De Huainanzi (Chinees: 淮南子) is een oud encyclopedisch boek dat als doel had het gehele corpus van kennis te overzien die vereist is voor een toen eigentijdse monarch om succesvol en goed te regeren.
Het boek werd geschreven door een groep geleerden aan het hof van Liu An (Chinees: 劉安), de koning van Huainan (regeerperiode 164 – 122 v.Chr.) en bevat de ideeën van Liu An over hoe het land te regeren. Het hof beschikte over een uitmuntende bibliotheek en de geleerden konden putten uit een breed scala aan bronnen. De Huainanzi was in zijn tijd de meest omvangrijke tekst uit de vroege of Westelijke Han-dynastie (206 v.Chr - 9 n.Chr). Het boek omvat 130.000 woorden/karakters Peter Tsung Kei Wong 2002 p517 (ter vergelijk: de Daodejing 5.300 en Zhuangzi 65.300 woorden).
Het boek behandelt een groot aantal onderwerpen, waaronder kosmogonie, kosmologie, astrologie, astronomie, geografie, de kunst van het bestuur, zelf-cultivatie, mystiek, mythologie, hagiografie, ethiek, onderwijs, militaire zaken, rituelen, muziek, retorische technieken en innerlijke natuur.
Liu An - de koning van Huainan In 139 v.Chr. bezocht Liu An (劉安), koning van Huainan (淮南), het keizerlijke hof voor een audiëntie bij keizer Wu (武) (r. 141–87 v.Chr.). Liu An was een kleinzoon van keizer Liu Bang (劉邦) de stichter van de Han-dynastie en de oom van keizer Wu, die destijds achttien jaar oud was en slechts twee jaar eerder tot keizer was benoemd.
Tijdens zijn bezoek presenteerde Liu An de keizer de Huainanzi 淮南子 met duidelijk politieke bedoelingen. Hij had twee duidelijke doelen:
In de gunst blijven bij zijn oom Keizer Wen en later zijn neefje keizer Wu. Het beleid te bevorderen dat de macht van de Han-koninkrijken (en die van Liu An) zou behouden en uitbreiden tegen de centraliserende neigingen van de keizerlijke troon.
De Han-dynastie had in het begin een ambivalente houding als het gaat om het bestuur van het rijk. Enerzijds was er de erfenis van de voorgaande Qin-dynastie die sterk gecentraliseerd was, anderzijds was er het verlangen naar de oude Zhou-periode die sterk decentraal was georganiseerd. Het resultaat was dat het westelijk deel direct onder het gezag van de keizer viel, de zogenoemde commanderijen, en dat de overige deel bestond uit koninkrijken waar koningen (veelal nakomelingen van de stichter van de Han) de dienst uitmaakten (zie bijgaand kaartje) Al snel begonnen de Han-keizers meer druk uit te oefenen op de koningen, nakomelingen van de stichter van de Han, om zowel de omvang van de koninklijke gebieden als de reikwijdte van hun autoriteit te verminderen. John S. Major e.a. 2010 p3
Het feit dat Liu An tijdens een bezoek aan het hof in 139 v.Chr. de Huainanzi aanbood aan zijn neef, keizer Wu, kan worden gezien als een poging van Liu An om de loop van de geschiedenis te keren en zijn eigen geschiktheid als adviseur van de jonge keizer te benadrukken. Keizer Wu ontving het boek van Liu An zo lijkt het positief, maar werd later mede onder invloed van zijn (Confuciaanse) adviseurs gretig om alle macht naar zich toe te trekken. In 122 v.Chr. eindigde een hevig juridisch gevecht tegen Liu An (met beschuldigingen van samenzwering tot opstand) in de zelfmoord van de koning en het einde van het zelfstandige koninkrijk Huainan. De gebeurtenissen van 122 v.Chr. met betrekking tot Liu An zijn belangrijk: ze markeerden het einde van een periode waarin het auteurschap van een tekst iemand politieke macht kon opleveren en dat het intellectueel gezag onafhankelijk van het politieke centrum kon worden verworven. De Huainanzi kan goed worden beschouwd als het laatste boek in zijn soort.Griet Vankeerberghen 2003 p303)
Het politieke project van de Huainanzi kunnen we als mislukt beschouwen. Het boek heeft echter wel een belangrijke rol gespeeld in de verdere ontwikkeling van de kosmologie van de Han-dynastie. Met de Huiainanzi is yinyang en de 5-fasen kosmologie tot volle wasdom gekomen.
