar als een individu te praten, om iedere luisteraar te laten voelen dat hij mij kende en dat ik hem kende. Dat was blijkbaar behoorlijk effectief, toen en later. Ik merk dat vreemden me vaak op straat aanspreken, me Dave noemen en het gevoel hebben dat we oude vrienden zijn die alles van elkaar weten.
Mensen kunnen parasociale relaties ontwikkelen met publieke figuren, waaronder acteurs, zangers, televisiepresentatoren, sporters, influencers, bloggers, gamers en fictieve personages. Onderzoekers stellen dat parasociale relaties al duizenden jaren bestaan; zo hadden mensen parasociale relaties met onder meer farao's en goden. Het is ook mogelijk een negatieve parasociale relatie te ontwikkelen. De relatie kan een betekenis hebben die losstaat van de persoon; zo wordt informatie van een favoriete nieuwslezer betrouwbaarder gevonden dan die van anderen.
Veelal is een parasociale relatie vriendschappelijk, maar er kan een liefdesrelatie ontstaan. Het Amerikaanse radioprogramma The Lonesome Gal (Het eenzame meisje) zette in de jaren vijftig met een monoloog vol in op dit aspect: "Lieverd, je ziet er zo moe uit, en ook een beetje uit je gewone doen. […] Weet je dat ik altijd aan je denk?" Het personage verzekerde keer op keer met een sensuele stem dat ze zich richtte tot de verlegen, teruggetrokken, eenzame mannen en kreeg duizenden huwelijksaanzoeken.
Door middel van sociale media en reality-tv krijgen buitenstaanders een persoonlijker beeld van publieke figuren. Door de opkomst van het wereldwijde web en sociale media komen er meer parasociale relaties en worden ze persoonlijker. Tijdens de coronapandemie steeg het gebruik van communicatietechnologie, waardoor de grenzen tussen sociale en parasociale relaties vervaagden en de waarde van parasociale relaties toenam.
Effect voor de volger
Positief Een parasociale relatie is een uitbreiding van een bestaand sociaal netwerk. Psychologisch gezien wordt een parasociale relatie op dezelfde manier ervaren als een reguliere relatie en kan leiden tot een gevoel van verbinding. In tegenstelling tot in een wederkerige relatie ervaart men in een parasociale relatie geen gevoel van afwijzing. Daarnaast heeft een parasociale relatie geen verplichtingen of verantwoordelijkheden en is deze gemakkelijk te onderhouden. Een parasociale relatie kan als gevolg hebben dat een persoon zich aangemoedigd en ondersteund voelt en positieve veranderingen bewerkstelligt in diens leven.
Volgens psycholoog en wetenschapper Monique Timmers zijn extraverte en sociale mensen eerder geneigd parasociale relaties te ontwikkelen. Personen met een vermijdende hechtingsstijl ontwikkelen vaker parasociale relaties met fictieve televisiepersonages die positieve karaktereigenschappen hebben. Deze personages kunnen dienen als rolmodellen wat een effectieve copingstrategie kan zijn.
Een studie uit 2017 wees uit dat parasociale relaties adolescenten kunnen helpen bij de ontwikkeling van hun persoonlijkheid en autonomie. Daarnaast kan het een positief effect opleveren op het gebied van gemoed, zelfvertrouwen en zelfbeeld.
Negatief Als iemand zich realiseert dat de relatie eenzijdig is, kan dit teleurstelling geven. Daarnaast kunnen personen emotioneel afhankelijk worden van de persoon met wie zij een parasociale relatie hebben, wat kan leiden tot mentale problemen.
Mensen met een zwakke identiteit doorzien of aanvaarden het eenzijdige karakter van de relatie soms niet, wat kan leiden tot stalking, bedreiging of ander problematisch gedrag als de relatie onbevredigend is of verbroken wordt. Een zwakke identiteit is in de helft van de gevallen genetisch bepaald. Bij een kwart van de stalkers is verkeerde hechting met de ouders een hoofdoorzaak en bij een kwart speelt gebrekkige ontwikkeling in de puberteit een belangrijke rol.
Effect op publieke figuren Parasociale relaties worden door veel publieke figuren gestimuleerd, omdat dit kan leiden tot een succesvollere carrière. Ook ervaren zij veel emotionele steun van hun fans. Parasociale relaties kunnen ingezet worden voor marketing, influencing of het creëren van bewustzijn, omdat personen het gevoel hebben dat zij advies krijgen van een vriend of vriendin.
Tegelijkertijd kunnen publieke figuren druk ervaren doordat fans door hun parasociale relatie het gevoel krijgen recht te hebben op persoonlijke informatie. Als zij de gewenste informatie niet verkrijgen, kan dit leiden tot heftige reacties.
Stans Een parasociale relatie met een beroemdheid kan leiden tot een sterk gevoel van betrokkenheid, net als in een reguliere vriendschap of relatie. Hierdoor kan het voorkomen dat personen zich inlaten met het privéleven en de persoonlijke keuzes van de beroemdheid.
Veel mensen waarvan het uiterlijk bekend is, krijgen met ongewenst gedrag te maken. Eventueel kan de parasociale relatie doorgezet worden naar hun naasten, zoals na het overlijden van Jade Kops: Haar 16-jarige broertje kreeg er 18.000 volgers bij op Instagram en hij en andere familieleden van Jade worden online door vreemden aangesproken alsof ze hun beste vrienden zijn. Er werden bedreigingen geuit en de politie heeft in een aantal gevallen stopgesprekken moeten houden.
Zangeres Taylor Swift vroeg haar fans om haar ex-vriend John Mayer niet lastig te vallen. Ook de Amerikaanse zangeres Selena Gomez en het Amerikaanse model Hailey Bieber hebben fans gevraagd zich niet te bemoeien met hun relatie. Zij ontvingen beiden doodsbedreigingen en nare opmerkingen van fans die als doel hadden de ene persoon tegen de ander te verdedigen.
Volgens klinisch psycholoog Lynn Zubernis is zulk gedrag niet het gevolg van een reguliere parasociale relatie. Dergelijke fans hebben mentale problemen, zijn te jong om te beseffen wat zij doen, of behoren bij een groep obsessieve fans die bekendstaan als stans; de benaming is ontleend aan het lied Stan van Eminem, waarin Stan zich realiseert dat hij nooit in contact zal komen met Eminem en dan zichzelf en zijn zwangere vriendin ombrengt. De term wordt ook uitgelegd als een portemanteau voor stalker-fans, maar Eminems manager noemde dat een gelukkig toeval.
Parasociale rouw Als een persoon met wie iemand een parasociale relatie heeft komt te overlijden of uit een soap geschreven wordt, kan parasociale rouw optreden. De rouwgevoelens bij parasociale rouw zijn hetzelfde als die bij 'gewone' rouw. Het verliezen van een persoon waarmee een parasociale band bestond, kan daarom aanvoelen als het verliezen van een familielid. Categorie:Psychologie Categorie:Relatievorm