Aken (Duits: Aachen, Akens dialect: Oche) is een stad in het Regierungsbezirk Keulen in de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen. De stad telt inwoners () op een oppervlakte van km².
De stad ligt in de Noord-Eifel, dicht bij het drielandenpunt met België en Nederland, tegen het Limburgse Vaals en in de buurt van het Luikse Kelmis, ongeveer 55 km ten westen van Keulen.
Bestuurlijk vormt Aken een kreisfreie Stadt binnen de stadsregio Aken in het Regierungsbezirk Keulen. De agglomeratie Aken is grensoverschrijdend en omvat plaatsen als het Nederlandse Vaals en Kerkrade en het Belgische Kelmis.
Aken is een stad met een lange geschiedenis, waarvan talrijke monumenten getuigen, waaronder de Dom. Het is tevens een industrieel centrum in een steenkoolgebied en een spoorwegknooppunt met aansluiting op de hogesnelheidslijn naar Keulen en Luik en de Montzenroute naar de Antwerpse haven. Het vliegveld van Aken, Maastricht Aachen Airport, ligt op Nederlands grondgebied, zo'n 30 km van de stad, nabij het Limburgse Beek.
De RWTH Aken (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) behoort tot de grootste en meest gerenommeerde technische universiteiten van Europa. Een onderdeel vormt het Universitair Ziekenhuis Aken op de Campus Melaten, een van de grootste ziekenhuizen van Duitsland.
Geschiedenis Naamgeving Aken heet in het Duits Aachen, in het plaatselijke Ripuarische dialect Oche, in het Limburgs Aoke en in het Luxemburgs Oochen. A is een Oudnederlands woord, verwant aan het Latijnse aqua, ook terug te vinden in riviernamen, en betekent 'water'. In Franssprekende delen van het voormalige Romeinse Rijk veranderde dit in Aix. Zo is de Franse naam van Aken Aix-la-Chapelle. Dit vindt men ook terug in de namen van andere Romeinse kuuroorden zoals Aix-en-Provence en Aix-les-Bains.
De Romeinen noemden de hete, zwavelhoudende minerale bronnen in deze omgeving Aquis-Granum of Aquae Granni, naar de Keltische god van de genezing Grannus. Sinds de Romeinse tijd zijn deze hete bronnen gekanaliseerd en veranderd in geneeskrachtige baden, die voor een deel nog steeds in gebruik zijn. Uit een van de handschriften van de Salische wetten is te lezen dat Karel de Grote de plaats waar hij zijn palts stichtte, aanduidde als Aquis.
Romeins Aken Nabij de Dom van Aken bevonden zich in de Romeinse tijd (en mogelijk al daarvoor) thermaalbaden. Eeuwenlang werd aangenomen dat de plaats niet meer was dan een kuuroord voor Romeinse soldaten. Recente opgravingen hebben echter aangetoond dat Aken een bescheiden maar volwaardige stad was (vicus), met meerdere openbare gebouwen. Een in 2014 opgegraven steen met inscriptie doet vermoeden dat keizer Trajanus opdracht gaf tot de bouw van een verder onbekend bouwwerk. De vermoedelijke naam van de plaats was . Waarschijnlijk in de tweede helft van de derde eeuw werd een omgrachte vestingmuur met ronde torens rondom de huidige Markt gebouwd. Het hoger gelegen gebied daarbinnen had een oppervlakte van ruim één hectare, iets kleiner dan het castellum van Maastricht. Pas in de vijfde eeuw begon de vicus te krimpen, maar geheel verlaten werd het gebied niet.
Ook in de Akense stadsdelen Burtscheid () en Kornelimünster (Varnenum) zijn Romeinse badhuizen en tempelcomplexen opgegraven.
Vrije rijksstad en Rijk van Aken
De vrije rijksstad Aken was van 1306 tot 1797 een rijksstad binnen het Heilige Roomse Rijk. Vanaf 1336 vormde het met de omliggende gebieden (de zeven kwartieren) het Rijk van Aken (Aachener Reich).
Moderne tijd Al in de 17e en 18e eeuw was Aken een centrum van lakennijverheid en messingfabricage. In 1880 had de stad een inwoneraantal van 80.000. Nog voor het einde van de 19e eeuw was dat gestegen tot boven de 100.000. Meerdere spoorwegen kwamen hier bij elkaar. Aken werd hierdoor een industriestad van betekenis, waar onder andere spoorstaven, spelden, naalden, paraplu's, knopen, tabak, chocolade, wol- en zijdeproducten geproduceerd werden.
Nadat Aken zwaar beschadigd was geraakt in de Tweede Wereldoorlog, was het de eerste Duitse stad die door de westerse geallieerden bevrijd werd van het nationaalsocialisme. Het was ook de eerste Duitse stad waar na de oorlog weer een dagblad verscheen.
