Veel inheemse volken hebben eeuwenlang te maken gehad met discriminatie, onderdrukking, assimilatiepolitiek e.d. De Samen zijn daar geen uitzondering op. Het leefgebied van de Samen (Sápmi) omvat het Noorden van Scandinavië en het Kola schiereiland (Rusland). De regeringen van de drie Scandinavische landen Noorwegen, Zweden en Finland hebben ieder een waarheids- en verzoeningscommissie in het leven geroepen om het onrecht dat de Samen is aangedaan te onderzoeken. Op basis hiervan kan verzoening mogelijk worden Dit lemma is met toestemming van de auteur gebaseerd op het artikel Waarheid en verzoeningscommissies op de website Samenland.nl .
Achtergrond De Noorse regering heeft in het verleden een beleid gevoerd dat gericht was op wat bekend staat als de 'vernoorsing' van de Samen (fornorsking). Dit assimilatiebeleid kwam voort uit een volstrekte miskenning van de Samische cultuur. Die werd als achterlijk gezien. De Samische cultuur diende te worden opgeheven. Het was de tijd waarin het sociaal darwinisme floreerde. Tegelijk leefde het Noorse nationalisme op, in haar strijd om onafhankelijkheid van Zweden. Er was behoefte aan een eigen Noorse identiteit. De Samische cultuur en talen pasten daar niet in. Deze politiek duurde van 1850 tot 1987 toen het Samische parlement werd geïnstalleerd. Minde Henry (2005) Fornorskinga av Samene: hvorfor, hvordan og hvilke følger? (pdf) in Gáldu Cála, Tidsskrift for urfolks rettigheter Nr. 3/2005
Voordat er sprake was van vernoorsing was er In de eeuwen daarvoor al sprake van discriminatie en toe-eigening van Samische leefgebieden. Kolonisten werden actief door de toenmalige regeringen gestimuleerd om deze gebieden te bezetten.
Deze politiek gold ook voor Zweden en Finland. Zweden volgde daarnaast nog een andere route. Voor de Samische rendierherders gold een uitsluitingspolitiek onder het adagium "Een lap moet een lap blijven".
Voorbeelden van de historische onderdrukking van de Samen: Verdrijven van Samische rendierherders van hun traditionele land en gedwongen verhuizingen. De oprichting van nomadenscholen. Samen die slachtoffer werden van studies in "rassenbiologie". Industrialisatie van Samische woon- en leefgebieden (mijnbouw, waterkrachtcentrales e.d.). Een verbod op het spreken van de moedertaal - het Samisch Verbod op het beoefenen van hun religie.
De film Sameblod / Sami Blood uit 2016 geeft een indringend beeld van de Zweedse assimilatiepolitiek. Elle Marja, 14 jaar, is een Samen-meisje uit een familie die rendieren hoedt. Blootgesteld aan het racisme van de jaren 1930 en rassenbiologisch onderzoek op haar kostschool, begint ze te dromen van een ander leven. Om dit andere leven te bereiken, moet ze iemand anders worden en alle banden met haar familie en cultuur verbreken. De misstanden zijn niet alleen historisch. Vandaag de dag spreken Samen over 'groen kolonialisme'. Onder het mom van klimaatbeleid verstrekken de regeringen van Zweden, Noorwegen en Finland vergunningen aan mijnbouw- en energiebedrijven waardoor de leefgebieden van de Samen verder worden ingeperkt.
Genoeg reden voor reflectie. En dat is wat de waarheids- en verzoeningscommissies pogen te doen.
Waarheids- en verzoeningscommissies De instelling van waarheids- en verzoeningscommissies is een wereldwijd fenomeen en ontstond in de jaren 1970. Waarheids- en verzoeningscommissies zijn opgericht in ongeveer 40 landen wereldwijd. De Waarheids- en Verzoeningscommissie met betrekking tot apartheid in Zuid-Afrika (1996–2002) is internationaal de bekendste commissie. Het bekendste proces dat specifiek betrekking heeft op inheemse volkeren is de Waarheids- en Verzoeningscommissie van Canada (2008–2015). Een van de primaire doelen van deze commissies is blootleggen van de waarheid door het opstellen van een feitenrelaas, oftewel beschrijven wat er is gebeurd. Dit om te leren en te voorkomen dat dergelijke onrechtvaardigheden zich opnieuw voordoen. Daarnaast is de vraag aan de orde wat er nodig is om de gevolgen van die onrechtvaardigheden te herstellen. De focus van het werk ligt dus op het creëren van een betere toekomst.
