miniatuur|Luchtfoto van het gebied (2011). De stoomwolken links komen van de Blue Lagoon en de Svartsengi-centrale; uiterst rechts is nog net een deel van Grindavík te zien. Eldvörp-Svartsengi (ook vaak Svartsengi-systeem genoemd) is een vulkanisch systeem op het IJslandse schiereiland Reykjanes, ten noorden van het plaatsje Grindavík en ten westen van de berg Fagradalsfjall. Het systeem heeft in het verleden het ontstaan van meerdere vulkanische bergen, rijen kraters en lavavelden bewerkstelligd. Hieronder zijn de Sundhnúk-kraters aan de oostkant en waarschijnlijk horen ook de Eldvörp-krater aan de westkant tot dit systeem. Ook de vulkanische bergen Þorbjörn (Thorbjörn), Sýlingarfell, Helgafell en Stóra-Skógfell en Litla-Skógfell danken hun ontstaan aan dit systeem. Verder bestaat het uit lavavelden waaronder de Svartsengi-vlakte en Eldvarpahraun.

De aardwarmte van dit vulkanische systeem wordt in de geothermische centrale Svartsengi gebruikt voor het opwekken van elektriciteit en stadsverwarming voor de dorpen en steden op de westelijke helft van het schiereiland. Warm restwater van de centrale dat rijk is aan mineralen vormt het bad van kuuroord Blue Lagoon.

Een serie uitbarstingen en grondverzakking die door dit systeem vanaf 2023 werden veroorzaakt maakten de vissersplaats Grindavík onbewoonbaar en beschadigden meermaals delen van de infrastructuur als wegen en het warmtenet voor het westen van het schiereiland, de drinkwatervoorziening en het elektriciteitsnet.

Eigenschappen van het systeem miniatuur|De ligging van de vulkanische systemen van Reykjanes volgens de tot 2023 gangbare lezing.1 Reykjanes 2 Eldvörp-Svartsengi3 Fagradalshraun4 Krýsuvík5 Brennisteinsfjöll6 Hengill Het systeem ligt net als de andere vulkanische systemen van Reykjanes aan een divergente plaatgrens tussen de Euraziatische- en Noord-Amerikaanse Plaat die dwars door IJsland loopt. Het noorden van het systeem raakt de noordpunt van het westelijker gelegen vulkaansysteem Reykjanes. Daardoor worden deze twee systemen door sommige vulkanologen als een geheel gezien. Doordat de vulkanische systemen onder Reykjanes 800 jaar inactief waren was er tot 2020 relatief weinig precieze kennis over het exacte mechanisme en gedrag van deze vulkanen. Eerdere kennis was voor een deel op middeleeuwse geschriften gebaseerd. Het inzicht daarin is daardoor sinds de reactivatie aan verandering onderhevig waarbij aannames vaak worden bijgesteld en er nog geen volledige consensus over alle feiten is.

