Het Grieks in Italië, ook wel Italiotisch Grieks genoemd, is een variant op de Griekse taal en wordt gesproken door de Grecanici in Calabrië en Apulië. Deze taalvariant valt op te splitsen in twee dialecten: het Calabrisch Grieks in Calabrië en het Griko in Apulië. Hoewel de beide varianten invloeden van het Dorisch en het Koinè-Grieks lijken te bevatten, is er onder wetenschappers discussie over hun oorsprong: sommigen pleiten voor een recentere, Byzantijnse herkomst.
Cultuurhistorische context Historisch overzicht Het lange verhaal van het Italiotisch Grieks in Italië begint in de 8e-6e eeuw v.Chr. met de stichting van Griekse kolonies in West-Europa. Ook Zuid-Italië kwam onder de Griekse invloedssfeer terecht en verschillende dominante poleis zoals Kroton, Rhegion en Sybaris werden belangrijke spelers in de regio. Bijgevolg werd deze streek door de Grieken omgedoopt in Groot-Griekenland (Μεγάλη Ἑλλάς, ‘Megále Hellás’). In Reggio Calabria en Lecce, de twee provincies waar tot op de dag van vandaag nog een variant van het Grieks wordt gesproken, werden vooral kolonies gesticht door Dorische stammen. Bijgevolg vinden we dan ook weinig invloeden van het Attisch-Ionisch terug in de twee Italiotisch Griekse dialecten.Pipyrou, S., The Grecanici of Southern Italy. Governance, Violence and Minority Politics (Pennsylvania, 2016), p. 27.
Na de verovering van Italië door de Romeinen werden grote delen van het Italiaanse schiereiland gelatiniseerd. Ondanks het Romeinse imperialisme bleef de Griekse taal en cultuur in deze gebieden relatief goed bewaard, onder meer omdat de taal in het volledige Romeinse Rijk hoog in het vaandel werd gedragen als cultuurtaal.Varvaro, A., Sornicola, R., “Considerazioni sul multilinguismo in Sicilia e a Napoli nel primo Medioevo”, Bolletino Linguistico Campano 13/14 (2008), p. 51-53.
Tussen de 9e en de 11e eeuw kreeg het gebied, en bij uitbreiding ook de Griekse cultuur, economische bloei. Het is in deze periode dat het Koinè, ondertussen de dominante variant van het Grieks, zijn vele sporen heeft nagelaten. Enerzijds zorgden de Byzantijnse veroveringen voor een grote opwaardering van het Grieks in Zuid-Italië. Anderzijds hebben de invallen van de Slaven in het Griekse vasteland een deel van de bevolking (o.a. uit Patras) naar Zuid-Italië gedreven. Hierdoor werd de lokale Calabrese bevolking verrijkt met nieuwe Griekse elementen. Het is in deze tijd dat de Koinè-invloeden dominanter worden dan de Dorische.Avramea, A., Le Péloponnèse du IVe au VIII siècle: changements et persistances (Paris, 1997), p. 69-70
De Griekse cultuur krijgt het zwaar te verduren vanaf de 14e eeuw. Door de instabiele socio-politieke situatie en door verschillende oorlogen in het gebied (o.a. Spaanse veroveringen) raakt de Griekse taal er langzaam in verval. Ook het afschaffen van de Grieks-orthodoxe kerk in de regio en het instellen van het Latijn als de enige toegelaten liturgische taal na het Concilie van Trente (1545-1563) zorgde voor een cultureel verval, aangezien de mis nu niet meer in het Grieks werd opgedragen. De laatste religieuze ceremonie in het Grieks vond plaats in 1573 in de Diocese van Bova.
De aftakeling van het Grieks was hiermee in gang gezet. Het Grieks werd een boerentaal die alleen nog in een beperkt gebied circuleerde. Tijdens de Risorgimento werd het Grieks in Calabrië bijvoorbeeld nog gesproken in twaalf gemeentes, waarvan in de 20ste eeuw slechts negen overbleven. Onder het fascistische regime van Mussolini, dat een sterke eenheidscultuur en een streven tot monolinguïsme uitdroeg, werd de Grieks-sprekende gemeenschap vervolgd. Door een reeks aardbevingen en overstromingen in de jaren jaren ’70 en door interne migratiegolven naar het meer industriële noorden van het land werd het gebied steeds meer verlaten. Het Italiotisch Grieks bleef achter als een verweesde taal met nauwelijks nog sprekers.Pipyrou, S., The Grecanici of Southern Italy. Governance, Violence and Minority Politics (Pennsylvania, 2016), p. 12, 27-28.Golovko, E., Panov, V., “Salentino Dialect, Griko and Regional Italian: Linguistic Diversity of Salento”, Working Papers of the Linguistics Circle of the University of Victoria 23.1 (2013), p. 55.Minority Rights Group International (z.d.). Greek-Speakers in Italy. Minority Rights Group.