Synthese De Huainanzi is een typisch product van de vroege Han-dynastie. Net zoals de jonge Han-dynastie probeerde regio's onder haar heerschappij te verenigen die al lange tijd afzonderlijke politieke, religieuze, rituele en artistieke tradities hadden ontwikkeld, beweerde de Huainanzi in zijn eenentwintig hoofdstukken een grootschalige synthese te presenteren van alles wat er te weten viel, voor zover kennis betrekking had op heerschappij. De Huainanzi was een poging om het enorme intellectuele erfgoed van de periode van Lente en Herfst (771-403 v.Chr.) en de Periode van de Strijdende Staten (403-221 v.Chr.) het hoofd te bieden. Griet Vankeerberghen 2003 p303
Professor Harold Roth tekent daarbij aan dat de uiteenlopende ideeën worden gepresenteerd binnen een systematisch en samenhangend filosofisch kader. En dat kader is wat hem betreft duidelijk daoïstisch van aard. Het is diep geworteld is in een intellectuele en praktijktraditie die rechtstreeks afstamt van die klassieke daoïstische werken, de Laozi en de Zhuangzi, aldus Roth. Harold Roth 2015 p362-63
De Huainanzi behoort samen met de Lüshi Chunqiu, dat een eeuw eerder verscheen tot de zogenoemde universele encyclopedieën.
De Lüshì Chūnqīu is geschreven onder patronage van Lü Buwei, de eerst minister van de staat Qin. Deze staat stond op het punt om alle andere staten te veroveren om daarna het eerste Chinese keizerrijk te stichten (de Qin-dynastie). In 239 v.Chr. werd de tekst gepubliceerd. Doel was om alle kennis die nodig is om een land goed te kunnen besturen in één werk bijeen te brengen.
De Huainanzi en Lüshi Chunqiu hebben de volgende gemeenschappelijke kenmerken: De teksten zijn de gezamenlijke werken van talloze geleerden verzameld rond een gezaghebbende politieke beschermheer naar wie de tekst is genoemd. Ze hebben maximen en principes overgenomen uit alle bekende filosofische tradities en hebben geprobeerd deze tot een coherent geheel te synthetiseren. Dit samenhangende geheel was aangepast aan natuurlijke modellen, zodat de tekst fungeert als een microkosmos. De incorporatie van meerdere doctrines in een allesomvattende structuur gebruikte de dimensie van tijd als een organiserend principe. Beide teksten drongen aan op het ideaal van politieke en doctrinaire eenheid.
Een ander gemeenschappelijk punt was dat de sponsors van deze teksten beide gevestigde politieke figuren waren die geconfronteerd werden met een jonge heerser die de troon had bestegen nog voordat hij vanwege zijn jonge leeftijd in goed staat was om te regeren. De teksten waren bedoeld als instructie voor een onervaren heerser in de kunst van het besturen.
De teksten beogen alle tradities van de periode te omvatten en alles wat de moeite waard is om te weten te bevatten. De sterke punten van elke filosofische traditie werden op een nieuwe wijze geïntegreerd. De syncretische aard van de twee compendia zien we terug in de keizerlijke bibliografieën zoals de Yiwenzhi van het Boek van de Han waar deze werken niet aan een bepaalde ‘school’ (zoals Confucianisme, daoisme e.d.) werden toegekend maar aan de categorie 雜家 Zajia – diverse of syncretische verhandelingen.Mark Edward Lewis 1999, p302-303
Opbouw van het boek De Huainanzi telt 21 hoofdstukken waarbij het laatste hoofdstuk een afsluitend nawoord is waarin alle hoofdstukken worden getypeerd en samengevat.
De tekst valt uiteen in twee delen die ruwweg overeenkomen met de eerste en de tweede helft van de tekst. Het eerste deel van de tekst is gewijd aan basale principes" (hoofdstukken 1-8) en de tweede helft gaat over toepassingen en uitwerkingen (hoofdstukken 9-20). Deze structuur wordt ook wel ‘wortels en takken’ (běnmò 本末) genoemd (zie voor een toelichting de Appendix hieronder).
We zien de tweedeling ook terug in de titels. De titels van de eerste twintig hoofdstukken van de tekst rijmen; de eerste rijmreeks eindigt met de titel van hoofdstuk 8, en de titel van hoofdstuk 9 begint een nieuwe rijmreeks.Martin Kern in Sarah Queen 2014, hst 4
Binnen de root-hoofdstukken komt deze structuur weer terug: de eerst twee hoofdstukken zijn weer de root van de volgende zes hoofdstukken. En ook binnen ieder hoofdstuk vormt de eerste paragraaf (en soms de eerste twee) de root van de daaropvolgende paragrafen.
