De Ommegang van Lier of de Lierse Ommegang is een ommegang die om de vijf jaar gehouden wordt in de stad Lier in de provincie Antwerpen. Elke 25 jaar valt de ommegang samen met de Gummarusfeesten. De edities die niet samenvallen met de Gummarusfeesten krijgen sinds 2020 de naam Ommegang Anders. De Lierse dichter en schrijver Felix Timmermans beschreef het als volgt:
De ommegang is niet alleen een diepgewortelde traditie die al van in de veertiende eeuw op kermisdag door de Lierse straten trekt, maar sinds 2019 ook erkend als Vlaams immaterieel cultureel erfgoed: "Achter de (Sint-Gummarus)processie volgen de (....) Gezellen van 't Groot Volk met een of meerdere Lierse historische reuzen.". Apart is dat de ommegang telkens tweemaal wordt gehouden, namelijk op de twee zondagen voor de Sint-Gummarusprocessie (de eerste zondag na 10 oktober). Door de corona-maatregelen werd de editie van 2020 uitgesteld tot 2022. De editie die normaal in 2025 zou plaatsvinden, werd verschoven naar 27 september en 4 oktober 2026.
Geschiedenis De Lierse Ommegang behoort tot de oudste van het land en is ontstaan uit de Heilige Sacramentsprocessie. In de stadsrekening van 1377 zijn reeds de kosten voor de muzikanten die in de processie "vore sacrament" liepen, terug te vinden. Oorspronkelijk was de ommegang dus een religieuze processie, georganiseerd door de kerk, waarbij geestelijken, gilden en broederschappen door de stad trokken met heilige relikwieën en symbolen.
Vijftiende en zestiende eeuw Vanaf de vijftiende eeuw groeide het gebeuren uit tot een groots stedelijk feest waarin ook rederijkers, muzikanten en ambachten deelnamen. De jaarlijkse stoet kreeg een meer theatraal en profaan karakter, met mythologische figuren, reuzen en historische taferelen. Deze evolutie weerspiegelde het toenemende stedelijke zelfbewustzijn en de betrokkenheid van het stadsbestuur bij de organisatie.
In 1420 werd vermeld dat het Ros Beiaard en de Vier Heemskinderen deelnamen aan de ommegang. In 1466 vervaardigde men voor het schuttersfeest een olifant, een griffioen en een maagdenberg. In 1473 reed Goliath de Reus mee in de processie, samen met wagens die Bijbelse taferelen uitbeeldden, zoals Bethlehem, Maria en O.-L.-Vrouw. In 1478 verscheen een wagen met Lucifer en andere duivelse figuren.
Toneelgezelschappen speelden een belangrijke rol: in 1441 voerden gezellen het spel van St.-Barbele op, en in 1443 het spel van O.-L.-Vrouw. De ommegang van 1446 tot 1449 bevatte optredens van gezellen uit Mechelen en Antwerpen. In 1456 wordt opnieuw een ommegang vermeld.
In de zestiende en vroege zeventiende eeuw beleefde de Lierse ommegang een bloeiperiode. In 1506 werd de Reuzin gemaakt, gevolgd door andere figuren zoals de draak en de leeuw. De ommegang bleef een geliefd volksvermaak, maar na 1570, toen de Spaanse overheersing onder Alva begon, verdwenen veel oude gebruiken. Landjuwelen en ommegangen hielden op te bestaan. Toch bleven er in 1615 nog elementen van de oude ommegang bestaan, zoals de Reus, de Reuzin, de Kameniers en het Ros Beiaard.
Zeventiende en achttiende eeuw In 1668 liet de priester Gaspar Smits een zilveren reliekschrijn vervaardigen voor de kerk, en in 1682 werd een grootse ommegang gehouden tijdens de zomerkermis. Deze stoet bestond uit het Ros Beiaard, drie grote reuzen, zes kleine reuskens, kamelen, en wagens van de gilden. De Kolveniers traden op met hun patroon St.-Christoffel, en er waren kanonnen, slaven en ruiters. Willem Tell en andere historische figuren werden uitgebeeld.
De stad Lier gebruikte de ommegang om uit te drukken hoe groots en welvarend ze was . In 1722 bedraagt de uitgave van de ommegang een twaalfde van het gehele stadsbudget. Er verschijnt dat jaar een boekje met een schotschrift; een gravure toont het eerste groepsbeeld van de Lierse reuzentrein. De Lierse schrijver Anton Bergmann (1835-1874) noemde deze ommegang het grootste feest van de achttiende eeuw in Lier. Het programma vermeldt onder meer:
Een standaard met het wapen van Lier. Ros Beiaard met vier Heemskinderen. Achttien ambachten, elk met een eigen wagen. Wagens met dieren zoals kamelen en een eenhoorn. Een wagen met de negen provincies van de Oostenrijkse Nederlanden. Gilden zoals de Kolveniers, Handboog en Kruisboog. Een wagen van de Heilige Kerk, getrokken door zes paarden.
