Sittard

thumb|Topografische kaart van Sittard (woonplaats), dec. 2013 Sittard (Limburgs: Zitterd)De spelling 'Zitterd' wordt officieel door de gemeente gehanteerd op o.a. plaatsnaamborden. Plaatsnamenlijst Vereniging Veldeke schrijft de spelling 'Zittert' voor. (gearchiveerd) is een stadANWB Topografische Atlas Limburg (2005) - kaart 64 187-334, . en voormalige gemeente in Nederlands-Limburg, in het overgangsgebied tussen Midden-Limburg en het Zuid-Limburgse heuvelland.

Het is een van de oudste plaatsen in het huidige Nederland. Daarnaast is het de op twee na oudste stad (in de zin van plaats die ooit formeel stadsrechten heeft gekregen) op het grondgebied van het huidige Nederlands Limburg (1243), na Maastricht (de facto in 1229) en Roermond (1232).

Sittard vormt sinds 2001 tezamen met het zuidwestelijk aangrenzende, in de voormalige Westelijke Mijnstreek gelegen gemeente Geleen en de gemeente Born, de gemeente Sittard-Geleen. Door deze fusie is de gemeente Sittard-Geleen qua inwonertal (ongeveer ) de derde van de provincie geworden.

Etymologie De naam Sittard is vermoedelijk afgeleid van Siter, wat verder valt te herleiden tot het Oudhoogduitse sîte, "hoogte" of "berghelling". De plaats ligt inderdaad tegen een helling, de Kollenberg. Dit gebied is gunstig gelegen tussen de Geleenbeek en de Roode Beek.

Een andere, minder aannemelijke verklaring is dat de naam Sittard is afgeleid van secretarium, wat Middellatijn is voor "bosgedeelte bestemd voor houtkap".Sittard - (geografische naam), etymologiebank.nl

Geschiedenis

Het oorspronkelijke achterland van Sittard vormt het historische Land van Zwentibold rond de Graetheide. De geschiedenis van het huidige Sittard gaat ongeveer terug tot de zevende eeuw. Deze geschiedenis hebben de stad en de streek echter niet gedeeld met het tegenwoordige Zuid-Limburg. Sittard, Born en Susteren hebben maar gedurende relatief korte tijd deel uitgemaakt van het Hertogdom Limburg; deze drie plaatsen hebben vanaf 1400 een Gulikse geschiedenis.

De rechtstreekse voorloper van Sittard is vermoedelijk ontstaan in de Karolingische tijd, tussen 700 en 1000, al zijn er ook al duidelijke sporen van bewoning in de Merovingische periode.hzod-sittard.nl De plaats wordt voor het eerst als Sitter vermeld in 1157. Op de betreffende plek ontstonden destijds drie nederzettingen: Haagsittert, Broeksittard en het huidige Sittard.

Sittard groeide vanaf de 11e eeuw sterk uit. De plaats kreeg in 1243 stadsrechten van hertog Hendrik IV van Limburg. In de eeuwen daarna leed de stad geregeld oorlogsschade. In 1677, ten tijde van de Hollandse Oorlog, werd zij in een door Franse troepen aangestoken stadsbrand bijna volledig verwoest.

In de loop der eeuwen hoorde Sittard, samen met een groot deel van de omgeving, beurtelings bij het hertogdom Gulik, de Eerste Franse Republiek, het Eerste Franse Keizerrijk (département de Roër), het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden, België (in de periode 1830-39) en de Duitse Bond. Pas in 1867 werd de stad definitief bij Nederland gevoegd.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleef Sittard betrekkelijk onbeschadigd, tot aan de bevrijding in september 1944. De stad was hierna nog maandenlang een frontstad.

In de jaren 60 en 70 van de 20e eeuw is het centrum van Sittard sterk gesaneerd, waarbij veel oude gebouwen zijn vervangen door moderne. Ook is er een geheel nieuw winkelcentrum aangelegd. Zodoende is er van de geschiedenis van de stad weinig meer direct zichtbaar.

Inwonertal In telde de stad Sittard inwoners. Op een oppervlakte van 1798 hectare land is dat een bevolkingsdichtheid van 2077 inwoners/km². Van de voormalige gemeente Sittard maakten tussen 1982 en 2001 naast Sittard zelf ook de kleinere kernen Broeksittard, Einighausen, Guttecoven, Limbricht, Munstergeleen en Windraak, (met gezamenlijk zo'n 12.000 inwoners) deel uit. Ten tijde van haar opheffing op 1 januari 2001 had de gemeente Sittard meer dan 49.000 inwoners en Geleen bijna 34.000.

