thumb|400px|Satellietgliacellen omringen de cellichamen van sensorische zenuwcellen thumb|400px|Satellietgliacellen (rood) rondom een perikaryon (N) in het ganglion van Gasser van muizen. Drie kernen van satellietgliacellen zijn gemarkeerd met sterretjes (*). BV, bloedvat; Ax, axon. Satellietgliacellen, in het verleden amficyten genoemd, zijn gliacellen die zich bevinden rond zenuwcellen van het perifere zenuwstelsel. Ze spelen een rol bij de ondersteuning en bescherming van axonen van zenuwcellen. Ze worden aangetroffen in sensorische, sympathische en parasympathische zenuwknopen. Ze vormen de dunne celomhulsels die de individuele zenuwcellen in deze zenuwknopen omringen. Zowel satellietgliacellen als Schwanncellen (de cellen die sommige axonen in het perifere zenuwstelsel omhullen) zijn afkomstig van de neurale lijst van het embryo tijdens de embryonale ontwikkeling. Er is ontdekt dat satellietgliacellen verschillende rollen spelen, waaronder controle over de micro-omgeving van sympathische zenuwknopen. Ze hebben een vergelijkbare rol als astrocyten in het centrale zenuwstelsel. Ze leveren voedingsstoffen aan de omliggende zenuwcellen en hebben ook een structurele functie. Satellietgliacellen fungeren ook als beschermende, schokdempende cellen. Bovendien hebben ze verschillende zenuwreceptoren die een reeks interacties met neuroactieve stoffen mogelijk maken. Veel van deze zenuwreceptoren en andere ionkanalen worden in verband gebracht met gezondheidsproblemen, waaronder chronische pijn en het Herpes-simplexvirus.
Satellietgliacellen worden tot expressie gebracht in de sympathische en parasympathische zenuwknopen in hun respectievelijke zenuwstelsels.
Structuur thumb|Satellietgliacellen worden tot expressie gebracht in de sympathische en parasympathische zenuwknopen in hun respectievelijke zenuwstelsels. thumb|Afbeelding van een zenuwcel In een satellietgliacel wordt het perikaryon aangeduid door het gebied dat de enkele, relatief grote kern bevat. Elke zijde van het perikaryon strekt zich naar buiten uit en vormt perineuronale uitsteeksels. Het gebied dat de kern bevat, heeft het grootste volume cytoplasma, waardoor dit gebied van de satellietgliacel-omhulling dikker is. De omhulling kan nog dikker zijn als meerdere satellietgliacellen op elkaar liggen, elk met een afmeting van 0,1 micrometer.
Satellietgliacellen bevatten alle gebruikelijke organellen die nodig zijn om cellulaire producten te maken en de homeostatische omgeving van de cel te handhaven. Het plasmamembraan van satellietgliacellen is dun en niet erg dicht, en het is geassocieerd met celadhesiemoleculen, receptoren voor neurotransmitters en andere moleculen, en ionkanalen, met name kaliumionkanalen. Binnen individuele satellietgliacellen is er zowel ruw als glad endoplasmatisch reticulum, maar het laatste is veel minder overvloedig. Meestal worden het golgicomplex en de centriolen in een satellietgliacel gevonden in een regio die heel dicht bij de celkern ligt. Aan de andere kant worden mitochondriën overal in het cytoplasma gevonden along with the organelles involved in autophagy and other forms of catabolic degradation, such as lysosomes, lipofuscin granules, and peroxisomes. samen met de organellen die betrokken zijn bij autofagie en andere vormen van katabole afbraak, zoals lysosomen, lipofuscinekorrels en peroxisomen. Zowel microtubuli als intermediair filamenten kunnen overal in het cytoplasma worden gezien, en meestal liggen ze parallel aan de satellietgliacel-mantel. Deze filamenten worden in grotere concentraties aangetroffen bij de axonheuvel en bij het begingedeelte van een axon in een satellietgliacel van de sympathische zenuwknopen. In sommige satellietgliacellen van de sensorische zenuwknopen hebben onderzoekers een enkel trilhaartje gezien dat zich uitstrekt van het celoppervlak nabij de celkern en in de extracellulaire ruimte van een diepe insnoering in het plasmamembraan. Het trilhaartje heeft echter alleen de negen paren perifere microtubuli, terwijl het het axiale paar microtubuli mist, waardoor de structuur ervan erg lijkt op de trilhaartjes van zenuwcellen, Schwanncellen en astrocyten van het centrale zenuwstelsel.
