De tram van Kaliningrad (Russisch: Калининградский трамвай, Kaliningradski tramvaj) is een tramnet in Kaliningrad en het meest westelijke tramnet van Rusland. Tevens is het het enige nog bestaande tramnet in de Oblast Kaliningrad, het noordelijke deel van het vroegere Oost-Pruisen. Het is de oudste elektrische tram op het huidige grondgebied van Rusland. Samen met de tram van Pjatigorsk is het de enige tram van Rusland met meterspoor. Decennialang was de tram een belangrijk onderdeel van het stadsvervoer, maar het belang van de tramlijn is beperkt sinds het stadsbestuur in 1999 vrijwel alle lijnen sloot en vervangen heeft door bussen. Enkel de lijnen 3 en 5 rijden nog.
Geschiedenis Königsberger Straßenbahn AG Op 26 mei 1881 opende de paardentram in het toenmalige Koningsbergen. Een tweede lijn opende al op 5 juni van dat jaar en op 29 juni een derde lijn. Begin 1882 werd dan een voorlopig laatste lijn in gebruik genomen. De paardentram werd uitgebaat door de Königsberger Pferdeeisenbahn-Gesellschaft
De paardentram ontwikkelde zich snel en het netwerk werd al snel uitgebreid. Op 15 november 1886 en 10 juni 1887 werden nog twee nieuwe lijnen in gebruik genomen. Tussen de beurs en de Brodbänkenstraße had de spoorwegmaatschappij een lus aangelegd die aan beide kanten verbonden was over de Köttelbrücke brug voorbij het stadhuis. In 1895 waren er dus vijf paardentreinen in Königsberg:
Kronenstraße – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Steindammer Tor Kronenstraße – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Paradeplatz – Hintertragheim – Schützenhaus (Rhesastraße) Ost- und Südbahnhof – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münzplatz – Roßgärter Markt – Königstor Steindammer Tor – Münzplatz – Roßgärter Markt – Hinterroßgarten – Roßgärter Tor Steindamm/Poststraße – Steindammer Tor – Tiergarten – Julchental/Luisenwahl
Het lijnennet werd in de daaropvolgende jaren opnieuw ontworpen, zodat er na de opening van de verlenging van Königstor naar Kalthof op 17 augustus 1897 acht lijnen in bedrijf waren. Ondertussen had de stad Koningsbergen in 1895 de elektrische tram in gebruik genomen. Deze had geen spoorverbinding met de bestaande paardentram, omdat deze was gebouwd op meterspoor, terwijl de paardentram een normaalspoor had. Om een vergunning voor de elektrificatie te krijgen, eiste de stad dat de paardentramlijnen werden omgebouwd naar meterspoor. Het bedrijf weigerde dit en dus bleef de paardentram voorlopig in gebruik. Pas in 1900 stemde het bedrijf in met de ombouw en op 11 mei 1900 kon de eerste elektrische lijn met meterspoor in gebruik worden genomen. Het was de lijn van de Poststraße naar Hufen (restaurant Julchental), die tegelijkertijd werd verlengd naar Juditten via Amalienau en Ratshof. Op dezelfde dag werd een nieuwe lijn in gebruik genomen, die van de lijn Hufen aftakte bij Cranzer Bahnhof (later Nordbahnhof) en via de Beethovenstraße en Hermannsallee (later Hagenstraße) naar Hammer (Luisenallee) liep. Kort daarna werd de lijn van de Poststraße naar Schützenhaus ook geëlektrificeerd en omgeleid. De tram werd verwijderd van de weg Hinter Tragheim en werd omgeleid via Mittel Tragheim en de Schönstraße. Het trambedrijf werd op 1 april 1901 omgedoopt tot Königsberger Straßenbahn AG (KÖSAG).
Nadat de concessie van de paardenspoorwegen was verlopen, nam de stad op 18 juni 1901 de resterende paardenspoorwegen over, met uitzondering van de lijnen van de Poststraße naar Juditten en het Schützenhaus, die al opnieuw waren gekalibreerd en geëlektrificeerd. De overgebleven paardentrams werden vervolgens snel opnieuw gekalibreerd door de stad. Eind 1901 reden er voor het laatst paardentrams door de straten van Koningsbergen. De oude remise van de paardentram op de Heumarkt werd toen gesloten en er werd een nieuwe remise geopend op de lijn naar Hammer ter hoogte van de latere Hindenburgstraße. De KÖSAG en haar lijnen werden pas op 1 april 1909 eigendom van de stad. De lijnen werden geïntegreerd in het gemeentelijke netwerk.
