De Vrouwenbibliotheek en Documentatiecentrum Utrecht (VDU), in 1984 opgericht, was een plek waar vrouwen in de Nederlandse stad Utrecht en omgeving feministische literatuur konden vinden, documentatiemateriaal en non-fictie over de vrouwencultuur, en waar zij ook een ontmoetingsplaats hadden. De Vrouwenbibliotheek was daarmee een onderdeel van de vrouwenbeweging en -cultuur in Utrecht en maakte een flinke groei door. De groei en (externe) ontwikkelingen zoals financiële ondersteuning door gemeente en provincie, leidden tot verschillende verhuizingen. De eerste locatie was in het Vrouwenhuis, Twijnstraat 69. Van 1995 tot 2002 maakte de Vrouwenbibliotheek deel uit van het Multicultureel Emancipatiecentrum (MEC) aan de Wittevrouwenkade. In 2002 fuseerde de VDU met andere vrouwenorganisaties, werd deel van IDEA (Informatie Diversiteit Emancipatie Activiteiten). Ten slotte verhuisde de bibliotheek in 2005 naar Janskerkhof 1.
Na stopzetting van de subsidies en opheffing van IDEA, werd de boekencollectie in 2009 overgenomen door een particulier, Marjolein Datema. Zij biedt de collectie sindsdien aan in de Gansstraat 161a in Utrecht.
Ontwikkelingen 1984 – 1995 - Begin in het Vrouwenhuis Utrecht Op 20 oktober 1984 opende Vrouwenbibliotheek en Documentatiecentrum Utrecht (VDU) haar deuren; een initiatief van enkele vrouwen die elkaar kenden uit de vrouwenboekhandel de Heksenkelder. Het doel was een plek waar vrouwen feministische literatuur konden vinden, maar ook documentatiemateriaal en non-fictie boeken die toegang geven tot de vrouwen(strijd)cultuur. De plek moest ook een ontmoetingscentrum worden.
De collectie groeide snel van ca 200 boeken bij de start naar 8.500 in 1992.. Ook schenkingen van betrokken vrouwen droegen bij aan de groei van de collectie.
In 1989 ging de bibliotheek naar de begane grond waardoor de collectie vanaf de straat zichtbaar werd. In de loop der jaren werd nagenoeg het hele Vrouwenhuis ingenomen door de Vrouwenbibliotheek.
Over het toelaten van mannen werd gediscussieerd, zeker toen de VDU nog in het Vrouwenhuis zat, waar mannen niet werden toegelaten. In 1990 viel het besluit dat mannen wel in de Vrouwenbibliotheek mochten komen.
1995-2009 - In MEC /IDEA In 1995 werd de VDU deel van het Multicultureel Emancipatiecentrum (MEC). Andere organisaties die deel uitmaakten van MEC, waren het Buitenlands Vrouwencentrum (BVC)De volgende groepen maakten daarvan deel uit: Turks, Grieks, Marokkaans, Spaans, Joegoslavisch, Italiaans., de Filipijnse vrouwengroep Bayaniha en het Netwerk van Zwarte, Migranten en Vluchtelingenvrouwen met een Hogere Opleiding. Samen betrokken zij een pand aan de Wittevrouwenkade.Multicultureel Emancipatiecentrum van start. In: Zij Terecht 1996, nr 9 (maart). p. 2-7 MEC was een beheerstichting; de Vrouwenbibliotheek bleef bestaan als zelfstandige organisatie.
De verhuizing van de Twijnstraat naar de Wittevrouwenkade betekende een enorme omslag: veel meer ruimte, meer professionalisering en veel gezamenlijke activiteiten. En ingebed tussen organisaties die al sinds de jaren ’80 een belangrijke doelgroep waren: ZMV-vrouwen.
Binnen de samenwerking met MEC werd de afstemming op zwarte- migranten- en vluchtelingenvrouwen steeds belangrijker. Het ZMV-informatieproject – over het verbeteren van het aanbod voor zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen - liep van 1997-2002. Het kreeg een vervolg in 2002: de Provinciale Bibliotheekcentrale financierde onderzoek naar de informatiebehoefte van ZMV-vrouwen. Enkele conclusies: initiatieven zoals de wisselcollecties, de lezingen en de internetcursussen werken goed, zeker als ze in samenspraak met de organisaties werden ontwikkeld; wel is het van belang rekening te houden met verschillen tussen de zwarte, migranten en vluchtelingenvrouwen, niet alleen in etniciteit en nationaliteit maar ook in sociale klasse, leeftijd, leescultuur en de gebruikte media zoals video's, tijdschriften en internet, al dan niet in de eigen taal.