Sinds 2007 is er een periode van tektonische activiteit op Reykjanes aangebroken die vulkaanuitbarstingen en aardbevingen op het schiereiland bewerkstelligt. Dit soort periodes duren ongeveer 400 jaar en worden afgewisseld door 800 jaar rust. Zo’n periode kan weer worden onderverdeeld in “vuren”: periodes met een duur tot enkele decennia waarin een lokaal systeem regelmatig tot uitbarsting komt. Een historisch voorbeeld daarvan zijn de Krýsuvíkvuren die tussen 1151 en 1188 in het Krýsuvíksysteem plaatsvonden en de laatste van de vorige actieve periode op Reykjanes waren.Volcano Watch 2023: A Volcanologist's Update on Safety, Grindavík, The Blue Lagoon & More (interview met vulkanoloog Þorvaldur Þórðarson), Youtubekanaal van The Reykjavik Grapevine, 22 november 2023 In 2021 startte in het naburige Fagradalshraun-systeem een vuren-periode. In december 2023 barstte het Eldvörp-Svartsengi-systeem voor het eerst uit, waarmee ook daar nieuwe vuren lijken te zijn begonnen. Uitbarstingen komen voor in de vorm van spleetvulkanen vanuit onderaardse scheuren die een dike kunnen vormen en van het noordoosten naar het zuidwesten lopen. Deze dikes kunnen zich uitstrekken tot in de oceaan ten zuidwesten van Grindavík en ze kunnen dus ook tot uitbarstingen in zee leiden. Vijf kilometer onder Svartsengi bevindt zich een sill die tot magmakamer lijkt te zijn uitgegroeid. Dat laatste zou blijken uit meetgegevens van eind 2023.Vísbendingar um kvikuhólf undir Svartsengi, RÚV, 20 december 2023 Dit magmalichaam kan naar schatting een maximum tussen 8 en 12 miljoen kubieke meter magma bevatten. Magma dat vanuit deze magmakamer omhoog kwam stroomde bij de intrusies van 2023-'24 ter hoogte van de heuvel Sýlingarfell de dike in. De magmakamer op 5 km diepte wordt gevoed vanuit een nog diepere magmakamer die 8 tot 12 kilometer onder de berg Fagradalsfjall zit. Vulkanologen gingen er een tijdje vanuit dat bij de eruptie van maart 2024 het magma rechtstreeks uit deze diepere magmakamer naar de kraters vloeit maar concludeerde later dat het wel door de hogere magmakamer gaat maar snel doorstroomt. Hoewel er nog weinig over de grootte van deze diepere magmakamer bekend is er reden om aan te nemen dat ook het magma van de uitbarstingen van Fagradalshraun vanuit deze magmakamer kwam. Dit zou dan betekenen dat Fagradalshraun en Eldvorp-Svartsengi feitelijk één systeem zijn. Variaties in de magma-samenstelling zouden het gevolg zijn van meerdere instroomkanalen die de diepere magmakamer voeden.

In 2024 ontstond er ook twijfel over de eerdere aanname dat de middeleeuwse uitbarstingen van de Elvörp-kraters vanuit de diepere magmakamer van dit systeem werden gevoed. Het wordt voor mogelijk gehouden dat dit magma afkomstig was uit een westelijker magmakamer die voor de westkust van Reykjanes zou zijn gepositioneerd en onderdeel is van het Reykjanes-systeem.

Magma-intrusie van november 2023 miniatuur|Luchtfoto van het systeem ten tijde van de uitbarsting in 2023, met Engelstalige uitleg. Op 25 oktober 2023 begon een aardbevingenzwerm ten noorden van Grindavík. Vanaf 27 oktober begon zich tussen de berg Þorbjörn en de Blue Lagoon magma op te hopen in een veronderstelde sill (die later een magmakamer bleek te zijn) die zich horizontaal in alle richtingen uitbreidde. Na tien dagen was de bodem er zeven centimeter gestegen.

Een uitbarsting werd op dat moment dicht bij de Blue Lagoon en de Svartsengi-centrale verwacht. Dit zou beiden zwaar kunnen hebben beschadigd of zelfs vernietigd. Begin november was er kritiek op het bestuur van de Blue Lagoon omdat deze het resort niet ontruimde. Nadat er in de nacht van 8 op 9 november na een reeks aardbevingen paniek in de hotels was uitgebroken sloot de Blue Lagoon de volgende dag voor de duur van ten minste een week haar deuren.

Verzakkingsramp en ontruiming Op 10 november namen de daarbij gepaard gaande aardbevingen sterk toe in kracht; de zwaarste schok had een kracht van 5,1 op de schaal van Richter. Toen de hoeveelheid en het zwaartepunt van de seismische activiteit zich in de loop van de avond richting Grindavík verplaatsten, werd even voor middernacht de evacuatie van het dorp gelast omdat een vulkaanuitbarsting mogelijk in of vlak bij Grindavík verwacht werd. De straten en ondergrondse leidingen zouden door de aardbevingen aanzienlijke schade kunnen oplopen. Het magma was inmiddels vanuit de sill in een 15 kilometer lange dike gaan stromen die zich uitstrekte van Sundhnjúkagígaröð (alias Sundhnúk-kraters, een tweeduizend jaar oude spleet met vulkaanmonden) tot onder en voorbij het noorden en westen van Grindavík en de Atlantische Oceaan. Ook schepen moesten de haven en de baai verlaten. De hoeveelheid opgehoopt magma werd vele malen groter geacht dan die in het Fagradalshraun-systeem in 2021.

