Sunneklaas of Sunterklaas is een variant van het Sinterklaasfeest waarin elementen van voorchristelijke tradities vermengd zijn met tradities en verhalen rond Sint-Nicolaas. Dit ook met de krampustraditie overeenkomsten tonende volksfeest wordt jaarlijks op of rond 5 december gedurende twee opeenvolgende dagen gevierd op het Nederlandse Waddeneiland Ameland. Het is daar het belangrijkste feest van het jaar en het ruigste van alle varianten van Sinterklaas op de waddeneilanden.
Sunneklaas is een oude traditie die deel uitmaakt van de Amelandse identiteit. Het is een feest van, voor en door Amelanders dat in Hollum en Ballum in de meest oorspronkelijke vorm wordt gevierd. Vooral in deze westelijke dorpen op het eiland is het in geheimzinnigheid gehuld en worden buitenstaanders geweerd. Door mediale uitvergroting van de weinige informatie die naar buiten komt, kent Sunneklaas een imago van een vrouwonvriendelijk griezelfeest waar geen wetten gelden.
Etymologie miniatuur|Een drietal Sunneklazen op Ameland in 1949|linksEen van de oudste benamingen van het feest is Sunderum. Volgens journalist Arnold-Jan Scheer duidt dit op sun er om, wat naar de zonnewende verwijst. (1984) Blogger Bert van Zantwijk suggereert echter dat het een samentrekking van 'Sunte Heerum' (Sint Heer-oom) is. Het woord werd in 1950 nog op Ameland gebruikt, zoals in Ut is aast òk weer Sunderum (Het is bijna weer Sunneklaas). Op Terschelling is de naam in de 21e eeuw nog in zwang.
Sunderklaas en Sinterklaas zijn andere inmiddels verouderde namen van het feest. In 1988 werd in Ameland nog van Sunterklaas gesproken. Thans wordt het feest in de westelijk Amelandse plaatsen Hollum en Ballum Sunneklaas genoemd. Lokaal wordt er ook wel van Sûnneklaasspeulen gesproken. In de oostelijke Amelandse plaatsen Buren en Nes spreekt men van Sunteklaas.
Beschrijving miniatuur|"Drie baanvegers met koehoorns kloppen op de deuren om de mensen binnen te houden" De viering is sinds de oudst bekende publicaties in de 19e eeuw weinig veranderd, hoewel er van dorp tot dorp variaties zijn. Wel werd al in de jaren 1960 gesteld dat het feest verwaterd was en alleen in Hollum nog volgens de traditie verliep. In het algemeen is het volgende scenario van toepassing:
Scenario Het feest wordt eerste dag afgetrapt door de basisschoolkinderen, die aan het eind van de schooldag verkleed en gemaskerd naar huis gaan. Vanwege de spanning die het feest met zich meebrengt,Het St. Nicolaasfeest op Ameland, Leeuwarder Courant (1 december 1936) is de warme maaltijd relatief simpel op die dagen: stamppot, voornamelijk van boerenkool. Vanaf omstreeks vijf uur (tijdstip kan per dorp variëren) is het programma gedurende twee dagen hetzelfde, met dien verstande dat op de eerste avond jongens van 12 tot 17 jaar, de Kleine Sunneklazen of Kleine Omes, de hoofdrolspelers zijn; de volgende avond zijn dat de mannen van 18 jaar en ouder, de grote Sunneklazen (Omes in het pak).
Vrouwen en kinderen moeten gedurende de twee feestdagen uiterlijk om vijf uur 's avonds van de straat zijn. Ze blijven thuis of verzamelen zich in de zogenaamde 'open huizen' (huiskes) en cafés, waar ze uitsluitend onder mannelijke begeleiding heen kunnen.
Baanvegers 250px|gecentreerd|BaanvegersBááá! Ba-roepen of ba-schreeuwen ("bááá") wordt traditioneel door kinderen en meisjes gedaan om de baanvegers te provoceren. In antwoord op de provocaties begint het gnorren (geluid maken met de keel) en roepen (schallen met de hoorns) van de baanvegers die de kinderen en meisjes proberen op te sporen en van de straten te vegen. Vinden zij hen, dan krijgen ze een tik op hun benen of billen als waarschuwing en jagen ze hen naar huis. De traditie van het ba-roepen verwaterde in de eerste helft van de 20e eeuw, maar wordt een eeuw later nog geobserveerd. Om vijf uur gaan de baanvegers met veel kabaal de straten op, in witte lakens en uitgerust met stokken, knuppels en runderhorens. Zij waarschuwen dat de sunneklazen in aantocht zijn. (2014) Het achterliggende idee is dat de straten leeg moeten zijn, zodat de aanstaande sunneklazen ongezien naar hun geheime verkleedlocatie kunnen.