De drie noordelijke landen Noorwegen, Finland en Zweden stelden alle een waarheids- en verzoeningscommissie in om het onrecht dat de Samen is aangedaan te onderzoeken. Die van Noorwegen startte in juni 2018 en leverde haar rapport af in juni 2023. De parlementaire behandeling vond plaats in november 2024. Het werk van de commissie richtte zich naast de inheemse Samen ook op twee erkende nationale minderheden de Kvenen (Kvener/norskfinner) en de Bosfinnen (Skogfinner) De commissie van Finland startte in oktober 2021 en zou eind 2025 rapporteren. De commissie van Zweden startte in juni 2022 en zou ook uiterlijk eind 2025 rapporteren.
Sommigen hebben de vraag gesteld waarom er drie afzonderlijke waarheidscommissies nodig zijn om te onderzoeken hoe het koloniale verleden het Samische volk heeft beïnvloed. De Samen vormen feitelijk één volk dat in één gebied leefde waarin ze zich vrij met de rendieren verplaatsten. Dat gebied werd later opgedeeld in vier staten Bengt Östling - Statlig samekommission för sanning och försoning - men blir det också konsekvenser? Een antwoord op die vraag is dat de onderdrukking en onrechtvaardigheden geïnitieerd en uitgevoerd zijn door de autoriteiten van die afzonderlijke staten. Het is dan ook logisch dat iedere nationale regering verantwoording gaat afleggen over haar gedrag in het verleden, een gedrag dat nog steeds doorwerkt in het heden.
Noorwegen De waarheids- en verzoeningscommissie in Noorwegen werd in juni 2018 ingesteld door het Noorse parlement (Stortinget) en overhandigde haar rapport op 1 juni 2023 aan het presidium van het parlement.
De commissie kreeg drie opdrachten mee: De commissie moet een historische inventarisatie maken die het beleid en de activiteiten van de Noorse autoriteiten beschrijft ten aanzien van de Samen en de Kvenen en Bosfinnen, zowel lokaal, regionaal als nationaal. De commissie moet de huidige gevolgen van de assimilatiepolitiek (fornorskingspolitikken) onderzoeken, met betrekking tot de Samische, Kveense en Finse talen en culturen, evenals de materiële, sociale, gezondheids- en identiteitsgerelateerde gevolgen. Dit betreft zowel groepen als geheel als individuele personen. De commissie moet voorstellen doen die bijdragen aan verdere verzoening.Website van de Noorse commissie Sannhets og forsoningskommisjonen
De commissie heeft onderzoek gedaan naar de assimilatiepolitiek en onrechtvaardigheden jegens de Samen, Kvenen en Bosfinnen (skogfinner). De Bosfinnen werden later, op initiatief vanuit de Bosfinse gemeenschap, opgenomen in het mandaat in overleg met het Stortinget als opdrachtgever.
In juni 2023 publiceerde de commissie haar bevindingen in een lijvig rapport van zo'n 700 bladzijden.Rapport van de Noorse commissie (pdf)
Het rapport bestaat uit vier delen: Deel I schetst de basis voor het werk van de commissie Deel II bevat een historische inventarisatie dat loopt van het jaar 900 tot nu Deel III schetst de gevolgen van de vernoorsingspolitiek en het aangedane onrecht Deel IV is gewijd aan de Verzoening
De commissie wijst op de gevolgen van de vernoorsingspolitiek:
De commissie komt met een reeks voorstellen die betrekking heeft op de volgende vijf pijlers: Kennis en verspreiding Taal Cultuur Voorkomen van conflicten </span>Implementatie van regelgeving
Het rapport werd in november 2024 besproken in het Noorse parlement. Dat leidde tot een aantal besluiten. In het eerste besluit spreek het parlement zijn spijt uit:
Deze spijtbetuiging volgde op de excuses die de koning in 1997 al maakte, zij het dat die toen aan alleen de Samen waren gericht. De excuses van het parlement – waar alleen de rechts-conservatieve Vooruitgangspartij tegen stemde – bieden zeventien concrete voorstellen. Daarin is vooral aandacht voor taal en cultuur, maar is niets opgenomen over de omgang met het gebied waar de Samen wonen.
