Lelo voor Georgië of simpelweg Lelo (Georgisch: , ) is een sociaalliberale politieke partij in Georgië. De partij werd in 2019 opgericht door de zakenmannen Mamoeka Chazaradze en Badri Dzjaparidze. De partij liet in februari 2025 al hun parlementszetels annuleren uit protest tegen de in hun ogen vervalste verkiezingen van 2024.
Naamgeving De naam Lelo refereert aan het traditionele Georgische teamspel, een voorloper van rugby en betekent ook een 'try' scoren in een rugbywedstrijd. Bij de presentatie van de partij las oprichter Chazaradze een gedicht voor van dichter Galaktion Tabidze, waarin Georgië als "lelo" wordt afgeschilderd en gered moet worden.
Geschiedenis Mamoeka Chazaradze en Badri Dzjaparidze, oprichters van de grootste consumentenbank van Georgië TBC, kondigden in juli 2019 de oprichting aan van een beweging en politieke partij, om in 2020 aan de verkiezingen mee te doen. De directe aanleiding was het gewelddadig neerslaan van demonstraties in Tbilisi een maand eerder door de autoriteiten van Georgische Droom. Ook het zakelijk conflict dat Chazaradze en Dzjaparidze hadden met de Georgische regering over de bouw van diepzeehaven Anaklia en meer persoonlijk met oligarch Bidzina Ivanisjvili, oprichter van Georgische Droom, speelde een rol.
Lelo werd op 12 september 2019 in Anaklia gelanceerd in oppositie tegen Georgische Droom. De datum werd gekozen voor de symboliek van de 112e herdenking van de moord op Ilia Tsjavtsjavadze, de vooraanstaande Georgische liberale verlichter die streed voor Georgische zelfbeschikking in het tsaristische Rusland. Drie maanden na de oprichting fuseerden de Nieuwe Rechtsen en de splinterpartij Ontwikkelingsbeweging van voormalig parlementsvoorzitter Davit Oesoepasjvili met Lelo en werd de partij onder de naam 'Lelo voor Georgië' geregistreerd.
Verkiezingen 2020-2021 miniatuur|Protestmars van Lelo in de Roestavelilaan van Tbilisi naar het parlement van Georgië, daags na de verkiezingen van 2020. De partij deed het daaropvolgende jaar mee met de parlementsverkiezingen en kreeg ruim drie procent van de stemmen, goed voor vier zetels. De uitslag van de verkiezingen werd betwist door de gehele oppositie. De verkozen leden van Lelo weigerden maandenlang zitting te nemen in het parlement, net als het grootste deel van de oppositie. Na bemiddeling door EU-president Charles Michel, die een overeenkomst tussen de oppositie en regerende Georgische Droom bewerkstelligde, beëindigden de leden van Lelo in april 2021 hun boycot.
In de gemeenteraadsverkiezingen van oktober 2021 behaalde Lelo nationaal bijna drie procent van de stemmen. De partij won in totaal 27 zetels verspreid over 25 gemeenteraden in het land, waarvan twee in hoofdstad Tbilisi. Lelo maakte bezwaar tegen de gang van zaken tijdens de verkiezingen en claimde dat deze waren gemanipuleerd. Partijleiders eisten hertellingen in onder meer Batoemi en Tbilisi. Chazaradze leverde uit protest in november 2021 zijn parlementszetel in, om "vanaf de straat" voor een "vrij Georgië te vechten". De zetel van Dzjaparidze werd in januari 2022 door de parlementaire meerderheid beëindigd, nadat hij en Chazaradze door een rechtbank waren veroordeeld vanwege fraude in hun zakelijke verleden. De veroordeling werd gezien als politieke vervolging. De twee zetels in het parlement bleven vacant, omdat de partij de kieslijst had laten annuleren.