Op 11 november was het magma op de ondiepste plaatsen, vlak bij Grindavík, nog maar 800 meter van het oppervlak verwijderd. In de vroege ochtend van 11 november was de evacuatie voltooid en werd gevreesd dat het dorp zou verdwijnen bij een uitbarsting., Noot: In het artikel wordt foutief de vulkanische berg Fagradalsfjall aangehaald als veroorzaker. De volgende dag mochten een aantal bewoners van de zuidoostelijkste wijk die geen direct gevaar liep even terug naar hun huizen om belangrijke spullen, huisdieren en vee op te halen. Er liepen langgerekte scheuren van 1 meter diepte in de bodem en ook door wegen dwars door Grindavík en er werd die dag ook een 25,7 meter diep zinkgat geconstateerd.Youtube-filmpje waarin te zien is dat men de diepte van het zinkgat opmeet. Men verwachtte daar dan ook de eruptie.„Svartari sviðs­mynd en ég hafði í­myndað mér“, Visir, 12 november 2023

Op 13 november bleek de bodem in het westen van Grindavík een meter te zijn gedaald; Een reeds bestaande (maar in de vergetelheid geraakte) slenk die in de loop der eeuwen was opgevuld was dieper gezakt.Volcano Watch 2024: We talk to a Volcanologist about what happens next, Youtubekanaal Reykjavik Grapevine, 24 januari 2024 Dit was waarschijnlijk al in de nacht van 10 op 11 november gebeurd. Op de meest verzakte plaats in de slenk was de bodemdaling zelfs 1,6 meter. Ook die dag mochten bewoners kort terug en lukte het alle nog vermiste huisdieren te evacueren. In de middag van 14 november werd in toenemende mate zwaveldioxide-damp in Grindavík waargenomen en werd een groep inwoners die weer even spullen mochten verzamelen alsook de begeleidende hulpverleners gemaand het dorp meteen te verlaten.Grindavíkurbær rýmdur af öryggisástæðum, RÚV, 14 november 2023 Hoewel de dreiging voor een uitbarsting in Grindavík niet verdween, leek de trend van de magmabevingen op 15 november erop te wijzen dat de kans op een eruptie het grootst was in het gebied tussen de heuvel Hagafell en de berg Þorbjörn. In de uiteinden van de dike leek het magma te stollen. Op 19 november bleek het land in het Svartsengi-gebied flink gestegen en op weg om terug op het niveau van voor 10 november te komen, dus voordat de sill leegliep in de dike. Er werd ongeveer 50 m³ magma per seconde aan de sill toegevoegd.Land rís mun hraðar við Svartsengi, MBL, 19 november 2023

Midden november werd aangevangen met de bouw van een 6-8 meter hoge dam rond de Blue Lagoon en de Svartsengi-centrale, met als doel toekomstige lavastromen er weg te houden, bij te sturen of te vertragen. Tijdens de eruptie van Fagradalshraun in 2021 was al op kleine schaal geëxperimenteerd met zulke dammen.

Bedrieglijke rust Op 23 november werd code oranje naar code geel teruggeschroefd. Magma onder Grindavík was gaan stollen en de groei van de dike onder Sundhnjúkagígum was nihil. De sill onder Svartsengi bleef zich verder vullen. Er waren maar weinig aardbevingen op dat moment. De grond onder Svartsengi was in het begin van de episode als het ware voorgerekt en de landstijging kon daardoor zonder aardschokken terug groeien naar het niveau van 10 november. Vulkanologen verwachtten op dat moment dat wanneer de sill terug op het niveau van 10 november zou komen en het beeld dan weer zou veranderen, het aantal bevingen zou toenemen en zich opnieuw een dike kon gaan vullen op ofwel dezelfde plaats dan wel bij de Eldvörp-kraters. Op 26 november bleek dat 90 procent van het magma in de dike was gestold. De landstijging in Svartsengi was ondertussen iets gaan vertragen en de kans op een uitbarsting begon af te nemen., 90% of the magma tunnel solidified, MBL.is, 26 november 2023 Op 2 december was de grondhoogte in Svartsengi terug op het niveau van 25 oktober.

Op 7 december bevond het vloeibaar magma zich op een geschatte diepte van nog maar 500 meter onder het aardoppervlak, en was het aantal gemeten aardschokken opgelopen tot ruim 22.000. De aardscheuren in het dorp breidden zich nog steeds uit.Northbound blog: 2023 Grindavík’s Volcanic & Seizmic Activity De dike zou in de dagen daarop volledig stollen.