Dirk Willemszoon (Asperen – overleden 16 mei 1569) was een Nederlandse martelaar en wederdoper die het meest bekend is omdat hij uit de gevangenis ontsnapte, maar zich vervolgens omdraaide om zijn achtervolger te redden – die door dun ijs was gezakt terwijl hij Willems achtervolgde – om vervolgens opnieuw gevangen te worden genomen en vermoord vanwege zijn overtuigingen.
Naam Een vaste spelling was er niet, ook niet voor namen; zowel Dirk als Durk komt voor. Willemszoon is een patroniem: Dirks vader heette Willem. Zijn patroniem wordt op allerlei manieren weergegeven, onder andere als Willemszn; in Engelstalige teksten wordt meestal Willems gebruikt.
Leven Dirk werd geboren in Asperen, Gelderland, Nederland. Hij werd als jonge man in Rotterdam herdoopt (wederdoper) en verwierp daarmee de kinderdoop, die destijds door zowel katholieken als protestanten werd beoefend en die hij eerder had ontvangen. Deze actie, en zijn blijvende toewijding aan zijn nieuwe geloof en de doop van verschillende andere mensen in zijn huis, leidde tot zijn veroordeling door de rooms-katholieke kerk in Nederland en de daaropvolgende arrestatie in Asperen op 9 mei 1569.
Dirk werd op 9 mei 1569 gearresteerd en eerst vastgehouden in kasteel Waddestein te Asperen, waaruit hij ontsnapte (vermoedelijk geholpen door medestanders) met behulp van een touw. Hiermee kon hij zich van de kasteelmuur naar de bevroren gracht (ook wel "het Hondengat" genaamd) laten zakken. Een bewaker merkte zijn ontsnapping op en zette de achtervolging in. Willems kon het dunne ijs van de bevroren slotgracht, het Hondegat, oversteken. De achtervolgende bewaker met zijn zware kuras en bewapening zakte echter door het ijs en schreeuwde om hulp. Dirk kwam terug om het leven van zijn achtervolger te redden en werd hierdoor opnieuw opgepakt. Zijn voormalige achtervolger gaf te kennen Dirk te willen laten gaan, maar werd herinnerd aan zijn verplichtingen, waarna hij Dirk toch gevangen nam. Hij werd opgesloten in de toren van de Sint-Catharinakerk, die op de vierde verdieping een cel had.
Dirk werd daarna vastgehouden totdat hij werd veroordeeld door de zeven schepenen van de stad Asperen, onder aanvoering van Gaspard Torck, de schout van Gorinchem. Onder verwijzing naar Dirks koppig volharden veroordeelden zij hem tot de brandstapel. Ook werden al zijn bezittingen in beslag genomen ten behoeve van de Spaanse kroon. Willemszn werd op 16 mei 1569 in Asperen geëxecuteerd. Omdat er die dag een sterke oostenwind stond, kreeg het vuur geen vat op zijn bovenlichaam, waardoor de marteling langer duurde. Volgens de mythe kon men zijn pijnkreten in het oostelijk gelegen Leerdam verstaan als aanroepingen van God.
Nalatenschap Tegenwoordig is Dirk Willemszn een van de meest herdachte martelaren onder de wederdopers, waaronder mennonieten en Amish, die deze archetypische martelaarsgeschiedenis vertellen aan hun kinderen. In 1989 schreef James C. Juhnke het drama Dirk's Exodus. In 2018 werd in het Mennonite Heritage Village in Canada een sculptuur onthuld in de Dirk Willems Peace Exhibit. Deze toont hoe Dirk zijn achtervolger redt.
In Asperen is de Dirk Willemszstraat naar hem vernoemd en er is een wandelroute uitgezet, het Dirk Willemszpad. In 2025 is er een boek over zijn leven gepubliceerd door de Vereniging Oud Asperen, om met de opbrengst een beeld te plaatsen van de episode op het ijs, naar de ets van de mennoniet Jan Luyken in de Martelaersspiegel van Thieleman van Braght.
Externe links Martys Mirror entry Dirk Willemsz (overleden 1569) bij Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online
Categorie:Nederlands geëxecuteerd persoon in de 16e eeuw