Sinds 1950 reikt de stad de jaarlijkse Karelsprijs uit aan mensen of instituten die uitzonderlijk werk hebben verricht voor het Europese verenigingsproces. In 2003 werd de medaille uitgereikt aan de Franse oud-president Valéry Giscard d'Estaing; verder o.a. in 1996 aan koningin Beatrix, in 1976 aan Leo Tindemans, in 1967 aan Joseph Luns, in 1957 aan Paul-Henri Spaak en in 1951 aan Hendrik Brugmans.
Geografie Natuurlijke ligging, verstedelijking Aken ligt in het stroomgebied van de Maas. Het stadsgebied wordt doorsneden door twee zijrivieren van de Roer: de Worm en de Inde. Daarnaast stromen er tientallen beken en kleinere waterlopen, die voor de afwatering van het Akense bekken (een keteldal) zorgen.
thumb|Gezicht op de stad vanaf de Lousberg De stad wordt deels omgeven door heuvels en bossen. Aan de noordzijde van de stad, dicht bij het centrum, liggen de Salvatorberg (229 m boven NN) en de Lousberg (264 m). Verder naar het westen liggen de Schneeberg (257 m) en de Vaalserberg (322 m) met het Drielandenpunt. Al deze heuvels zijn onderdeel van het Vaalser Hügelland, dat een noordelijke uitloper is van de Noord-Eifel en aansluit bij het Zuid-Limburgse Heuvelland. Het hoogste punt (410 m) ligt in het uiterste zuidoosten van de gemeente, iets ten noorden van Mulartshütte. Het laagste punt (125 m) is te vinden in het noorden van de gemeente. Ten zuiden van de stad liggen het Preusbos en het Aachener Wald. Op ongeveer 30 km ten zuidwesten ligt het Duits-Belgische natuurpark Hoge Venen-Eifel.
Aken is de meest westelijk gelegen Großstadt (> 100.000 inwoners) in Duitsland. Het is een van de vele agglomeraties van Noordrijn-Westfalen. Feitelijk is de Akense agglomeratie veel groter dan de gemeente Aken. Vooral de gebieden ten noorden en ten oosten van de gemeente zijn sterk verstedelijkt. Een deel daarvan behoort tot de stedenregio Aken, die circa 550.000 inwoners heeft. Tot de Akense agglomeratie behoort ook het Nederlandse Parkstad Limburg met circa 250.000 inwoners. Anderzijds zijn enkele landelijke delen in het zuiden van de gemeente Aken dermate dun bevolkt dat ze eigenlijk geen deel uitmaken van de stedelijke agglomeratie.
Grenzen, buurgemeenten De lengte van de stadsgrens bedraagt 87,7 km, daarvan vormt 23,8 km de staatsgrens met België en 21,8 km de staatsgrens met Nederland. De grootste lengte van de stad in noord-zuid richting bedraagt 21,6 km, de grootste oost-west afstand bedraagt 17,2 km.
Aken grenst aan de volgende gemeenten: Herzogenrath, Würselen, Eschweiler, Stolberg en Roetgen (allemaal gelegen in de stedenregio Aken), Raeren en Kelmis (beide gelegen in de Belgische provincie Luik), Vaals, Gulpen-Wittem, Simpelveld, Heerlen en Kerkrade (deze laatste vijf gelegen in de Nederlandse provincie Limburg).
Bestuurlijke indeling thumb|Stadsindeling van Aken Het stadsgebied is bestuurlijk ingedeeld in zeven stadsdelen (Stadtbezirke) met elk een stadsdeelraad, stadsdeelraadvoorzitter en een steunpunt van de gemeente (Bezirksamt). De stadsdeelraden wordt, gelijktijdig met de gemeenteraadsverkiezingen, door alle stemgerechtigde burgers van het stadsdeel gekozen. De stadsdelen zijn in feite de voormalige gemeenten die op 1 januari 1972 fuseerden. Het stadsdeel Aachen-Mitte omvat het gebied van de gemeente Aken vóór 1972. Het is dus niet – anders dan de naam doet vermoeden – het centrum van Aken; Aachen-Mitte omvat tevens enkele zeer landelijke gebieden.
