Het Oekraïense alfabet () is het officiële schriftsysteem van het Oekraïens. Het is een variant van het cyrillisch en stamt af van het oudcyrillisch, dat in de 9e eeuw werd ontworpen voor de eerste Slavische schrijftaal, het Oudkerkslavisch. Vanaf de 10e eeuw werd het cyrillisch in het Kievse Rijk ook gebruikt voor het Oudoostslavisch, waaruit zich later het Russisch, Wit-Russisch, Oekraïens en Rusinisch zouden ontwikkelen.
De Oekraïense naam abetka is afgeleid van de eerste twee letters van het alfabet, а en б. Hetzelfde geldt ook voor de meer archaïsche naam azboeka, afgeleid van de oudcyrillische letternamen azŭ en buky. Het hedendaagse Oekraïense alfabet heeft in totaal 33 letters, evenveel als het Russische alfabet, maar niet identiek daaraan: het Oekraïens kent vier letters die niet in het Russisch voorkomen (ґ, є, і, ї), terwijl de Russische letters ё, э, ы en ъ in het Oekraïens ontbreken.
Het alfabet bestaat uit 21 medeklinkers, 10 klinkers, 1 halfklinker en 1 zacht teken. Naast deze 33 letters heeft binnen de Oekraïense spelling ook de apostrof een functie die te vergelijken is met die van het Russische harde teken , maar in tegenstelling daartoe geen plaats heeft in het alfabet.
Hoewel er in de jaren 1798-1905 tientallen ontwerpen voor een Oekraïens standaardalfabet zijn geweest, werd uiteindelijk pas in 1928 voor het eerst een uniforme Oekraïense orthografie vastgesteld, die informeel Skrypnykivka wordt genoemd naar de toenmalige verantwoordelijke minister, Mykola Skrypnyk. Ook zijn er, met name in de 19e eeuw, pogingen ondernomen om het Latijnse alfabet in te voeren in plaats van het cyrillisch, maar deze zijn nooit succesvol geweest. Wel bestaan er diverse romanisatiesystemen, die bedoeld zijn om Oekraïense namen leesbaar te maken voor mensen die het cyrillische schrift niet kunnen lezen. Daarbij gaat het zowel om transliteratie- als om transcriptiesystemen.
Letters + Het Oekraïense alfabet Positie 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 Hoofdletter А Б В Г Ґ Д Е Є Ж З И І Ї Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ь Ю Я Kleine letter а б в г ґ д е є ж з и і ї й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ь ю я
thumb | 280px | Oekraïense postzegels uit 2020 met afbeeldingen uit een Oekraïens abecedarium Het Oekraïense alfabet bestaat uit 33 letters, die bij elkaar 48 fonemen vertegenwoordigen, het hoogste aantal van alle Slavische talen. Het bevat 21 medeklinkers (б, в, г, ґ, д, ж, з, к, л, м, н, п, р, с, т, ф, х, ц, ч, ш, щ), tien klinkers (а, е, є, и, і, ї, о, у, ю, я), één halfklinker (й) en het zachte teken (ь), dat van 1932 tot 1990 op de laatste plaats van het alfabet (na de letter я) stond, maar in 1990 op haar huidige plek (tussen щ en ю kwam te staan.
De Oekraïense spelling is hoofdzakelijk gebaseerd op het fonemische principe, met andere woorden: elke letter komt overeen met één foneem. De Oekraïense spelling kent echter ook gevallen waarin semantische, morfologische of historische principes worden gehanteerd. Zo vertegenwoordigt het zachte teken ь geen foneem, maar dient het om aan te geven dat de voorgaande alveolaire medeklinker (д, з, л, н, р, с, т, ц, дз) zacht (gepalataliseerd) moet worden uitgesproken. Daarnaast komt in sommige woorden ook een harde tegenhanger voor in de vorm van een apostrof; deze wordt echter niet als letter beschouwd en heeft daarom geen plaats in het alfabet.