Huidige situatie Vandaag wordt het Grieks nog gesproken in twee beperkte ‘enclaves’: in Grecia Calabria, het uiterste zuiden van Calabrië, en in Grecìa Salentina, een regio in het zuiden van Apulië. In beide gebieden wordt de eigen variant van het Grieks met de naam Griko (Γκρίκο) aangeduid en wordt naar de bevolking verwezen als Griki. Er wordt in het Italiotisch Grieks dus geen onderscheid gemaakt tussen beide varianten, hoewel die er wel degelijk zijn. De dialectgroep wordt als één geheel beschouwd.Golovko, E., Panov, V., “Salentino Dialect, Griko and Regional Italian: Linguistic Diversity of Salento”, Working Papers of the Linguistics Circle of the University of Victoria 23.1 (2013), p. 69.
Het Italiotisch Grieks is een ernstig bedreigde taalvariant, hoewel er uiteenlopende inspanningen worden gedaan om het uitstervingsproces tegen te houden. In het straatbeeld is het Grieks nagenoeg volledig afwezig, op een paar tweetalige straatnaamborden na. In het onderwijs wordt het Griekse dialect in enkele scholen van Grecia Calabria aangeboden als keuzevak. De culturele groep Jalò tu Vúa spant zich in om aan de hand van taalcursussen, podcasts en allerlei culturele evenementen de taal te doen herleven. De herwaardering van het Grieks in Italië is nauw verbonden aan de studie van de traditionele muziekfolklore. Ook enkele academici hebben een opvallende interesse in het Italiotisch Grieks ontwikkeld, met Gerhard Rohlfs als een toonaangevende exponent. Deze Duitse taalkundige heeft rond het midden van de 20ste eeuw de dialecten herontdekt en een uitgebreid grammaticaal systeem en lexicon opgesteld. Hij is tevens ook de eerste die het Grieks van Salento en Calabrië beschouwde als één dialect, in plaats van afzonderlijke varianten.Jalò tu Vua (z.d.). Se mi parli vivo. Jalò tu Vua. https://jalotuvua.eu/se-mi-parli-vivo/Golovko, E., Panov, V., “Salentino Dialect, Griko and Regional Italian: Linguistic Diversity of Salento”, Working Papers of the Linguistics Circle of the University of Victoria 23.1 (2013), 70.
Griko Sinds de jaren jaren ’70 zijn de dorpen uit Salento waar het Grieks gesproken wordt verenigd in een officiële culturele unie genaamd Grecìa Salentina. Het Griko kent hier nog een levendige folklore en muzikale traditie. Verschillende muziekgroepen zoals Ghetonia, Aramire en Canzoniere Grecanico Salentino hebben als doel om de cultuur van de Griko-gemeenschap levend te houden. Een ander voorbeeld is Avleddha (°1991), een groep die uitsluitend in het Griko zingt. Ook Encardia is een populaire band die de muzikale traditie van het Griko in Zuid-Italië wil verderzetten.Golovko, E., Panov, V., “Salentino Dialect, Griko and Regional Italian: Linguistic Diversity of Salento”, Working Papers of the Linguistics Circle of the University of Victoria 23.1 (2013), 71.
Calabrisch Grieks De muzikale traditie in Calabrië blijft vooral beperkt tot enkele lokale volksliedjes. Wel bestaat er een festival genaamd Paleariza, wat vertaald kan worden als ‘Oude Wortels’. Dit festival draait rond zowel Calabrisch Griekse muziek als wereldmuziek en wil een culturele ruimte creëren waarbinnen het Calabrisch Grieks geherwaardeerd kan worden.Paleariza (z.d.). Parco culturale della Calabria Greca. Paleariza. https://www.paleariza.it/missione/.
Vanaf de jaren ’50 werden enkele pogingen gedaan door een groep intellectuelen om de taal terug te promoten. Dit betekende de oprichting van La Ionica, een pamflet dat werd uitgegeven door studenten uit Bovesia. In 1970 werd door dezelfde groep La Ionica Cultural Circle opgericht en werd het pamflet een soort tijdschrift met poëzie en proza, zowel in het Italiaans als in het Grieks. Onder hun invloed zijn er tot op de dag van vandaag ook nog enkele radiostations die sommige programma’s in het Grieks brengen (o.a. Radio Bova, Radio Melito en Radio San Paolo).