In haar artikel in de NRC geeft Toef Jaeger het volgende commentaar:
Zweden De Zweedse waarheidscommissie startte in juni 2022 met haar werk en heeft de volgende opdracht meegekregen:
De commissie zal: de gevoerde beleidsmaatregelen ten aanzien van de Samen en de acties van relevante betrokkenen bij de uitvoering van die beleidsmaatregelen in kaart brengen en onderzoeken; de ervaringen van de Samen belichten; en de gevolgen van het gevoerde beleid ten aanzien van de Samen analyseren en toelichten met betrekking tot de levensomstandigheden, gezondheid en het sociale leven van het Samische volk als geheel en als individuen, en de mogelijkheid van het Samische volk om hun eigen cultuur en gemeenschapsleven te behouden en te ontwikkelen.Website Zweedse commissie Sanningskommissionen för det samiska folket
De commissie zal het beleid en de geschiedenis van de Samen sinds de jaren 1500 onderzoeken. Naast het verzamelen van getuigenissen wil de commissie het bewustzijn vergroten over de geschiedenis en de huidige situatie van de Samen. De commissie zal ook voorstellen doen voor herstelmaatregelen die bijdragen aan duurzame Samen-gemeenschappen en verzoening.The Indigenous World, Jaarrapport 2023
De Commissie is een overheidscommissie die is aangesteld op verzoek van het Zweedse Samische parlement. De leden zijn door de regering benoemd, na overleg met het Samische parlement. De Commissie is een onafhankelijk en autonoom orgaan. De leden nemen beslissingen over het werk, dat wordt geleid door de voorzitter, en zijn verantwoordelijk voor de voorstellen. De Commissie komt ongeveer elke zes tot acht weken bijeen. Haar eindrapport, dat uit drie delen zal gaan bestaan, verschijnt begin oktober 2026.
Op 24 november 2021 bood de Kerk van Zweden (Svenska kyrkan) in het openbaar excuses aan voor haar rol in de onderdrukking en eeuwenlange mishandeling van het Samische volk. De excuses aan Sámi-vertegenwoordigers werden uitgesproken in de kathedraal van Uppsala. Tijdens de dienst gaven vijf Samen getuigenissen over de geschiedenis van het misbruik dat de Kerk van Zweden heeft gepleegd. De tweede openbare excuses werden uitgesproken in de domkerk van Luleå in oktober 2022.
Vi ber om ursäkt sprak de aartsbisschop Antje Jackelén meerdere malen. Enkele citaten uit de toespraak:
De Zweedse regering heeft ook een waarheids- en verzoeningscommissie ingesteld naar het onrecht dat bewoners van het Tornedal in het Noorden van Zweden is aangedaan: de Tornedalers, Kvenen en Lantalaiset. In 2023 publiceerde deze commissie haar rapport . Website regeringen.se
Finland In Finland werd het verzoek tot het instellen van een waarheidscommissie aanvankelijk geweigerd. Na herhaald aandringen van het Samische parlement ging in oktober 2021 de Waarheids- en Verzoeningscommissie met betrekking tot het Samische volk van start.Katya García-Antón e.a. (2020) Let the River Flow, Valiz, p13
Haar opdracht is om de ervaringen van het Samische volk met betrekking tot de acties van de Finse staat en autoriteiten, en de gevolgen daarvan voor het Sámische volk, te verzamelen en zichtbaar te maken. De termijn van de commissie loopt tot 31 december 2025.
De commissie heeft de volgende doelstellingen: Verzamelen en zichtbaar maken van de ervaringen van het Samische volk met de handelingen van de Finse staat en diverse autoriteiten. Dit betreft ook, en de effecten en gevolgen die deze hebben gehad en nog steeds hebben op het Samische volk als inheems volk en zijn leden als individuen. Creëren van een gemeenschappelijk begrip van historische en huidige discriminatie, inclusief het assimilatiebeleid en schendingen van rechten. Hiermee wordt, de basis gelegd voor verzoening tussen het Samische volk en de staat, en voor structurele veranderingen en een op vertrouwen gebaseerde interactie. Dit moet de Samen in staat stellen om hun eigen taal en cultuur te versterken, inclusief de traditionele middelen van bestaan waarvan de kern de verbinding met het land en het water is.