Palatalisatie vindt niet uitsluitend plaats voor een zacht teken, maar ook automatisch wanneer een medeklinker wordt gevolgd door een "zachte" klinker (є, і, ю, я), die dus feitelijk als plaatsvervanger dient voor een van de niet-bestaande combinaties *ье, *ьи, *ьу, *ьа. Wanneer palatalisatie voor zo'n klinker juist moet worden voorkomen, wordt de apostrof ’ gebruikt (in dat opzicht speelt ze een soortgelijke rol als de apostrof in het Nederlandse woord "piano’s", namelijk het voorkomen van een verkeerde uitspraak). Dit gebruik van de apostrof komt ook voor in het Wit-Russisch, terwijl het Russisch in dergelijke gevallen het harde teken ъ gebruikt (bijvoorbeeld: Oekr. , ?. , Russ. "object"). Ook wordt de apostrof soms aangetroffen na een labiale medeklinker, omdat die in het Oekraïens geen gepalataliseerde tegenhanger kent, bijvoorbeeld in het woord "naam". Ten slotte komt de apostrof ook voor in transliteraties uit het Latijnse schrift: "", "O'Toole".
Er zijn meer uitzonderingen op het principe van 1 letter = 1 klank. Sommige letters vertegenwoordigen meerdere fonemen. Dat geldt bijvoorbeeld voor de letter щ , alsook voor de klinkers ї , є , ю en я wanneer deze niet worden voorafgegaan door een gepalataliseerde medeklinker. Aan de andere kant kent het Oekraïens ook de digrafen дз en дж, die juist wel één foneem vertegenwoordigen, respectievelijk de affricaten en .
In vergelijking met andere cyrillische alfabetten lijkt het moderne Oekraïense alfabet het meest op die van de andere Oost-Slavische talen (Russisch, Wit-Russisch en Roetheens). Het heeft de twee oudcyrillische klinkers і en и behouden voor de klanken en , evenals de twee historische vormen en . Daarnaast zijn er twee letters die uniek zijn voor het Oekraïense alfabet: — een weinig gebruikte letter, die staat voor de velaire plofklank . De "gebruikelijke" letter wordt uitgesproken als een stemhebbende glottale fricatief, , die meestal als h wordt getranslitereerd. De letter ґ komt nagenoeg alleen voor in leenwoorden en toponiemen. — uitgesproken als of .
Geschiedenis thumb | De eerste bladzijde van het abecedarium van Ivan Fjodorov (Lviv, 1574)
Ontwikkeling van het cyrillisch Het cyrillische schrift is in de 9e eeuw in het Eerste Bulgaarse Rijk ontworpen voor het Oudkerkslavisch. Het is vernoemd naar Cyrillus van Saloniki, die eerder samen met zijn broer Methodius het glagolitische alfabet had gemaakt. Het cyrillisch was grotendeels gebaseerd op het Griekse unciaalschrift, met enkele aangepaste glagolitische letters voor klanken die in het Grieks ontbraken. Ook bevatte het schrift enkele letters die vrijwel uitsluitend werden gebruikt voor Griekse woorden, dan wel nodig waren vanwege hun numerieke waarde: ѳ (fita), ѡ (omega), ѱ (psi), ѯ (ksi), ѵ (izjitsa).
Tegen het einde van het eerste millennium werd in het Kievse Rijk, met de komst van het christendom en het Oudkerkslavisch, ook het oudcyrillisch ingevoerd. Het werd enigszins aangepast aan de taal die er destijds werd gesproken, het Oudoostslavisch. Sindsdien ontstond er echter een groeiende discrepantie tussen de volkstaal en de liturgische taal Kerkslavisch. Bovendien was het schrift van laatstgenoemde taal vanwege de invloed van het Grieks en het Zuid-Slavisch onnauwkeurig en moeilijk te leren. Naarmate de gesproken taal zich geleidelijk ontwikkelde tot het hedendaagse Oekraïens, Wit-Russisch en Russisch, ontwikkelde zich ook het alfabet.
Hoewel het gesproken Oekraïens een lange, onafgebroken geschiedenis heeft, zitten er in de geschiedenis van de schrijftaal twee belangrijke breuklijnen. Van enorme invloed op het Kerkslavisch en de latere ontwikkeling van het Oekraïense alfabet was het werk ("Correcte syntaxis van de Slavische grammatica") uit 1619 van Meletij Smotrytsky, waarin hij onder meer het gebruik van de letters я, e en ґ vastlegde. Eveneens van grote invloed was de invoering 1708 van het zogenaamde "burgerschrift" (Russisch: ) door Peter I van Rusland. In deze specifiek voor niet-religieus gebruik gecreëerde versie van het cyrillisch leken de letters meer op die van het Latijnse alfabet en werden enkele archaïsche letters (zoals Ѯ, Ѱ, Ѡ en Ѧ) en nagenoeg alle diakritische tekens afgeschaft. Onder invloed van dit schrift zou in de 19e eeuw in Galicië het Oekraïense alfabet Maksymovytsjivka (Oekr. ) van Mychajlo Maksymovytsj tot stand komen, evenals een latere vorm daarvan, Pankevytsjivka (Oekr. ) genaamd, die in licht aangepaste vorm nog steeds wordt gebruikt voor het Karpato-Roetheens.
