Wijnmuur Wezemaal is een stapelmuur op de Wijngaardberg in de Belgische plaats Wezemaal. De wijnmuur is gebouwd in de eerste helft van de 19e eeuw en bestaat uit lokaal gewonnen Diestiaanse ijzerzandsteen. Hij is 1,7 meter dik of breed, maximaal twee meter hoog en anderhalve kilometer lang. Sinds 1995 is het een beschermd monument. Geschiedenis Wijnmuren zijn in Vlaanderen zeldzaam en een stapelmuur van ijzerzandsteen is uniek in de wereld; met de kleine brokken is het stapelen dan ook moeilijk en arbeidsintensief.
In de late middeleeuwen bloeide de wijnbouw in het omliggende Hageland en aangenomen werd dat de muur uit die tijd stamde, tot men de bronnen ging bestuderen. Het bleek dat er in Wezemaal nauwelijks wijnbouw geweest was in de middeleeuwen, en de muur hoorde bij een wijngaard van 32 hectare die vanaf 1814 aangelegd was. De muur zelf is in de periode van 1815 tot 1835 stukje bij beetje opgebouwd en de eerste vermelding is uit 1825 of 1826: .
Er is onduidelijkheid over de redenen die men had om de Wijnmuur te bouwen en te behouden. Bescherming tegen de noordenwind wordt veel geopperd, maar de bergflank was aan die kant al beschermd door de bergtop waar dennen op groeiden, terwijl de muur de korte oostkant van de wijngaard onbeschut liet. Het weren van dieren kan een overweging geweest zijn, maar mogelijk was het vooral een manier om van de lastige brokken ijzerzandsteen uit de bodem af te raken.
Het zou destijds de noordelijkste wijngaard van Europa zijn geweest, wat er ook een politieke lading aan gaf: in 1829 bracht koning Willem I een bezoek aan deze wijngaard om te onderstrepen dat het jonge Verenigd Koninkrijk der Nederlanden niet afhankelijk was van de grote Franse zuiderbuur.
Omstreeks 1845 kwam aan de wijnbouw alweer een einde. De politieke betekenis speelde na de Belgische onafhankelijkheid (1830) geen rol meer en de opkomst van de spoorwegen maakte het transport van wijnen uit Frankrijk relatief goedkoop. In 1852 werd de wijnberg verkocht aan een rentenier die de voormalige wijngaarden liet beplanten met dennen.
Het traject van de muur is 1546 meter lang en er moet vijfduizend kubieke meter steen in verwerkt zijn. In de 21e eeuw ontbreken er delen: op zes plaatsen is hij onderbroken en een van de bressen beslaat een lengte van 400 meter waar enkel losse stenen liggen.
Verval en poging tot bescherming De eerste vraag tot bescherming van de Wijngaardberg komt van de Fédération touristique de la province de Brabant. Verenigingen vroegen de overheid regelmatig om beschermende maatregelen te treffen. Op 7 april 1942 werd er een beschermingsaanvraag gericht aan de voorzitter van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, baron Edmond Carton de Wiart (1876-1959). Daarin werd geklaagd over de respectloze houding van de bevolking, die de Wijnmuur ontmantelde voor bouwmaterialen. In 1943 evalueerde kanunnik prof. dr. Lemaire (1878-1954) de waarde van de Wijnmuur. Hij vermoedde dat de muur ouder was dan later is gebleken en vond het bijzondere bouwwerk zonder meer beschermenswaardig. Op 8 augustus 1943 liet Directeur-Generaal prof. dr. Jozef Muls (1882-1961) de beschermingsprocedure opstarten. Deze raakte echter niet rond voor de bevrijding in 1944 en bloedde dood. Een nieuwe poging had meer succes en leidde op 9 maart 1995 tot de erkenning als beschermd monument. Tevens is het een vastgesteld bouwkundig erfgoed sinds 8 oktober 2021.
Herstel Van 2016 tot 2022 werd de wijnmuur over een lengte van 120 meter gerestaureerd door lokale inwoner Marc Elsen. Elsen is een rechtstreekse afstammeling van wijngaardier Jean Théodore Wéry, die in 1815 aan de basis van de bouw lag. De oorspronkelijke wijze van stapelen van de ijzerzandstenen bleek onvoldoende om een langdurige stabiliteit van de wijnmuur te garanderen. Bij de restauratietechniek werd daarom bijkomend gebruikgemaakt van de Keltisch/Gallische bouwwijze van verdedigingsmuren (murus Gallicus), waarbij de Keltische site in het Franse Bibracte als voorbeeld diende.
Erkenning
De Wijnmuur kreeg de Eervolle Vermelding in het kader van de Onroerenderfgoedprijs 2022. Marc Elsen werd door de jury als een authentiek boegbeeld voor onroerend erfgoed aangemerkt.
Naam De naam van het wijndomein Steenen Muur vzw verwijst naar de wijnmuur. Het doel van de vzw is het inrichten en uitbaten van één of meerdere wijngaarden op de Wijngaardberg, het maken van wijn en de organisatie van evenementen rond wijn. Wandeling De muur wordt aangedaan tijdens de Wijngaardbergwandeling vanuit Wezemaal.
Externe links Officiële website Wijnmuur Wezemaal op Inventaris Onroerend Erfgoed
Categorie:Onroerend erfgoed in Rotselaar Categorie:Wijngoed in België