Ligging Sittard ligt ingeklemd tussen twee rijksgrenzen in de zogenoemde "flessenhals" van de provincie Limburg, waar het Nederlandse grondgebied nog geen tien kilometer breed is. In het oosten en noordoosten grenst Sittard aan Duitsland, nabij de gemeente Selfkant, en in het westen aan de Maas, die de grens met België vormt.

Sittard ligt tevens op het noordelijke uiteinde van het Plateau van Graetheide en het Plateau van Doenrade, waartussen het Geleenbeekdal gelegen is.

Dialect

Het Zittesj, het traditionele stadsdialect van Sittard, behoort taalkundig tot de Oost-Limburgse dialecten. Het meest kenmerkend aan dit dialect is de zogeheten Sittardse diftongering.

Bezienswaardigheden 250px|rechts|thumb|Woningen in de Gruizenstraat rechts|thumb|Markt met diverse monumentale panden en de Sint-Petrus' Stoel van Antiochiëkerk Een deel van Sittard is geklasseerd als beschermd stadsgezicht. Het oude stratenplan in het centrum is nog duidelijk aanwezig. Ook de omwalling is nog grotendeels zichtbaar en een wandelpad voert over een deel van dit tracé.

Kerken en kapellen De Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw van het Heilig Hart, van 1877, aan de Oude Markt in Sittard-Centrum De Sint-Petrus' Stoel van Antiochiëkerk, uit de 14de eeuw, in Sittard-Centrum De Sint-Michielskerk, kloosterkerk van 1660, in Sittard-Centrum. De voormalige Hervormde kerk, van 1680, in Sittard-Centrum De Gemmakerk in de wijk Sanderbout, van 1952. De Antonius van Paduakerk in de wijk Ophoven, van 1918. De Christus' Hemelvaartkerk in de wijk Vrangendael, van 1965. De Sint-Jozefkerk in de wijk Stadbroek, van 1954, gesloopt in 2001 De Onze-Lieve-Vrouw Geboortekerk in de wijk Broeksittard, van 1934 De Bernadettekerk in de wijk Baandert, van 1966 De Sint-Pauluskerk in de wijk Limbrichterveld, van 1986 De Christus Koningkerk in de wijk Leyenbroek, van 1928 De Heilig Hart van Jezuskerk in de wijk Overhoven, van 1929-1931 De Sint-Rosakapel van 1675, op de Kollenberg De Mariakapel, van 2008 De Jezuïetenkapel, neogotische voormalige kerkhofkapel nabij Ursulinenhof, met fresco van Jo Havenith uit 2017 en een gedenksteen met namen van hier ooit begraven Jezuïeten. De Koningin des Hemelskapel, bakstenen kapel aan De Wieer, tegenoven nummer 4. De Onze-Lieve-Vrouw-van-Smartenkapel, kapel in baksteen en natuursteen, op de Kollenberg Het Mariapark, neogotisch bouwwerk van 1891, aan Oude Markt in Sittard-Centrum De Johanneskerk, protestantse kerk van 1966 De Nieuw-Apostolische kerk, van 1936 De Kerk van het Apostolisch Genootschap, van 1955

Kloosters Huis Watersley, 1752 en 1897, kloostercomplex ten zuidoosten van het centrum, voornamelijk Franciscanen, vanaf 1967 zorginstelling, nabij de Kollenberg Dominicanenklooster, 1657, klooster en school, verbonden met Sint-Michaëlskerk, in Sittard-Centrum. Klooster Sint Agnetenberg, aan Plakstraat 24 in Sittard-Centrum, oorspronkelijk Dominicanessenklooster. Klooster van de Missiezusters van Onze-Lieve-Vrouw van de Apostelen aan Weidom 2, in Broeksittard Klooster van de Missionarissen van het Heilig Hart aan Leyenbroekerweg 111-113 in de wijk Leyenbroek Gemmaklooster, aan Leyenbroekerweg 52, in de wijk Leyenbroek Klooster van de Zusters van de Goddelijke Voorzienigheid, aan Walramstraat 23, in de wijk Sittard-Centrum Klooster van de Dochters van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart, aan Oude Markt 18-20 in Sittard-Centrum, van 1890 Klooster van de Karmelietessen van het Goddelijk Hart van Jezus, van 1925, op kruising Kollenberg en Leyenbroekerweg, met glas-in-loodramen van Jos Hermans. Ursulinenklooster, van 1642 en 1860, aan Oude Markt 5 in Sittard-Centrum Klooster Mariahof, van 1936-1937, aan Geldersestraat 26 in de wijk Overhoven Klooster van de Paters van het Heilig Hart van Jezus van Bétharram, van 1926, aan Geldersestraat 39 in de wijk Overhoven

Verdedigingswerken Vestingwerken van Sittard met Fort Sanderbout.