In sensorische zenuwknopen Satellietgliacellen in sensorische zenuwknopen zijn platte cellen die sensorische zenuwknopen omgeven. Meerdere satellietgliacellen omringen elke sensorische zenuwcel volledig. Het aantal zenuwknopenlen dat de schede vormt, neemt evenredig toe met het volume van de zenuwcel dat het omringt. Bovendien neemt het volume van de schede zelf evenredig toe met het volume en het oppervlak van de perikaryonen. De afstand van de extracellulaire ruimte tussen de schede en het plasmamembraan van de zenuwcel bedraagt 20 nanometer, waardoor de zenuwcel en zijn satellietgliacel-schede één anatomische en functionele eenheid kunnen vormen.
Deze afzonderlijke eenheden worden gescheiden door gebieden met bindweefsel. Er zijn echter enkele sensorische zenuwcellen die dezelfde ruimte innemen binnen het bindweefsel en daarom gegroepeerd zijn in een "cluster" van twee of drie zenuwcellen. Meestal is elke individuele zenuwcel in een cluster nog steeds omgeven door zijn eigen satellietgliacel-schede, maar in sommige gevallen ontbreekt deze. Sommige sensorische zenuwcellen hebben kleine uitsteeksels, microvilli genaamd, die zich vanaf hun celoppervlakken naar buiten uitstrekken. Vanwege hun nabijheid tot de satellietgliacel-schede reiken deze microvilli van het plasmamembraan van de zenuwcel tot in de groeven van de schede, waardoor er mogelijk materiaal tussen de cellen kan worden uitgewisseld.
In sympathische zenuwknopen In de sympathische zenuwknopen zijn satellietgliacellen een van de drie hoofdtypen cellen, de andere twee zijn de sympathische zenuwknoopzenuwcellen en de kleine intens fluorescerende cellen (SIF-cellen). De kleine intens fluorescerende cellen van sympathische zenuwknopen komen in groepen voor, die elk omgeven zijn door een satellietgliacel-schede. De satellietgliacellen van de sympathische zenuwknopen komen uit de neurale lijst en prolifereren niet tijdens de embryonale ontwikkeling totdat de zenuwcellen aanwezig en volwassen zijn, wat aangeeft dat de zenuwcellen de deling en rijping van de satellietgliacellen waarnemen. De satellietgliacellen van sympathische zenuwknopen volgen dezelfde basisstructuur als de satellietgliacellen van sensorische zenuwknopen, behalve dat sympathische zenuwknopen ook synapsen hebben. Daarom moet de satellietgliacel-schede van sympathische zenuwcellen zich nog verder uitstrekken om de axonheuvel nabij de perikaryonen te bedekken. Net als de gebieden van de schede nabij de satellietgliacellen zijn de gebieden van de schede bij de axonheuvels dikker dan die rondom de rest van de zenuwcel. Dit geeft aan dat de satellietgliacellen een rol spelen in de synaptische omgeving en zo de synaptische transmissie beïnvloeden.
Functie Er wordt onderzoek gedaan naar de fysiologische rol van satellietgliacellen. Huidige theorieën suggereren dat satellietgliacellen een belangrijke rol spelen bij het reguleren van de micro-omgeving van de sympathische zenuwknopen. Dit is gebaseerd op de observatie dat satellietgliacellen de zenuwcellen bijna volledig omhullen en de diffusie van moleculen door het celmembraan kunnen reguleren. Eerder is aangetoond dat wanneer fluorescerende proteïnetracers in de cervicale zenuwknoop worden geïnjecteerd om de bloedsomloop te omzeilen, ze niet op het oppervlak van de zenuwcel worden aangetroffen. Dit suggereert dat de satellietgliacellen de extracellulaire ruimte van individuele zenuwcellen kunnen reguleren. Sommigen speculeren dat satellietgliacellen in de autonome zenuwknopen een vergelijkbare rol hebben als de bloed-hersenbarrière als een functionele barrière voor grote moleculen.