Op deze nieuwe locatie was er weer ruimte om te groeien zowel wat betreft de collectie, als de activiteiten. In 1999 was de collectie verdubbeld van 8.500 (in 1992) naar 15.660 boeken. Jaarverslag Vrouwenbibliotheek Utrecht, 2000
Toch nam vanaf de verhuizing naar de Wittevrouwenkade het aantal bezoekers aan de bibliotheek gestaag af: van 1450 in 1997 , naar 1190 in 2003. Dat werd geweten aan de plek (‘uit de loop’), maar ook werd merkbaar dat emancipatie ‘uit’ raakte en dat internet in opkomst was.Archief Savannah Bay, stukken 'Red de bibliotheek' 2004-2005.
De gemeente Utrecht was niet tevreden met de output van MEC en drong aan op een fusie. In januari 2002 kwam – in opdracht van de gemeente – deze fusie tot stand: de Vrouwenbibliotheek en het Buitenlands Vrouwencentrum fuseerden met de beheersstichting MEC en vormden vanaf dan één organisatie onder de naam IDEA (Informatie Diversiteit Emancipatie Activiteiten)IDEA nieuwsbrief, zomer, winter 2003
2005-2009 Naar het Janskerkhof In 2004 kortte de gemeente de subsidie van IDEA, en daarmee ook voor de Vrouwenbibliotheek. Tegelijkertijd stopte de subsidie voor de Melkert-banen. Medewerksters in de Melkert-banen werden ontslagen, waaronder drie in de bibliotheek. Eén Melkert-baan in de bibliotheek werd omgezet naar een reguliere baan.
Na nog eens een korting op de (gemeentelijke) subsidie moest het pand op de Wittevrouwenkade worden verlaten. In 2005 verhuisde IDEA naar het kleinere, en goedkopere pand aan het Janskerkhof 1. De collectie moest krimpen: de boekencollectie werd geschoond, en de archieven die waren ondergebracht bij de Vrouwenbibliotheek, gingen niet mee.Verslag bijeenkomst Adviescommissie IDEA Vrouwenblbliotheek, 29 maart 2005. Archief Savannah Bay
In 2008 verscheen een kritisch rapport over IDEA. De gemeente stelde een fusie voor met Stichting Boeg (koepel van migrantenorganisaties) maar het bestuur van IDEA weigerde dat. Toen was het einde verhaal: de gemeente liet weten dat de subsidie voor IDEA zou stoppen op 1-1-2010, en daarmee ook de subsidie voor de bibliotheek. Tot die tijd kreeg IDEA de tijd om de organisatie af te bouwen.Multiculturele Televisie Nederland (MTNL) Utrecht, 12-12- 2009 https://hetutrechtsarchief.nl/collectie/609C5BAAFEDA4642E0534701000A17FD Brief B&W aan Commissie Mens en Samenleving d.d. 25-11-2008
Vanaf 2009 - Doorstart Vrouwenbibliotheek Toen de gemeente aankondigde de gehele subsidie te stoppen, werd gezocht naar een organisatie waar de bibliotheekcollectie bij elkaar kon blijven, maar zonder resultaat. In november 2009 ging er een brief uit naar alle leners van de bibliotheek: de boeken werden verkocht. Iedereen kon boeken komen kopen.
De brief kwam ook aan bij de leenster Marjolein Datema. Zij ondernam actie om de collectie voor Utrecht te behouden en bood haar pand in de Gansstraat 161 A aan. In december 2009 verhuisde de bibliotheek en op zaterdag 6 maart 2010 opende de bibliotheek op deze nieuwe plek. De bibliotheek groeit nog steeds (2024) en wordt door Datema, met een kring van vrijwilligsters, gerund.
Collectie De bibliotheek begon in oktober 1984 in de Twijnstraat met een paar kasten, 8 vrijwilligsters en giften van Mama Cash, Café Averechts en Savannah Bay maar breidde snel uit. De bibliotheek startte met ca 200 boeken, een aantal dat na de opening verdubbelde naar 400. In februari 1985 was de collectie gegroeid naar 600 boeken, de bibliotheek had 100 leden met abonnementen van 10 gulden per jaar 'De wisselwerking staat voorop'; de Utrechtse Vrouwenbibliotheek verhuist/ Dicke, Elsje Dicke en Marlise Mensink. In: LOVER, jrg 22 (1995), nr 4 (dec). P. 44-45. In 1992 stonden er 8.500 boeken op de plank en zijn er 75 tijdschriftabonnementen NEUIJEN, Henriette, Professionele betrokkenheid en bevlogenheid: Vrouwenbibliotheek Utrecht; interview met Ineke van Zadelhoff en Greet van der Spek. In: Vakblad vrouweninformatie in bibliotheek en documentatie, jrg 2 (1992), nr 1 (maart), p. 2-3. Uit de leengelden werd fictie aangeschaft. Ook schenkingen van betrokken vrouwen droegen bij aan de snelle groei van de collectie. In 1999 was de collectie verdubbeld van 8.500 (in 1992) naar 15.660 boeken. .