Latere oorlogen en economische moeilijkheden leidden tot een geleidelijke neergang.
Negentiende en twintigste eeuw Vanaf 1840 werd de traditie hernomen in het kader van de 25-jaarlijkse Gummarusfeesten, ter herinnering aan de erkenning van de relieken. Sindsdien trekt de ommegang in principe slechts eenmaal per kwarteeuw uit, al vonden er sporadisch bijkomende stoeten plaats bij bijzondere gelegenheden.
In de twintigste eeuw kreeg de ommegang een hernieuwde culturele betekenis, onder meer met de Pallieterstoet van 1928, die tienduizenden bezoekers trok. Deze stoet stond model voor latere optochten waarin de Lierse reuzen een centrale rol spelen. Wegens oorlogsomstandigheden konden de feesten in 1915 en 1940 niet doorgaan en hadden ze vorige eeuw dus slechts plaats in 1965 en 1990.
De ommegang kreeg een nieuwe glans in de negentiende eeuw. In 1810 werd een ommegang ingericht ter ere van Napoleon, met trompetters, gilden en de Maagd van Lier op de Leeuw. In 1839 vierde men het jubelfeest van Sint-Gummarus, waarbij de straten rijkelijk versierd waren en kinderen historische figuren uitbeeldden. De stoet omvatte zeventien delen, waaronder ruiters, standaarddragers en praalwagens met religieuze en historische taferelen.
In 1871 vond een luisterrijke optocht plaats in navolging van de oude landjuwelen. De stoet bevatte toneelgezelschappen, praalwagens en herinneringen aan middeleeuwse tradities. De Maagd, 't Schip van Welvaart, Ros Beiaard en de reuzentrein vormden opnieuw een belangrijk deel van de ommegang.
21ste eeuw Ook in de 21e eeuw blijft de ommegang een belangrijk element van de stedelijke identiteit. De vijfentwintigjarige traditie van de deelname van de reuze in Sint-Gummarusommegang hield stand tussen 1840 en 2015. Sinds 2017 komen de reuzen opnieuw jaarlijks buiten, op hun eigen GrOOte Zondag. In 2015 was er ook een groots opgezette historische evocatie, waarin het huwelijk van Filips de Schone en Johanna van Castilië in 1496 werd herdacht. Filips de Schone en Johanna van Castilië, de ouders van Keizer Karel trouwden in de Lierse Sint-Gummaruskerk op 20 oktober 1496. Naar aanleiding van de 500ste verjaardag was dit ook al eens herdacht in 1996.
Samenstelling
Kenmerkende elementen door de eeuwen heen
Ros Beiaard en de Vier Heemskinderen. Lierse Reuzen: Goliath, Reus, Reuzin en kleine reuskens. Religieuze wagens: O.-L.-Vrouw, Bijbelse taferelen, heiligen. Ambachten en gilden: Kolveniers, Handboog, Kruisboog. Praalwagens met dieren (olifant, griffioen, kamelen) en symbolische figuren. Toneel en muziek: gezellen, trompetters, liederen.
De Lierse Reuzen, ook officieel Lierse Reuzentrein genoemd, is de groep van tien historische en vijftien hedendaagse reuzen; aangevuld met vier fabeldieren (waaronder het Ros Beiaard), drie praalwagens en tot slot de huppelpaardjes en kleine attributen. Met 25 reuzen (in 2025) is de Lierse reuzentrein een van de grootste en compleetste van Europa. Timmermans noemde ze ooit "de kartonnen lijfwachten der grote feesten".
De groep historische reuzen bestaat uit de reuzenvader Goliath (1469), zijn vrouw de Reuzin (1482), de Kamenierster (1604), Kinnebaba (1604), Janneke broer en Mieke zuster (1856), Grotemoe en Groteva (1856) en twee Moorse knechten (1865). De kamenierster is de huishoudhulp van de familie. De drie kinderen van Goliath en de Reuzin zijn Kinnebaba, Janneke broer en Mieke zuster. De grootouders van de kinderen zijn Groteva en Grotemoe. Enkele bekende wijkreuzen zijn Cor de Kluts, Wardje, Grimmara, Pallieter en Juffrouw Agnes.