Terwijl zij de straten patrouilleren proberen de andere eilandbewoners ongemerkt en zonder door de baanvegers gepakt te worden tussen de woningen te pendelen (het zogenaamde tuuntje sluupen, tuintje sloep). Wordt zo'n persoon opgepakt, dan wordt hij terug naar huis gebracht. Volgens een medewerker van de Amelandse VVV is het een spel om de regels te overtreden zonder betrapt te worden, maar in de jaren 1960 werd gesteld dat sommigen zich graag laten betrappen.
Rond een uur of acht gaat de straatverlichting op het eiland uit. Woningen dienen verduisterd te worden. Ruiten van onverduisterde woningen dreigen in de loop van de avond gebroken of beklad te worden. Hetzelfde geldt voor autolichten. Auto's mogen sowieso tijdens het feest niet in de dorpskernen komen.
Opkleden Roeper Een roeper, of koehoorn zoals het thans genoemd wordt, is van oudsher een runderhoorn. Het gebruik ervan stamt uit voorchristelijke tijden, toen het diende voor het verjagen van boze geesten en het een fallussymbool was dat in vruchtbaarheidsrites gebruikt werd. Op de wadden was het een instrument dat door schipbreukelingen gebruikt werd om de aandacht van kustbewoners te trekken als ze voor de kust in de zeegronden dreigden te vergaan.Leeuwarder Courant (1936) Tijdens Sunneklaas wordt het volgens de oudste tradities gebruikt als toeter en tevens als spreekhoorn die de stem van de gebruiker onherkenbaar maakt. Heden is de roeper op het feest veelal vervangen door commercieel beschikbare toeters. De baanvegers kunnen in de duisternis ongezien naar de geheime locatie waar ze zich opkleden. De klaarliggende traditionele kleding bestaat uit een wit laken waarop op creatieve wijze gekleurde papieren knipsels genaaid zijn. Hierbij hoort een groot hoofddeksel van karton of stro en een masker om het gezicht onherkenbaar te maken. Dit was vroeger een witte lap stof of juten met gaten voor ogen, neus en mond. Heden kunnen het allerhande maskers zijn. Met het maken van deze pakken (pakmake) wordt van oudsher maanden voor het feest begonnen. Tegenwoordig wordt in plaats van de traditionele outfits ook wel teruggevallen op commercieel beschikbare kostuums. Dit is vooral het geval op het oostelijke deel van Ameland.
De Sunneklazen, ook wel Klaasooms of omes in 't pak genoemd, zijn voorts uitgerust met een toeter of buffelhoorn. (1895) (2004), p.7
Sunneklazen miniatuur|Congregatie van Sunneklazen|links Opgekleed gaan de Sunneklazen in het duister van de nacht de straat op. Ze vormen groepen die door de straten zwerven. Als bijvoorbeeld twee groepen Sunneklazen elkaar tegenkomen, lopen ze gnorrend (met de keel grommende geluiden maken) en onderzoekend om elkaar heen, een voorspel tot het voesten, een krachtproef waarbij Sunneklazen elkaar hardhandig de hand schudden, een soort worsteling. Het is een oude inwijdingsrite waarbij de Sunneklazen op hun volwassenheid getest worden. Onbekende en verdachte Sunneklazen worden eveneens aan het voesten onderworpen. Vrouwen en minderjarigen die in het proces ontmaskerd worden, dreigen met stokslagen naar huis gejaagd te worden. Een Sunneklaas die verdacht wordt een buitenstaander (vastewaller) te zijn, wordt getest op zijn Aasters, het dialect van Oost-Terschelling. De inmenging van buitenstaanders wordt niet gewaardeerd en in het verleden konden ze bij ontdekking zonder pardon in de sloot of mestvaalt worden gegooid. miniatuur|Stokspringen Bij de huizen waar boven de deur licht brandt zijn de klazen welkom voor een bezoek. De jonge klazen voeren toneelstukjes op; de oude klazen komen voor een drankje en voeren een ritueel uit met de meisjes ter plaatse, die op aangeven van de klaas over een knuppel moeten springen (van oudsher een vruchtbaarheidsritueel) of een danspasje moeten uitvoeren.