De stadsdelen kunnen verder worden onderverdeeld in wijken en buurten (Ortsteile), waarvan de omvang zeer uiteenlopend is, van buurtschappen met enkele tientallen inwoners tot wijken met tienduizenden inwoners. De begrenzing van de wijken en buurten is niet officieel vastgesteld; een bepaalde locatie kan om die reden tot meerdere wijken worden gerekend. De volgende lijst is onvolledig: Aachen-Mitte Altstadt: Annaviertel, Bahnhofsviertel, Hochschulviertel, Hubertusviertel, Lindenplatz, Markt, Peterskirchviertel, Pontviertel, Rossviertel, St. Jakob, Theater Burtscheid: Burtscheid Abtei, Burtscheid Steinebrück, Frankenberger Viertel, Kurgarten Overige centrale wijken en buurten: Adalbertsteinweg, Forst, Hansemannplatz, Hörn, Jülicher Straße, Kalkofen, Kaiserplatz, Königshügel, Panneschopp, Ponttor, Rothe Erde, Schönforst, Trierer Straße, Beverau, Marschiertor, Hangeweiher, Westpark Buitengebieden: Bildchen, Hanbruch, Hitfeld, Lintert, Köpfchen, Preuswald Aachen-Brand Brand, Eich, Freund, Krauthausen, Niederforstbach Aachen-Eilendorf Eilendorf, Nirm Aachen-Haaren Haaren, Hüls, Verlautenheide Kornelimünster/Walheim Friesenrath, Hahn, Kornelimünster, Lichtenbusch, Nütheim, Oberforstbach, Schleckheim, Schmithof, Sief, Walheim Aachen-Laurensberg Gut Kullen, Kronenberg, Laurensberg, Lemiers, Orsbach, Seffent, Soers, Steppenberg, Vaalserquartier, Vetschau Aachen-Richterich Horbach, Richterich, Huf Daarnaast bestaat er een afwijkende indeling in statistische wijken (statistische Bezirke). Van de 34 statistische wijken liggen er 25 in Aachen-Mitte. Vier stadsdelen bestaan slechts uit één statistische wijk: Brand, Eilendorf, Haaren en Richterich.
Gemeentelijke herindelingen Voorheen zelfstandige gemeenten zijn om diverse redenen heringedeeld bij de gemeente Aken. Voor de eerste herindeling bedroeg de oppervlakte van de stad 3056 ha. Datum Plaats Uitbreiding oppervlakte (in ha) 1 januari 1897 Burtscheid 858,6 1 april 1906 Forst 1145,7 1 november 1922 Sief, Bildchen en Lichtenbusch 789,1 1 januari 1972 Brand (zonder randgebieden), Eilendorf, Haaren (zonder randgebieden),Kornelimünster, Laurensberg, Richterich (zonder Bank en Wilsberg),Walheim, Oberforstbach en diverse kleine gebieden 10.595
Na alle herindelingen bedraagt het huidige oppervlak van de gemeente 16.082,90 ha.
Demografie In 1855 telde Aken meer dan 50.000 inwoners. In 1890 overschreed het inwonertal van de stad de grens van 100.000, waardoor de stad erkend werd als Großstadt.
Het navolgende overzicht geeft de ontwikkeling van het aantal inwoners van Aken weer vanaf 1500 tot en met 2005. Tot 1833 gaat het hoofdzakelijk om schattingen, vanaf die datum kunnen gegevens van de volkstelling worden gebruikt of zijn projecties van gemeentelijke gegevens gebruikt.
Jaar Inwoners 1500 20.000 1600 25.000 1780 20.000 1799 23.699 1816 32.072 1825 35.428 1831 38.884 3 dec. 1846 ¹ 46.600 3 dec. 1855 ¹ 52.687 3 dec. 1861 ¹ 58.600 3 dec. 1867 ¹ 67.923 1 dec. 1871 ¹ 74.146 1 dec. 1875 ¹ 79.606 1 dec. 1880 ¹ 85.551 1 dec. 1885 ¹ 95.321 1 dec. 1890 ¹ 103.470 Jaar Inwonertal 2 dec. 1895 ¹ 110.551 1 dec. 1900 ¹ 135.245 1 dec. 1905 ¹ 144.095 1 dec. 1910 ¹ 156.143 1 dec. 1916 ¹ 134.584 5 dec. 1917 ¹ 127.492 8 okt. 1919 ¹ 145.891 16 juni 1925 ¹ 155.222 16 juni 1933 ¹ 162.774 17 mei 1939 ¹ 162.164 31 dec. 1940 158.900 13 sept. 1944 6.000 21 okt. 1944 11.139 31 dec. 1945 101.638 29 okt. 1946 ¹ 110.462 13 sept. 1950 ¹ 130.278 Jaar Inwonertal 30 juni 1955 148.900 6 juni 1961 ¹ 169.769 31 dec. 1965 177.940 27 mei 1970 ¹ 173.475 31 dec. 1975 242.453 31 dec. 1980 243.947 31 dec. 1985 238.587 25 mei 1987 ¹ 229.740 31 dec. 1990 241.861 31 dec. 1995 247.923 31 dec. 2000 244.386 31 mei 2005 257.250 31 dec. 2010 258.664 31 dec. 2015 245.885 31 dec. 2018 247.380 ¹ gegevens uit de volkstelling
Politiek Gemeenteraad en burgemeester