Bij de selectiecriteria voor bibliotheek en documentatie werd vanaf het begin extra aandacht besteed aan lesbisch bestaan. Vanaf ca 1988 kwam er – op initiatief van Wies van Groningen (met een Indonesische achtergrond) - extra aandacht voor informatie over en van zwarte migranten- en vluchtelingenvrouwen (ZMV-vrouwen). Aan deze twee zwaartepunten, lesbisch bestaan en ZMV informatie werd extra aanschafbudget toegekend en de thema’s werden ook in de fysieke collectie zichtbaar door het plakken van stickers op de rug van de boeken: roze voor lesbisch, zwart voor ZMV. Vakblad vrouweninformatie voor bibliotheek en documentatie, 1994, nr 3 Nieuwsbrief Vrouwenbibliotheek Utrecht, 9 (dec 1990)
In de periode 1990 - 2002 werden verschillende gebruikersonderzoeken gehouden. Naar de behoefte en tevredenheid van leners (Garjan Sterk, 1990 Resultaten enquête in: Nieuwsbrief Vrouwenbibliotheek Utrecht, nr 9 (dec 1990)), naar de leeservaringen van de gebruikers van de bibliotheek (Marina van Beekveld, 1993Nieuwsbrief Vrouwenbibliotheek Utrecht, nr 14 (mei 1993)), een speciaal onderzoek in 1995 naar het gebruik van boeken over lesbisch bestaan (Els KievietNieuwsbrief Vrouwenbibliotheek Utrecht nr 13– dec 1992 )
Als een van de uitkomsten van het onderzoek naar de behoefte van ZMV-vrouwen kwam in 1990 een wisselcollectie met boeken in het Turks voor de Turkse doelgroep en er volgden meer in andere talen– vooral gericht op de 1e generatie ZMV-vrouwen – nu ook voor Marokkaanse en Arabische vrouwen. Er werd een video-collectie aangelegd om tegemoet te komen aan de informatiebehoefte van de tweede en derde generatie.
In 1991 werd gestart met de automatisering van de catalogus, met steun van de Provinciale Bibliotheekcentrale Utrecht (PBCU). De provincie had in 1989 al aangegeven dat zij de collectie van de Vrouwenbibliotheek graag terugzag in het bestand van PBCU. Dat was nog niet eenvoudig, want de PBCU (en ook de Openbare Bibliotheek Utrecht) werkte met een ontsluitingssysteem op onderwerp dat ongeschikt bleek om vrouweninformatie mee te ontsluiten. De winst voor de Vrouwenbibliotheek was dat de provincie de automatisering van de Vrouwenbibliotheek financierde, en dat de medewerkers mee mochten doen met deskundigheidsbevordering op dat terrein.Nieuwsbrief nr 12 (april 1992), nr 21 (dec 1996) Uit een nieuw gebruikersonderzoek (Martine Kolner, 1995Nieuwsbrief Vrouwenbibliotheek Utrecht, nr 21 (dec 1996) ) bleek behoefte aan cursussen om wegwijs te worden in de wereld van e-mail en internet. De cursussen werden aangeboden i.s.m. de Provinciale Bibliotheekcentrale en de Openbare bibliotheek.
Activiteiten Doel van de vrouwenbibliotheek was niet alleen het aanbieden van boeken en documentatie, maar ook het organiseren van activiteiten. De Vrouwenbibliotheek was actief in het feministisch netwerk in Utrecht mede door de plek in het Vrouwenhuis, waar veel andere vrouwenorganisaties vergaderden of een werkplek hadden. De VDU deed actief mee aan de vrouwenboekenweken, georganiseerd samen met boekhandel Savannah Bay en RoSa, en organiseerde, samen met andere organisaties, activiteiten in het Vrouwenhuis. Ook daarin kozen de vrijwilligsters vaak voor onderwerpen die gerelateerd waren aan zwarte, migranten- en vluchtelingenvrouwen Nieuwsbrieven Vrouwenbibliotheek Utrecht. zoals een serie bijeenkomsten over vrouwen in Costa Rica, Kameroen, Mexico, een avond over Indische literatuur en een serie Vrouwen uit Verschillende Culturen. Zie: Nieuwsbrieven Vrouwenbibliotheek Utrecht, 1989-2002