Afsluitend feest miniatuur|Dans met een Sunneklaas|links De Sunneklazen trekken na enkele uren naar de open huizen (ook wel huuskes genoemd) en cafés in waar alle deelnemende leden van de gemeenschap (man en vrouw, jong en oud) gezamenlijk feest vieren. Ook dan geven de Sunneklazen volgens de oudste traditie hun identiteit niet prijs. Aan het eind van de avond hebben de klazen het recht een meisje – via de kortste weg – naar huis te escorteren.
Variaties per dorp miniatuur|In Nes gaan de maskers af gedurende de afsluitende dans In de dorpen Hollum en Ballum, westelijk Ameland, wordt Sunneklaas in de meest oorspronkelijke vorm gevierd. Hierbij spant Hollum de kroon, waar de viering 'ernstig' en 'waardig' gevierd wordt: het is er "het feest van de bittere ernst". Het is het enige plaatsje op de waddeneilanden waar nog uitgebreid de moeite gedaan wordt om met de hand een pak te maken voor de Sunneklazen, een klus die maanden in beslag kan nemen en in het uiterste geheim geklaard wordt. In tegenstelling tot andere dorpen is er in Hollum officieel geen demasqué en wordt er na afloop niet gedanst.
In de twee dorpen Nes en Buren, gelegen op Oostelijk Ameland, wordt van Sunteklaas gesproken. Daar is het meer carnavalesk geworden. Aan het eind van de avond gaan hier de maskers af en weet men uiteindelijk wie wie is.
Oorsprong en betekenis miniatuur|Een Sunderum? Gespeculeerd wordt dat de oorsprong van het Amelandse Sunneklaas terug te leiden is naar zowel heidense Germaanse tradities met een cultus rondom oppergod Wodan, en Sinterklaas.
Volgens Scheer lijkt het fenomeen het meest op een in de tijd verschoven zonnewendefeest. In de voorchristelijke tijden was geen verklaring voor de steeds korter wordende dagen in de winter en vreesde men dat de zon niet meer zou terugkomen. Vrouwen en kinderen moesten in hun huizen blijven,, 'Twee dagen per jaar hebben wij even niks met de wet te maken', Algemeen Dagblad (8 december 2023) terwijl de mannen de geesten van de duisternis verjoegen met veel lawaai van kettingen en midwinterhoorns.
Het is mogelijk dat de verering van Sinterklaas - en de tradities die eruit voortkwamen - de cultus rondom de Germaanse oppergod heeft vervangen. In de katholieke traditie en legendes is Sint-Nicolaas een beschermheilige van de armen en zeelui, en is hij kindervriend en huwelijksmakelaar. Terwijl Sinterklaas op het vasteland vooral een kinderfeest is geworden, heeft hofmakerij in het licht van beperkte jongerenaanbod een belangrijke functie in de Amelandse variant van het feest. In de agrarische dorpen van het eiland was het hebben van nageslacht namelijk van essentieel belang, aangezien kinderen de zorg voor hun ouders op zich konden nemen wanneer de tijd daar was. De mogelijkheden waren echter beperkt om een levenspartner te vinden, gezien de verplichtingen op het land en de aanzienlijke afstanden. Bovendien waren veel gezinnen betrokken bij walvisvaart en visserij, wat vooral in het voorjaar de kans op ontmoetingen verminderde. Het Sunneklaasfeest in december werd daarom een jaarlijks terugkerende gelegenheid om het samenkomen voor ongehuwde jongens en meisjes te faciliteren. Knuppels (stokken) en runderhoorns, fallussymbolen die van oudsher in vruchtbaarheidsriten gebruikt werden, zijn immer onderdeel van het feest gebleven.
De leeftijdsscheiding die bij Sunneklaas toegepast wordt, is eveneens mogelijk een afgeleide van inwijdingsfeesten voor jonge volwassenen in een ver verleden. (1973) Het feest fungeerde namelijk ook als een initiatieritueel waarbij de Sunneklazen afscheid namen van hun jeugd en toetraden tot volwassendom. Het voesten was een symbolische handeling tijdens het feest dat dit overgangsproces markeerde. Meisjes die weigerden te dansen voor de Sunneklazen of over de opgehouden stok te springen, werden vastgebonden aan het hek van de kerk. Dit symboliseerde dat zij niet geschikt waren te trouwen, hoewel ze later boete konden doen door het poetsen van de kerkklink.
Geschiedenis