De rol van satellietgliacellen als regulator van de neuronale micro-omgeving wordt verder gekenmerkt door zijn elektrische eigenschappen die erg lijken op die van astrocyten. Astrocyten spelen een goed bestudeerde en gedefinieerde rol bij het controleren van de micro-omgeving in de hersenen, daarom onderzoeken onderzoekers elke homologe rol van satellietgliacellen binnen de sympathische zenuwknopen. Een vastgestelde manier om de micro-omgeving in sensorische zenuwknopen te controleren is de opname van stoffen door gespecialiseerde transporteurs die neurotransmitters naar cellen vervoeren wanneer ze gekoppeld zijn aan Na+ en Cl-. Transporteurs voor glutamaat en gamma-aminoboterzuur (GABA) zijn gevonden in satellietgliacellen. Ze lijken actief betrokken te zijn bij de controle van de samenstelling van de extracellulaire ruimte van de zenuwknopen. Het enzym glutaminesynthetase, dat de omzetting van glutamaat in glutamine katalyseert, wordt in grote hoeveelheden aangetroffen in satellietgliacellen. Bovendien bevatten satellietgliacellen de glutamaat-gerelateerde enzymen glutamaatdehydrogenase en pyruvaatcarboxylase, en kunnen ze de zenuwcellen dus niet alleen van glutamine voorzien, maar ook van appelzuur en lactaat.
Moleculaire eigenschappen In tegenstelling tot hun aangrenzende zenuwcellen hebben satellietgliacellen geen synapsen, maar zijn ze uitgerust met receptoren voor een verscheidenheid aan neuroactieve stoffen die analoog zijn aan die in zenuwcellen. Axon-uiteinden en andere delen van de zenuwcel dragen receptoren voor stoffen zoals acetylcholine (ACh), GABA, glutamaat, ATP, noradrenaline, substantie P en capsaïcine die direct van invloed zijn op de fysiologie van deze cellen. Uit onderzoek is gebleken dat satellietgliacellen ook in staat zijn om te reageren op enkele van dezelfde chemische stimuli als zenuwcellen.
Moleculaire eigenschappen van satellietgliacellen Molecuul Type zenuwknoop Detectiemethode Opmerkingen Glutamine synthetase Muis TG Immunohistochemie (IHC) Katalyseert de condensatie van glutamaat en ammoniak om glutamine te vormen GFAP Rat ganglion spinale (DRG), Ganglion van Gasser (TG) IHC Upregulatie bij zenuwbeschadiging S100 Rat DRG IHC Upregulatie bij zenuwbeschadiging Endotheline ETB receptor Rat, konijn DRG IHC, autoradiografie Blokkers van ET's blijken pijn te verlichten in diermodellen Bradykinine B2 receptor Rat DRG Elektrofysiologie Betrokken bij het ontstekingsproces P2Y receptor Muis TG Ca2+ imaging, IHC Draagt bij aan nociceptie ACh muscarinic receptor Rat DRG IHC, mRNA (ISH) Rol niet goed gedefinieerd in sensorische zenuwknopen NGF trkA receptor Rat DRG Immuno-EM Kan een rol spelen bij reactie op zenuwletsel TGFα Rat DRG mRNA (ISH), IHC Stimuleert neurale proliferatie na verwonding Erytropoëtine receptor Rat DRG IHC TNF-α Muis RG, TG IHC Ontstekingsmediator verhoogd door kapotte zenuw, herpes-simplexvirus-activering IL-6 Muis TG IHC Cytokine vrijgegeven tijdens ontsteking, verhoogd door UV-straling ERK Rat DRG IHC Betrokken bij functies waaronder de regulatie van meiose en mitose JAK2 Rat DRG IHC Signaaleiwit een onderdeel van de type II cytokine receptor-familie Somatostatin sst1 receptor Rat DRG IHC Somatostatine remt de afgifte van veel hormonen en andere secretoire eiwitten GABA transporter Rat DRG Autoradiografie Glutamate transporter Rat DRG mRNA (ISH), IHC, Autoradiografie Beëindigt het exciterende neurotransmittersignaal door verwijdering (opname) van glutamaat Guanylate cyclase Rat DRG, TG IHC voor cGMP Tweede boodschapper die de boodschap internaliseert die wordt overgebracht door intercellulaire boodschappers zoals peptidehormonen en NO PGD synthase Kip DRG IHC Bekend om zijn functie als neuromodulator en groeifactor in het centrale zenuwstelsel
Verschillen met andere gliacellen