Parlementsverkiezingen 2024 miniatuur|Partijleider Mamoeka Chazaradze ondertekende namens de partij op 3 juni 2024 het 'Georgisch Handvest' van president Zoerabisjvili. In 2023 en 2024 steunde Lelo de massaprotesten tegen de invoering van de 'Wet op buitenlandse agenten'. De partij ondertekende in de zomer van 2024 in aanloop naar de parlementsverkiezingen dat jaar, het 'Georgisch Handvest' dat was geïnitieerd door president Salome Zoerabisjvili. Dit handvest verenigde de pro-westerse oppositie en zette doelen uiteen voor een mogelijke toekomstige regering, waaronder de terugkeer op het pad naar EU-lidmaatschap en het terugdraaien van wetten die dit in de weg staan.
miniatuur|Oppositieleiders bespraken op het partijkantoor van Lelo de strategie na de parlementsverkiezingen (31 okt 2024). De pro-westerse oppositie richtte in de zomer van 2024 verschillende electorale allianties op voor de verkiezingen, omdat de kiesdrempel van vijf procent terugkeerde. Lelo had in 2020 en 2021 rond de drie procent stemmen gekregen. Ze richtte voor parlementair lijfsbehoud de alliantie 'Sterk Georgië' op, nadat gesprekken over toetreding tot de 'Coalitie voor Verandering' rond de nieuwe partij Achali waren mislukt. De kleine partijen Burgers en Voor de Mensen en de nieuwe beweging Vrijheidsplein sloten zich aan bij het blok van Lelo. President Zoerabisjvili probeerde deze coalitie te versterken met Voor Georgië van voormalig premier Giorgi Gacharia, maar die gesprekken mislukten door onoverbrugbare verschillen. Gacharia besloot dat zijn partij zelfstandig mee zou doen met de verkiezingen.
Volgens de officiële maar betwiste resultaten behaalde de coalitie van Lelo bijna negen procent van de stemmen, goed voor veertien zetels. Net als in 2020 boycotte de partij met de gezamenlijke oppositie het parlement, uit protest tegen de in hun ogen gestolen verkiezing door de regerende Georgische Droom. Alle verkozen leden van 'Sterk Georgië' dienden een verzoek in tot beëindiging van hun parlementszetel, wat de parlementaire meerderheid van Georgische Droom op 5 februari 2025 honoreerde. De partij had ook de kieslijst laten annuleren, waardoor de zetels vacant bleven.
Commissie-Tsoeloekiani
miniatuur|Partijoprichters Chazaradze en Dzjaparidze tijdens een demonstratie bij het Hof van Beroep van Tbilisi na de verkiezingen (2024). Partijleiders Chazaradze en Dzjaparidze weigerden in maart 2025 voor de Commissie-Tsoeloekiani te verschijnen, een parlementaire onderzoekscommissie die "misdaden" onderzocht begaan door de regering-Saakasjvili (2003-2012). Deze commissie beoogde de Verenigde Nationale Beweging en al haar zogenaamde satellietpartijen te verbieden, waaronder ze ook Lelo beschouwde. Georgische Droom had dit in de verkiezingscampagne van 2024 al in het vooruitzicht gesteld. De rechtbank veroordeelde Chazaradze en Dzjaparidze op 23 juni 2025 tot acht maanden celstraf en een verbod van twee jaar op het uitoefenen van openbare functies.
Meerdere oppositieleiders weigerden de ondervraging voor de commissie, omdat ze het parlement dat in 2024 was gekozen niet erkenden en daarmee ook de parlementscommissies niet. Ook zij kregen eenzelfde celstraf. Chazaradze en Dzjaparidze kregen als enigen na ruim twee maanden gratie van president Micheil Kavelasjvili, zonder daar zelf een verzoek voor in te dienen, omdat hun partij aan de gemeenteraadsverkiezingen mee zou doen.
Gemeenteraadsverkiezingen 2025 miniatuur|Dzjaparidze tijdens een demonstratie in mei 2024. Net als in 2020-2021 liep de politieke crisis na de parlementsverkiezingen van oktober 2024 over in de gemeenteraadsverkiezingen een jaar later. Verschillende oppositiepartijen gaven aan deze te boycotten, omdat de verkiezing toch een farce zou zijn. Partijleiders van Lelo beargumenteerden dat deelname aan de verkiezing ook het regime bevechten was en dat een boycot feitelijk capitulatie betekende. De partij sloot in juli 2025 voor deze verkiezingen alsnog een samenwerking met Voor Georgië. De twee partijen spraken gezamenlijke kandidaten af voor de burgemeestersverkiezingen en de districtskandidaten. Beide partijen werden door de overige pro-westerse oppositie in sterk bekritiseerd voor hun deelname.