Binnen de root-branches structuur geven de eerste acht hoofdstukken de basale filosofie van de hele tekst weer. Een groot deel van de rest van de Huainanzi is vervolgens gewijd aan het uitwerken van de (filosofische) ideeën die in de eerste acht hoofdstukken worden behandeld. Het staat vol met talrijke voorbeelden van hoe de universele kosmologie van de dào 道 en dé 德, de correlatieve kosmologie van yin en yang en de Vijf Fasen, zich manifesteren in de wereld van fenomenen en de beslommeringen van de mensheid. Ook geeft het voorbeelden van apofatische innerlijke cultiveringspraktijken toegepast op de rol van de heerser en zijn bestuur.
De hoofdstukken met de toepassingen worden gepresenteerd in verschillende literaire stijlen die typerend zijn voor de Han-dynastie: “precepts” (cheng 稱) [voorschriften], “responses” (ying 應) [reacties], “overviews” (lüe 略) [overzichten/samenvattingen], “discourses” (lun 論) [verhandelingen], “sayings” (yan 言) [gezegdes en uitspraken], en “persuasions” (shui ) [overtuigingen] e.d.
Hieronder geven we een overzicht van de 21 hoofdstukken met daarbij een korte aanduiding van het onderwerp.
De vertaalde titels zijn van John Major (Engels) en Charles Le Blanc (Frans)
Titel Beschrijving1. 原道 Yuándào Originating in the Way / Du 'Dao' originel Onderwerp: Dao (道) - De Weg. Het principe van universaliteit: Dao als de oorsprong van alle dingen en de bron van alle begrip.|2. 俶真 Chùzhēn Activating the Genuine / Du commencement du réel Onderwerp: De (德) - Innerlijke kracht. Kosmogonische principes van non-differentiatie naar differentiatie, verdeling, transformatie en verandering.|3. 天文 Tiān wén Celestial Patterns / Des signes célestial Onderwerp: Tian (天) - Hemel. Principes van hemelse patronen. Beginselen van astronomie, astrologie en mathematische harmonie.4. 墬形 Zhuìxíng Terrestrial Forms / Des formes terrestres
Onderwerp: Di (地) - Aarde. Over de principes van geografie, topografie en ecologie van de aarde.5. 時則 Shízé Seasonal Rules / Des règles saisonnières
Onderwerp: Shi () - De jaarlijkse cyclus. Seizoensregels, integratie van ruimte en tijd: de jaarlijkse cyclus van yin en yang en de Vijf Fasen. Het hoofdstuk bevat een van de drie overgeleverde teksten van de Yueling.6. 覽冥 Lǎnmíng Surveying Obscurities / De l'examen des choses obscures
Onderwerp: Ganying (感應) - Resonantie. Het principe van resonantie dat aarde en hemel verbindt en andere natuurlijke fenomenen.7. 精神 Jīngshén Quintessential Spirit / Des esprits essentiels
Onderwerp: Ren (仁) - Mensheid. De oorsprong en aard van menselijk bewustzijn en fysiologie, principes van zelfcultivatie en kenmerken van de wijze.8. 本經 Běnjīng The Basic Warp / De la chaïne originelle
Onderwerp: Renyi (仁義) - Moraliteit. De onderscheidende principes van wijze deugd, de autoriteit van de oude Vijf Keizers en Drie Koningen.9. 主術 Zhǔshù The Ruler's Techniques / De l'art du maïtre
Onderwerp: Shu (術) - Technieken. De onderscheidende technieken van de wijze heerser.10. 繆稱 Miùchēng Profound Precepts / Des évaluations fallacieuses
Onderwerp: Cheng (稱) - 'Precepts'. Voorbeelden van juist gedrag jegens het volk door middel van 'Quintessential Sincerity'11. 齊俗 Qí sú Integrating Customs / De l'equivalence des mœurs
Onderwerp: Ji (記) - verslagen/documenten 'Records'. Illustraties van hoe diverse gebruiken en rituele praktijken, breed opgevat, kunnen worden geïntegreerd.12. 道應 Dàoyìng Responses of the Way / Des résonances du 'Dao'
Onderwerp: Jiě (解) - Exegese. Illustraties van hoe te reageren op uiteenlopende omstandigheden door middel van de Dao. Dit hoofdstuk wordt gezien als een commentaar op de Laozi (Daodejing).13. 氾論 Fànlùn Boundless Discourses / De l'inconstance des choses