Edities Overzicht Een onvolledig overzicht van de stoeten waaraan de historische Lierse reuzen of alleen of met de volledige aloude Lierse Reuzentrein aan deelnemen:
1377 - Vermelding eerste Ommegang, 1420 - Ros Beiaard en de Vier Heemskinderen vermeld als deel van de ommegang, 1441 - Gezellen voeren het spel van Sint-Barbele op tijdens de ommegang, 1443 - Spel van O.-L.-Vrouw opgevoerd; gezellen van Antwerpen nemen deel, 1446-1449 - Verschillende optredens van gezellen uit Mechelen en Antwerpen in de ommegang, 1456 - Nieuwe ommegang vermeld in de kronieken, 1466 - Voor het schuttersfeest vervaardigt men een olifant, griffioen en maagdenberg, 1469 - Tijdens de Lierse kermis wordt een reus gemaakt “waar zij nacht en dag aan wachtten”, 1682 - Ommegang tijdens de zomerkermis, 1722 - 25-jaarlijkse Gummarusfeesten, 1865 - 25-jaarlijkse Gummarusfeesten, 1890 - 25-jaarlijkse Gummarusfeesten, 1928 - Pallieterstoet, 1930 - Zimmerommegang, 1945 - Bevrijdingsfeesten, 1952 - Lierse Sier en Zwier, 1955 - Jubileumcavalcade, 125 jaar onafhankelijkheid, 1962 - Lier, 750 jaar stad, 1965 - 25-jaarlijkse Gummarusfeesten, 1968 en 1970 - Huldigingen Louis Zimmer, 1974 - Folklorestoet Lierse volksalmanak, 1980 - Zimmertorencalvacade, 1990 - 25-jaarlijkse Gummarusfeesten, 1996 - Herdenking 500ste verjaardag huwelijk Filips de Schone en Johanna van Castilië, 2012 - Lier, 800 jaar stad, 2015 - 25-jaarlijkse Gummarusfeesten. 2022 - Ommegang Anders 2026 - Ommegang Anders
Details per editie: 1865-1945 thumb|De wagen van de Blijde Intrede van hertog Karel. Sint-Gummarusommegang 1865 De ommegang, deel van de 25-jaarlijkse Gummarusfeesten van 1865, bestond uit vijf onderdelen: Landbouw, Handel en Nijverheid, Geschiedkundige Herinneringen, De Deugden van Sint-Gummarus. Als laatste deel volgde De Volksoverleveringen met het Ros Beiaard en de Reuzenfamilie.
De wagen van de landbouw had de vorm van een grote boerenslede, met daarop de godin van de akkerbouw Ceres. De wagen van de nijverheid had de vorm van een fabrieksgebouw met rond de schoorsteen de genieën van de arbeid: zorgvuldigheid, vrede en spaarzaamheid. Op de zijden van de wagen bevonden zich de wapens van de verschillende nijverheidstakken. De wagen van de geschiedkundige herinneringen, waaronder het vaandel van de stad met de toortsdragers in oud kostuum; de Maagd van Lier, omringd door wijkvanen, en het erevaandel van 1830 en de wagen der intrede van hertog Karel te Lier in 1508. Het ontwerp van een van de twee praalwagens “De Deugden van Sint-Gommarus” was van de hand van de Lierenaar en kunstenaar Jan-Baptist De Weert (1829-1884). De wagen van de Blijde Intrede van hertog Karel was in een laatgotische stijl uitgevoerd: Maximiliaan in keizerlijk gewaad, legt de eed af in naam van zijn kleinzoon Karel, die naast hem zit. Op de wagenzijde prijkten de wapenschilden van de bloedverwanten van Maximiliaan en Karel.
Sint-Gummarusommegang 1890 De ommegang van 1890, als onderdeel van de Gummarusfeesten, werd uitgebreid met een nieuwe component. De Lierse Reuzentrein sloot de stoet af onder de benaming "Herinnering der vroegere vreugdefeesten onzer voorvaderen". De reuzenfamilie, de fabeldieren en de praalwagens, waaronder ook 't Schip van Welvaart, werden voortaan een apart luik in de stoet.
Pallieterstoet 1928 Nadat het Lierse stadsbestuur had beslist om deel te nemen aan de Pallieterstoet met toevoeging van de reuzenfamilie, werden de reuzen voorafgaand aan de stoet hersteld. De verzameling bevond zich in dermate slechte staat en was dringend aan restauratie toe. Een klus die Bernard Janssens (1887-1976, fotograaf en restaurateur) klaarde op 6 weken tijd. De affiche naar aanleiding van deze editie meldt "Buitengewone Uitgang van den Pallieterstoet / en Folkloristischen Ommegank".