Griko Griko, ofwel Salentijns Grieks, Katoitaliótika of Grekanika, is een Grieks dialect dat gesproken wordt in de Zuid-Italiaanse provincie Lecce (Salento) in de regio Apulië.Pellegrino, M., “I Was There: Agency, Authority and Morality Among the Griko Linguistic Minority of Southern Italy (Apulia)”, in M. S. Linn, A. Dayán-Fernández (ed.), Agency in the Peripheries of Language Revitalisation: Examining European Practices on the Ground (Bristol, 2024), p. 93.Endangered Languages Project (z.d.). Griko. https://web.archive.org/web/20250523013214/https://www.endangeredlanguages.com/lang/10922.
Taalkundige oorsprong Over de oorsprong van het dialect hangen onderzoekers twee theorieën aan:
De Griko-gemeenschap kan worden teruggevoerd tot de oude populatie van Magna Graecia (m.a.w. de Doriërs en het Dorische dialect) waar ze later ook onderhevig was aan Byzantijnse invloeden. Deze theorie vindt vooral onder Griekse onderzoekers steun. De Griko-gemeenschap heeft geen connectie met Magna Graecia, maar gaat terug op een Byzantijnse populatie, ingeweken in de hoge middeleeuwen.Pellegrino, M., Greek Language, Italian Landscape: Griko and the Re-storying of a Linguistic Minority (Washington DC, 2020), p. 62.
Verder is er ook een invloed merkbaar van het Salentijns, een dialect dat gesproken wordt in de regio rond de Griko-gemeenschap.Pellegrino, M., Greek Language, Italian Landscape: Griko and the Re-storying of a Linguistic Minority (Washington DC, 2020), p. 66.
Sprekersgemeenschap Griko wordt vandaag nog gesproken in het zuiden van Lecce in de dorpen Calimera, Martignano, Sternatia, Soleto, Zollino, Martano, Castrignano de' Greci, Corigliano d'Otranto en Melpignano. In Sternatio vindt men nog de grootste groep Griko-sprekers.Pellegrino, M., Greek Language, Italian Landscape: Griko and the Re-storying of a Linguistic Minority (Washington DC, 2020), p. 54, 90. Deze regio wordt nu Grecìa Salentina genoemd en telt momenteel 20.500 sprekers.Pellegrino, M., “I Was There: Agency, Authority and Morality Among the Griko Linguistic Minority of Southern Italy (Apulia)”, in M. S. Linn, A. Dayán-Fernández (ed.), Agency in the Peripheries of Language Revitalisation: Examining European Practices on the Ground (Bristol, 2024), p. 96. Sinds de Tweede wereldoorlog wordt in het grootste deel van deze dorpen het Griko niet meer overgeleverd als moedertaal. Ook de jongere generaties, geboren na 1970, hebben enkel nog een passieve kennis van de taal.Pellegrino, M., “I Was There: Agency, Authority and Morality Among the Griko Linguistic Minority of Southern Italy (Apulia)”, in M. S. Linn, A. Dayán-Fernández (ed.), Agency in the Peripheries of Language Revitalisation: Examining European Practices on the Ground (Bristol, 2024), p. 96-97.
Alfabet Het Griko heeft zowel een Latijns alfabet als een op het Grieks gebaseerd alfabet.Omniglot (z.d.). Griko alphabets, pronunciation and language. https://omniglot.com/writing/griko.htm.
Griko’s Latijns alfabet A aB bC cD dE eF fG gH hI iJ jK kABiCiDiEEffeGiAccaII makrèaKappaL lM mN nO oP pR rS sT tU uV vZ zElleEmmeEnneOPiErreEsseTiUViZeta Griko’s Grieks alfabet Α αΒ βБ bΓ γG gǴ ǵΔ δD dΕ εΖ ζΗ ηάλφαΒήταΒιΓάμμαgιǵιΔέλταdιέψιλονΖήταήταÁlfaVítaBiGhámmaGhiGiDhéltaDiÉpsilonZítaÍtaΘ θΙ ιΚ κΚ́ κ́Λ λΛ̌ λ̌Μ μΝ νΝ̌ ν̌Ξ ξΟ οΘήταΓιώταΚάππακ́ιΛάμδαλ̌ιΜιΝιν̌ιΞιόμικρονThítaJótaKáppaCiLámdaGliMiNiGniXiÓmikronΠ πΡ ρΣ σ/ςΣ̌ σ̌Τ τΥ υΦ φΧ χΨ ψΩ ωΠιΡωΣίγμασ̌ιΤαυύψιλονΦιΧιΦσι/ψιΩμέγαPiRoSigmaSciTafÍpsilonFiKhiFsi/psiomégha
Fonologie Het Griko is zo goed als onverstaanbaar voor sprekers van het Nieuwgrieks en andere Griekse dialecten. Dit heeft twee belangrijke oorzaken:
De fonologie van het Griko, specifieker de consonanten, wijkt heel erg af van de Nieuwgriekse fonologie;