De Zeven Heerlijkheden is een streek in de Kempen die verspreid is over de Nederlandse provincie Noord-Brabant en de Belgische provincies Antwerpen en Limburg. Het gebied omvat grofweg de gemeenten Balen, Bergeijk, Dessel, Lommel en Mol. De streek kenmerkt zich door het middelpunt dat ongeveer anderhalve eeuw een drielandenpunt betrof en waar de zeven plaatsen Balen, Bergeijk, Dessel, Lommel, Luyksgestel, Mol en Postel bijeenkwamen.Steen der Zeven Heerlijkheden - mto nieuwsblad.be, geraadpleegd op 8 april 2025
Etymologie Paal Schoongars De naam van de streek refereert in eerste instantie naar de grenspaal Schoongars en de zeven plaatsen (heerlijkheden) Balen, Bergeijk, Dessel, Lommel, Luyksgestel, Mol en Postel. Al deze plaatsen kwamen op dit punt in zekere zin bijeen en geeft hen om die reden het recht om zich de titel Een der Zeven Heerlijkheden te mogen toekennen.
Overeenkomsten met Acht Zaligheden De naam Zeven Heerlijkheden wordt regelmatig in verband gebracht met de aangrenzende Acht Zaligheden. Er zijn in het verleden meerdere verbanden gelegd met beide streken. Zo kan gesteld worden dat de naamgeving rond dezelfde periode, vermoedelijk ten tijde van de Belgische Opstand, zijn ontstaan. Daarnaast zijn er ook deskundigen die menen dat er in de naamgeving eveneens een religieuze toespeling te bespeuren valt. Het begrip Heerlijkheid wordt binnen het christendom in meerdere vormen toegepast. De naam zou een verwijzing kunnen zijn naar de Heerlijkheid des Heren samen met de Zeven verbondsnamen van God.De heerlijkheid van God derekprince.nl, geraadpleegd op 6 mei 2025 Ook het Nederlandse leger, de vermoedelijke naamgevers van de Acht Zaligheden, bivakkeerde in de streek gedurende de Tiendaagse Veldtocht (1830-1831) en wel op de Zeven Heerlijkhedenheide.De Acht Zaligheden, oude kern van de Kempen - De naam Acht Zaligheden - Hein Mandos (1971) (p. 379-380) De naam Zeven Heerlijkheden duikt voor het eerst op in het dagboek van Petrus Panken nadat hij de grenssteen heeft bezocht op 22 augustus 1844, vijf jaar na de erkenning van het Koninkrijk België. In een manuscript daterend uit de eerste jaren van de 20e eeuw gaf de heemkundige met de tekst; Eerst in de laatste eeuwen, te kennen dat de grenssteen, en dus daarbij indirect de streek, de naam Heerlijkheden of Zeven Heerlijkheden in die periode vermoedelijk deze naam verkregen heeft. 300px|thumb|Bewegingen van het Nederlandse leger ter hoogte van de Belgische grens met Nederland gedurende de Tiendaagse Veldtocht. De blauwe lijn geeft de beweging van de 3e Divisie aan onder leiding van Adriaan Frans Meijer, welke via de Acht Zaligheden o.a. Bergeijk, Postel, Dessel en Mol aandeden. De grijze lijn geeft de beweging van de Reserve Divisie aan onder leiding van Gijsbertus Martinus Cort Heyligers, welke via Eindhoven o.a. Bergeijk en Lommel aandeden. 300px|thumb|De Vrijwillige Jagers der Leijdsche Hoogeschool (3e Divisie), gedurende de opmars van de Tiendaagse Veldtocht, bivakkerend op de Eerselse Heide, bij de Bergeijkse buurtschap Witrijt en verplaatsend richting Postel (2 augustus 1831). Vergelijkbare vernoemingen komen rondom de grens met België en Nederland in de Kempen meerdere malen voor, zo ook de Antwerpse streek de Drie Goddelijke Deugden. Vanaf de 19e eeuw is het in de Nederlanden gebruikelijk om religieuze benamingen, veelal bestaande uit catechismussen, toe te bedelen aan armoedige dorpen of woningen die aan elkaar grensde of bij elkaar in de buurt lagen. Dit fenomeen vond voornamelijk ten zuiden van de grote rivieren plaats en wordt daarom beschouwd als een katholiek gebruik. Verder komen namen voor als de Twaalf Apostelen, de Tien Geboden, de Tien Deugden, de Zeven werken van barmhartigheid, de Vijf Geboden, de Vier Uitersten en de Drie Koningen.Biekorf, jaargang 42 (1936) (p. 25)
Legende van de Zeven Heeren Naast de naam Zeven Heerlijkheden bestaat er nog een variant genaamd de Zeven Heeren die wellicht ouder is dan de huidige naamgeving. De naam duikt voor het eerst op op een kaart van 1898 als Heide de Zeven Heeren op de locatie van de huidige Zeven Heerlijkhedenheide. Daarnaast wist de provisor en pater W. Teller van de Abdij van Postel in zijn publicatie uit 1968 een legende over te leveren die betrekking heeft op zeven burgervaders of zeven grootgrondbezitters van deze streek. Er zouden rondom de locatie van de grenssteen zeven bomen geplant zijn waarbij deze heren onder feestelijke omstandigheden bijeenkwamen. Daarnaast wordt beweerd dat er op de grenssteen gekaart zou zijn door deze heren.De autotoerist 21e jrg.- W. Teller (1968) (p. 1037) Historici als Jan Goris en Hein Mandos waren stellig van mening dat de huidige naamgeving hiervan afgeleid is, waarbij mogelijk elementen zoals we die kennen van de Acht Zaligheden hieraan toegevoegd zijn. Zo zouden de Zeven verbondsnamen van God een directe verwijzing kunnen zijn naar deze voormalige grondbezitters.