Door de boycot van een groot deel van de oppositie en hun achterban liep de verkiezing uit op een grote overwinning voor Georgische Droom, waarbij ze ruim 81 procent van de stemmen verwierf bij een lage opkomst van 41 procent. Lelo en Voor Georgië behaalden als enige serieuze oppositiepartijen die deelnamen in totaal enkele tientallen raadszetels via de evenredige stem op de partijlijsten. Landelijk gemeten kreeg Lelo bijna zeven procent van de stemmen en kreeg de partij ondanks een gedeeltelijke kiezersboycot bijna tweemaal zoveel stemmen ten opzichte van 2021.
De partij deed in 63 van de 64 gemeenten mee en behaalde in totaal slechts 59 zetels, waarvan een in een enkelvoudig kiesdistrict. In hoofdstad Tbilisi behaalde de partij tien procent van de stemmen, maar kreeg daarvoor slechts twee zetels door de kiesdrempel van vier procent. De twee samenwerkende partijen wonnen geen enkele burgemeesterspost. In Tbilisi wist de kandidaat van Lelo, partijsecretaris Irakli Koepradze, tegenover zittend burgemeester Kacha Kaladze weliswaar tweede te worden, maar met ruim twaalf procent van de stemmen was dit niet genoeg voor een tweede ronde.
Partijverbod miniatuur|Partijprominenten lopen voorop tijdens een demonstratie in november 2024, waarin nieuwe verkiezingen werden geëist. De partij werd verweten middels het betwisten van verkiezingen de constitutionele orde te bedreigen. Naar aanleiding van de bevindingen en conclusies van de commissie-Tsoeloekiani diende het parlement aan het einde van oktober 2025 een rechtszaak in bij het Constitutionele Hof ten einde de oppositiepartijen Lelo, Verenigde Nationale Beweging en Achali ongrondwettelijk te verklaren en hen te kunnen verbieden op basis van artikel 23.3 van de Georgische grondwet. Dit artikel bepaalt de ontoelaatbaarheid van partijen die de constitutionele orde, territoriale integriteit of onafhankelijkheid van Georgië schaden. Andere oppositiepartijen die met deze drie gelieerd zijn, werden ondanks eerdere dreigementen in eerst instantie te onbelangrijk bevonden om te vervolgen, maar een toekomstige zaak werd niet uitgesloten.
Georgische Droom verwees in de juridische motivering onder andere naar pogingen van de oppositie "om de constitutionele orde van Georgië omver te werpen of met geweld te wijzigen" en "inbreuk op de onafhankelijkheid of schending van de territoriale integriteit van het land". Lelo zou in de periode 2020-2024 onder meer bijgedragen hebben aan pogingen van de oppositie om de resultaten van verschillende verkiezingen aan te vechten en "zes directe pogingen" tot een staatsgreep in de periode 2019-2024. De Rozenrevolutie van 2003 vond plaats na beschuldigingen van verkiezingsfraude die door ngo's waren vastgesteld. In de ogen van Georgische Droom was dit een staatsgreep door de Verenigde Nationale beweging en beschuldigde ze deze en geassocieerde partijen van pogingen tot herhaling hiervan.
Kort voor Georgische Droom de zaak definitief aankondigde, diende Lelo een grondwettelijke rechtszaak in bij het Constitutionele Hof in Batoemi om de eerder in 2025 aangebrachte wettelijke aanscherpingen ten aanzien van partijverboden ongedaan te maken. Deze aanpassingen verruimden de grondslag en reikwijdte, waarbij ook recht op politieke participatie beperkt kan worden van burgers die banden hebben met verboden partijen, zoals het oprichten van een nieuwe partij, kiesrecht, lidmaatschap van of donatie aan een bestaande partij. Lelo stelde dat deze reikwijdte in strijd is met de grondwet, alsmede artikel 11 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens, artikel 22 van het Internationaal verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten van de Verenigde Naties en de Kopenhagenverklaring van de OVSE. Deze verdragen garanderen internationaal het individuele recht om politieke partijen op te richten en eraan deel te nemen. De partij kondigde aan de zaak ook in Straatsburg bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in te dienen.
Vervolging partijleiders