Negentiende-eeuwse hervormingen
Als reactie op de moeilijk hanteerbare etymologische letters werden in de 19e eeuw pogingen ondernomen om een meer op het Oekraïens toegespitste, fonemische spelling in te voeren, mede onder invloed van het Servische cyrillisch van Vuk Karadžić. De belangrijkste zijn: Koelisjivka () van de schrijver Pantelejmon Koelisj, gebruikt in diens "Notities over Zuid-Roes" (Oekr. ) en "Hramatka" (), beide uit 1857, Drahomanivka (), voorgesteld in de jaren 1870 door Mychajlo Drahomanov. In dit voorstel worden de letters щ, й, є, ї, ю en я afgeschaft en vervangen door respectievelijk шч, ј, је/ье, јі, ју/ьу en ја/ьа. Zjelechivka () uit 1886 van Jevhen Zjelechivsky, waarin de Oekraïense letters ї (ji) en ґ (g) werden vastgelegd.
De Oekraïense nationale wedergeboorte in de tweede helft van de 19e en de eerste decennia van de 20ste eeuw leidde tot veel literaire en academische activiteit, zowel binnen tsaristisch Rusland als in Galicië, dat destijds door Oostenrijk werd bestuurd. De door Polen gedomineerde Galicische regering wilde voor het Oekraïens een versie van het Latijnse alfabet invoeren, maar dit leidde tot heftig verzet onder Oekraïense intellectuelen en zou leiden tot de zogenoemde Alfabetoorlog (Oekr. ), die uiteindelijk door het cyrillisch werd gewonnen. Overigens verzetten conservatieve Oekraïense facties (de zgn. Oudroethenen en russofielen) zich al evenzeer tegen publicaties waarin een zuiver Oekraïense orthografie werd bepleit.
Binnen het Russische Keizerrijk hadden voorgestelde spellingshervormingen ernstig te lijden onder het periodieke verbod op publicaties en voorstellingen in het Oekraïens. Vooral berucht is de oekaze van Ems uit 1876, op grond waarvan de spelling Koelisjivka werd verboden en tot 1905 een op het Russisch gebaseerde spelling (Jaryzjka, genoemd naar de Russische letter jery) werd afgedwongen. Daarna kwam het Koelisjivka terug in Oekraïense publicaties, om in 1914 opnieuw te worden verboden. Aan dat verbod kwam pas een einde dankzij de Februarirevolutie.
In 1893 werd in Galicië het Zjelechivka als officiële spelling ingevoerd en na de Russische Revolutie werd deze ook in Oost-Oekraïense publicaties gebruikt. Ten tijde van de Oekraïense Volksrepubliek en het Hetmanaat werden in de jaren 1918 en 1919 officiële Oekraïense orthografieën aangenomen en werd er veel in het Oekraïens gepubliceerd. In 1920 en 1921 werden deze bekrachtigd door de bolsjewistische regering.
Oekraïnisatie en russificatie in de Sovjet-Unie De jaren 1920 waren in de Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek een periode van oekraïnisatie. In 1925 werd een commissie ingesteld ter regulering van de Oekraïense spelling en van 26 mei tot 6 juni 1927 vond over dit onderwerp in Charkiv een internationale conferentie plaats. Tijdens deze conferentie werden een gestandaardiseerde spelling en een methode voor de transliteratie van vreemde woorden vastgesteld. Deze spelling, een compromis tussen voorstellen uit de Galicische en de sovjetperiode, staat thans bekend onder de naam "Oekraïense orthografie van 1928" (Oekr. ) en wordt in de volksmond ook wel Skrypnykivka (Oekr. ) genoemd naar de Oekraïense volkscommissaris van onderwijs, Mykola Skrypnyk. Dit was de eerste Oekraïense orthografie die algemeen werd aanvaard.