Städtische Straßenbahn De opening van de gemeentelijke elektrische tramlijn in Koningsbergen vond plaats op 31 mei 1895. De eerste lijn liep van Pillauer Bahnhof (al in Duitse tijden gesloopt, gelegen aan Lizentgrabenstraße via Kaiser-Wilhelm-Platz, waar de paardentram overstak, naar de toenmalige Neuer Markt. De elektriciteitscentrale en de eerste remise van de elektrische tram bevonden zich hier in Mühlenberg. De lijn werd op 22 juni 1895 verlengd naar de Augustastraat, met het eindpunt ten noorden van de Königstraße aan de Friedrichstraße. Het bedrijf opereerde onder de naam Städtische Elektrische Straßenbahn Königsberg.
Vanaf 6 maart 1898 liep de tweede lijn van Oberlaak via Schmiedebrücke, Dom, Honigbrücke, Weidendamm, Hohe Brücke, Viehmarkt, Aweider Allee naar het slachthuis. Hier werd een tweede depot gebouwd aan de Schönfließer/Aweider Allee. Bovendien werd op 1 mei 1898 de lijn over de houten brug en de aftakking van Viehmarkt via Unterhaberberg en Alter Garten naar Brandenburger Tor geopend, waarop twee lijnen liepen, naar Neuer Markt en Kaiser-Wilhelm-Platz. Op 15 september 1899 werd de aftakking van de Sackheimer Straße naar de Sackheimer Tor in gebruik genomen. Op 8 augustus 1900 werd de lijn verlengd naar Brandenburger Tor via de Berliner Straße naar de Schönbusch brouwerij.
In 1899 waren er vier elektrische tramlijnen in de stad, in 1902 waren het er acht, in 1904 elf en in 1927 waren er vijftien tramlijnen. Elke lijn had zijn eigen kenmerkende kleur en de lijnnummers werden pas in 1910 ingevoerd. Na de overname van de KÖSAG paardentramlijnen begon men meteen met het opnieuw meten en elektrificeren van deze lijnen. Dit werd voltooid op 21 december 1901 met de lijn van de Poststraße via Münzplatz en Königstor naar Kalthof.
Op 22 juni 1902 verlengde de stadstram zijn eerste lijn voorbij station Pillau langs Holländerbaum naar Cosse. In 1905 werden de nieuwe hoofdtramwerkplaats en een remise geopend in Cosse. Op 14 december 1906 opende de tram een nieuwe lijn van de Wrangelturm naar de Ottokarplatz in Maraunenhof, die op 14 mei 1913 werd verlengd naar het eindpunt Maraunenhof aan de Cranzer Allee. De lijn naar Schönbusch werd op 30 september 1908 verlengd naar station Ponarth. Naast deze lijnen werden er verschillende verbindingslijnen aangelegd in het historische stadscentrum.
De lijn van Unterlaak naar Oberlaak was al voor 1910 stilgelegd. Met de overname van KÖSAG in 1909 hernoemde de stad het bedrijf tot Elektrizitätswerke und Straßenbahn Königsberg AG.
In 1910 waren de volgende lijnen in gebruik: groen: Cosse – Holländerbaumtor – Lizentbahnhof – Laak – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münchenhofplatz – Neuer Markt – Sackheimer Tor (elke 15 minuten) groen-wit: Lizentbahnhof – Laak – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münchenhofplatz – Neuer Markt – Augusta-/Friedrichstraße (elke 15 minuten) wit met blauwe streep: Tiergarten – Cranzer Bahnhof – Steindammer Tor – Wrangelstraße – Mitteltragheim – Münzplatz – Schmiedebrücke – Dom – Honigbrücke – Weidendamm – Viehmarkt – Friedländer Tor – Rosenau/Schlachthof (elke 10 minuten) wit: Amalienau (Korinthenbaum) – Lawsker Allee – Tiergarten – Cranzer Bahnhof – Steindammer Tor – Poststraße – Kaiser-Wilhelm-Platz – Vorstadt – Unterhaberberg – Viehmarkt (elke 7 minuten) wit met rode strepen: Kaiser-Wilhelm-Platz – Vorstadt – Alter Garten – Brandenburger Tor – Nassengärter Tor – Schönbusch – Ponarth, Bahnhof (elke 10 minuten) geel-rood: Hammerweg – Tiergarten – Cranzer Bahnhof – Steindammer Tor – Poststraße – Münzplatz – Roßgärter Markt – Königstor (elke 7 minuten) blauw: Maraunenhof, Ottokarplatz – Wrangelturm – Schützenhaus – Mitteltragheim – Münzplatz (elke 20 minuten) groen-rood: Hauptbahnhöfe – Bahnhofstraße – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Poststraße – Paradeplatz – Mitteltragheim – Schützenhaus – Roßgärter Tor – Roßgärter Markt – Neuer Markt – Münchenhofplatz – Holzbrücke – Weidendamm – Kaiserbrücke – Jahrmarktsplatz – Kaiserstraße – Hauptbahnhöfe (elke 7 minuten) groen met rode rand: Ringlinie in die entgegengesetzte Richtung (elke 7 minuten) geel: Hauptbahnhöfe – Bahnhofstraße – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münzplatz – Roßgärter Markt – Königstor – Kalthof (elke 7 minuten) blauw-geel: Hauptbahnhöfe – Kaiserstraße – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Samlandbahnhof – Beethovenstraße – Hermanns-/Luisenallee (elke 10 minuten) geel-wit: Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Tiergarten – Markthalle – Bahnhof Mittelhufen – Hardershof – Bahnhof Vorderhufen – Samlandbahnhof – Cranzer Bahnhof – Steindammer Tor – Poststraße (elke 20 Minuten) rood: Juditten – Ratshof – Amalienau – Lawsker Allee – Tiergarten – Cranzer Bahnhof – Steindammer Tor – Poststraße (elke 20 minuten)
Na 1910 werd een aftakking geopend van de Hufenallee via de Claaßstraße naar de begraafplaatsen en werd de lijn naar de Hermannsallee (later Hagenstraße) verlengd naar Hammer. Sommige lijnen, namelijk de dwarsverbinding van Tiergarten naar Hardershof, de lijn naar de begraafplaatsen, de verbinding van de Poststraße via Schloßplatz, Dom naar Honigbrücke en de lijn in de Augustastraße, werden begin jaren 1920 weer gesloten. Tussen de Wereldoorlogen In 1922 werd het trambedrijf omgedoopt tot Königsberger Werke und Straßenbahn GmbH. Na de eerder genoemde lijnsluitingen werden in 1924 de eerste nieuwe lijnen aangelegd, namelijk van Roßgärter Tor naar het crematorium en van Kalthof naar het vliegveld Devau. Na deze openingen liepen de volgende lijnen: Lijn Route Lengte (km) 1 Hauptbahnhöfe – Jahrmarktsplatz – Weidendamm – Mittelanger – Roßgärter Markt – Roßgärter Tor – Schützenhaus – Mitteltragheim – Paradeplatz – Poststraße – Kaiser-Wilhelm-Platz – Vorstadt – Hauptbahnhöfe (in beide richtingen) 7,27 2 Hauptbahnhöfe – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münzplatz – Roßgärter Markt – Königstor – Kalthof – Flughafen Devau 5,55 3 Hauptbahnhöfe – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Samlandbahnhof – Beethovenstraße – Hagenstraße – Hammer 5,96 4 Viehmarkt – Unterhaberberg – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz – Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Tiergarten – Lawsker Allee – Amalienau 6,30 5 Schlachthof/Rosenau – Friedländer Tor – Viehmarkt – Hohe Brücke – Weidendamm – Münchenhofplatz (Depot/E-Werk) 2,80 6 Hammerweg – Tiergarten – Cranzer Bahnhof – Steindammer Tor – Wrangelstraße – Mitteltragheim – Münzplatz – Roßgärter Markt – Königstor 5,51 7 Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Tiergarten – Amalienau – Ratshof – Juditten 6,71 8 Münzplatz – Mitteltragheim – Schützenhaus – Wrangelturm – Maraunenhof 4,34 9 Lizentbahnhof – Laak – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münchenhofplatz – Neuer Markt – Sackheimer Tor 3,74 10 Cosse – Lizentbahnhof – Laak – Kaiser-Wilhelm-Platz – Münchenhofplatz – Neuer Markt – Sackheimer Tor 4,54 11 Ponarth, Bahnhof – Schönbusch – Nasser Garten – Brandenburger Tor – Alter Garten – Vorstadt – Kaiser-Wilhelm-Platz 5,50 12 Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Samlandbahnhof – Hardershof 3,19 13 Poststraße – Steindammer Tor – Cranzer Bahnhof – Samlandbahnhof – Beethovenstraße – Hagenstraße/Luisenallee 3,12 15 Roßgärter Markt – Roßgärter Tor – Krematorium 3,31
In oktober 1926 werden de verlenging van lijn 11 naar Ponarth-West en de nieuwe lijn van de Kronenstraße via de Dirschauer Straße naar Ponarth-Ost in gebruik genomen. De route naar Ponarth-Ost werd geëxploiteerd door een nieuwe lijn 15, die daarheen reed vanaf Kaiser-Wilhelm-Platz. De vorige lijn 15 werd vervangen door een verlenging van lijn 8, die nu als een bijna-ringlijn van Maraunenhof via Münzplatz en Roßgärter Markt naar het crematorium liep (op slechts een paar honderd meter van het eindpunt Maraunenhof).