Drielandenpunt
thumb|De provincies Antwerpen (licht oranje), Noord-Brabant (grijs) en Belgisch Limburg (geel) met het voormalige en spievormige deel van Nederland, wat sinds 1843 onderdeel uitmaakt van Antwerpen, waardoor het voormalige drielandenpunt (rode markering) in zijn geheel in België is komen te liggen. De streek vormde van 1648 tot circa 1795 een drielandenpunt op de locatie van de Steen der Zeven Heerlijkheden, een grenspaal waar alle zeven heerlijkheden bijeenkwamen. Het overgrote gedeelte bestond uit de Spaanse Nederlanden met de voogdij Mol, Balen en Dessel. Bergeijk en Lommel vertegenwoordigden de Republiek der Verenigde Nederlanden en de toenmalige enclave Luyksgestel maakte deel uit van het Prinsbisdom Luik. Postel sloot in 1787 definitief aan bij de Oostenrijkse Nederlanden, nadat het vanaf 1648 als betwist gebied werd beschouwd tussen de Republiek en de Spaanse Nederlanden.Inventaris ontroerenderfgoed - Abdij van Postel inventaris.onroerenderfgoed.be, geraadpleegd op 2 mei 2025 Het drielandenpunt was tot de Franse tijd van kracht. Doordat er een uitruil plaatsvond tussen gebieden van Nederland en België in 1843, kwam deze grenssteen geheel in België te liggen en hierdoor werden de voormalige heerlijkheden deels van elkaar gescheiden, maar is altijd een aaneengesloten gebied gebleven.
Onenigheid samenstelling Wat de oorspronkelijke samenstelling van de Zeven Heerlijkheden geweest moet zijn is moeilijk vast te stellen mede doordat er verschillende pachtovereenkomsten, grensgeschillen, oorlogsconflicten en uitruil van grond heeft plaatsgevonden gedurende de eeuwen, maar is hoofdzakelijk te danken aan het feit dat er geen exact jaartal bekend is van wanneer deze samenstelling tot stand is gekomen en hoe de oorspronkelijke gebiedsindeling en de daarbij horende rechten eruitgezien heeft. De zeven plaatsen hebben allen met elkaar gemeen dat ze zouden grenzen aan Paal Schoongars, wat tevens als voorwaarde gold om de symbolische titel Heerlijkheid toe te mogen eigenen. Over de plaatsen Bergeijk, Dessel, Lommel, Luyksgestel en Mol bestaat over het algemeen eensgezindheid. Uit het verleden blijkt dat de plaatsen Balen en Postel enkele keren ter discussie zijn gesteld en worden bij het opsommen van het gezelschap een aantal keer vervangen voor de Nederlandse plaatsen Eersel en Reusel, plaatsen die gewoonlijk onderdeel uitmaken van de Acht Zaligheden. Bij het opsommen in verschillende publicaties en artikelen werd geregeld een andere samenstelling genoemd. Ook binnen de lokale bevolking bestaat er eeuwenlang geen unanimiteit als het gaat om een vaste samenstelling. thumb|Wegwijzer in het kloostergebied van Postel.