Woonhuizen Het Kapittelhuis, een voormalig kanunnikenhuis uit de 17e of 18e eeuw. Gruizenstraat 7-9 is een vakwerkhuis met uitgekraagde bovenverdieping, met het jaartal 1593. Markt 20, een hoekhuis van ongeveer 1600, met overkraagde vakwerkzijgevel, in 1971-1972 gerestaureerd. Limbrichterstraat 16, twee aaneengebouwde huizen met overkraagde bovenverdieping in vakwerk uit de 17e eeuw, en moderne pui. Ophoven 3, met uitkragende vakwerkverdieping en bakstenen benedenbouw. Kloosterplein 4, oorspronkelijk een 17e-eeuwse tiendschuur van het kapittel, met drie graanzolders. Een deel werd na een brand van 1880 hersteld. Kritzraedthuis aan Rosmolenstraat 2, van 1620. Helstraat 3, van 1630. Bakstenen huis met puntgevel. Helstraat 39-41, van 1627

Hiernaast tal van andere monumentale woonhuizen, deels van latere datum, deels met slechts in de kern nog elementen van oudere datum.

Boerderijen Dorpstraat 35 te Broeksittard, hoeve van 1781, Dorpstraat 42 te Broeksittard, oorspronkelijk 17e-eeuwse gesloten hoeve, vakwerk aan de binnenplaats. Kruisstraat 28 te Broeksittard, gesloten hoeve, mogelijk 1747, vakwerk aan de binnenplaats. Hoeve Lahrhof, aan Lahrstraat 93, van 1760, aan de voet van de Kollenberg Hoeve Bergerhof, gesloten hoeve met poortgebouw, in Stadspark Sittard. Ophoven 3, in Ophoven. Ophovenerhof, aan Molenweg 53 in de wijk Ophoven. Bakstenen gesloten hoeve, van 1763. Molenweg 22 in de wijk Ophoven. Bakstenen hoeve met vakwerk, kern 17e-eeuws, gevel met inrijpoort van 1802. Watersleyhof, aan Watersley 2. Gesloten bakstenen hoeve, vermeld in de 16e eeuw, huidige gebouwen 18e en 19e eeuw, schuur van 1856.

Musea Museum De Domijnen, tot 2015 "Het Domein": stedelijke archeologie en geschiedenis, aan Kapittelstraat 6. Museum Het Nieuwe Domein: hedendaagse kunst, aan Ligne 5.

Molens Ophovenermolen, watermolen op de Geleenbeek. Deze bevindt zich aan de rand van het Stadspark Sittard, aan Molenweg 56. Stadbroekermolen, watermolen op de Molenbeek, aan de Jacqueline Roufsweg 1. Molen van Hochstenbach, aan Paardestraat 40.

Zie ook Lijst van rijksmonumenten in Sittard Lijst van gemeentelijke monumenten in Sittard

Galerij

Natuur en landschap Sittard ontwikkelde zich in en nabij het dal van de Geleenbeek, met parallel daaraan de gegraven Molenbeek. In het centrum is de Molenbeek geheel overkluisd. De Geleenbeek wordt vanaf de aftakking van de Molenbeek tot het weer samenvloeien de Keutelbeek genoemd, en is over een lengte van ongeveer 200 meter overkluisd in het centrum. Ten zuiden van het centrum bevindt zich in dit dal het Stadspark Sittard. De hoogte bedraagt ongeveer 45 meter boven NAP in het centrum. Naar het zuidoosten neemt de hoogte snel toe in de richting van de Kollenberg, behorend tot het Plateau van Doenrade en 100 meter hoog. Ook aan de westzijde loopt de hoogte enigszins op: Het Plateau van Graetheide verheft zich daar tot ongeveer 55 meter hoogte.

In het noordoosten vormt de Roode Beek de grens met Duitsland. Hier ligt het Parkbos Millen nabij Kasteel Millen.

Heuvels Een typisch gebruik bij veel toponiemen in Nederland is dat men een heuvel als berg benoemt. Zo kent ook Sittard verschillende 'bergen':

Op de Kollenberg staat de eeuwenoude Sint-Rosakapel. De Kollenberg is ook bekend vanwege het Maske Begrave (gezamenlijk begraven van de carnavalsmaskers aan het einde van de carnaval), alsmede het jaarlijkse krombroodrapen. De Auveleberg, vermoedelijk een Romeinse grafheuvel, die in de jaren zestig van de 20e eeuw is afgegraven.

Klimaat

Verkeer en vervoer