Heide van Eersel en Bergeijk Eersel wordt in verschillende bronnen in verband gebracht met zowel de centraal gelegen grenspaal Schoongars als prominent lid van de Zeven Heerlijkheden. De naam van Eersel wordt al in aktes daterend uit de 14e eeuw genoemd samen met de grenspaal waaruit blijkt dat Eersel verschillende rechten en bezitting had op de Bergeijkse Heide. Sinds deze tijd liepen er geschillen over de grond van het heidegebied en de grenspalen tussen Eersel en Bergeijk. In 1450 werd Eersel als verweerder na een rechtelijk proces deze grond toegezegd tot aan Schoengairs, toen nog een eenvoudige eikenboom. Opvallend is dat volgens deze uitspraak de grens globaal liep van Walik richting het zuidwesten via paal Geefkensvoort, Postelse grond waar Bladel aan Reusel grenst, om vervolgens in een lijn doorgetrokken te worden tot Schoongars. De onenigheden omtrent deze grenzen bleven eeuwenlang aanhouden en duurde voort tot diep in de 19e eeuw. Een opmerkelijke kwestie dateert van 1822 om een stuk heide tussen het Boxven en de Kei der Zeven Heerlijkheden. Bij het vaststellen van de kadastrale gemeentegrenzen werd de lange spiesvormige uitloper van Eersel tot de paal Schoongars aan Bergeijk toegevoegd. Waar dat nodig was heeft men de gemeentegrenzen opnieuw gemarkeerd meestal met aardhopen, soms een extra grenspaal. Elders volstonden oude grenspalen of beken als afbakening in het veld.Geschiedenis van Bergeik - Petrus Panken (p.261-264) johanbiemans.nl, 21 april 2025 thumb|Grenspaal 198, voorheen grenspaal Geefkensvoort, waar Bladel, Reusel en de gemeente Mol bijeenkomen. Op een kaart van de Meierij van 's-Hertogenbosch uit 1794 van Hendrik Verhees wordt eveneens de grenspaal aangehaald, waarbij de cartograaf vermeldde: Paal Schongers Scheid de voogdye Mol Postel Luyksgestel eersel Bergeyk en Lommel. Opvallend is dat hij de heide beschrijft als de Heide van Eersel en Bergeyk, maar het gebied volledig toebedeelt als grondgebied van Bergeijk. De naam Zeven Heerlijkheden is nog niet van kracht en Verhees noemt onbewust acht in plaats van zeven grenzende plaatsen op, aangezien Balen en Dessel onder de voogdij van Mol vielen.
Daarnaast was Petrus Panken, prominent kenner van de streek, ook iemand die telkens Eersel aan het rijtje toevoegde. De grensgeschillen tussen Eersel en Bergeijk, met als gevolg dat het aan Paal Schoongars grensde, zijn zijn belangrijkste argumenten en licht dit in zijn publicatie uitgebreid toe. Panken vervangt telkens Eersel bewust voor Balen en geeft aan zich bewust te zijn van het feit dat Balen onderdeel uitmaakte van de voogdij van Mol.Geschiedenis van Bergeik - Petrus Panken (p.281-283) johanbiemans.nl, 21 april 2025Beschrijving van Bergeik - Petrus Panken & Alexander van Sasse van Ysselt (p.64) Delpher, 17 april 2025 Daarnaast grenst het grondgebied van Balen aan de Witte Kei enkele kilometers ten zuiden van Schoongars. Er bestaan ook samenstellingen waarin niet Balen maar Postel vervangen wordt door Eersel. Deze samenstelling wordt mede erkend in een publicatie van Pro Civitate uit 1972,Collection Histoire Pro Civitate: Série in-8o - Nummer 30 (1972) (p. 3) maar ook door de Vlaamse overheidsinstantie het agentschap Ontroerend Erfgoed, met de kanttekening dat dit intern verzelfstandigd agentschap zich niet vasthoudt aan een enkele samenstelling.Blauwe Kei inventaris.onroerenderfgoed.be, 25 mei 2025
Binding Reusel en de Abdij van Postel In sommige gevallen wordt Reusel genoemd als een van het zevental. De eerste keer dat Reusel vermeld werd als onderdeel van de Zeven Heerlijkheden was in een krantenartikel uit 1866 van Het Handelsblad. Wat opvalt aan het bericht is, is dat Postel wel genoemd wordt in het artikel, maar vervangen werd voor Reusel.Geschiedenis van Eersel - Petrus Panken (p.57-58) johanbiemans.nl, 21 april 2025 Postel en Reusel zijn eeuwen met elkaar verbonden geweest en ook in bestuurlijke vormen waaronder als grondheerlijkheid. Postel behoorde vanaf de 12e eeuw tot het kerkdorp Reusel, waardoor gesteld kan worden dat de Nederlandse plaats in het verleden gegrensd heeft aan Paal Schoongars. De laatste keer dat Reusel in een publicatie genoemd werd als Heerlijkheid was door Catherine Thijs in 1941.Lommel - C. Thijs (1941) (p. 54)
Mythische grenskeien